Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Халтия (хальтиа) – фин мифологиясындағы рух, гном немесе эльф сияқты жаратылыс. Ол бір нәрсені немесе бір адамды қорғайды, көмектеседі немесе сақтайды. Бұл сөз, мүмкін, готикалық haltijar сөзінен шыққан, ол үйдің алғашқы қоныстанушысын білдірген, бірақ бұл жалғыз этимология емес. Ол сондай-ақ фин тіліндегі hallita етістігінен де туындауы мүмкін, ол «басқару», «әмір ету», «ие болу» деген мағыналарды білдіреді. Қазіргі фин тілінде бұл сөз контекстке қарай иеленуші, қоныстанушы, қожайын, иесі, үй иесі, пайдаланушы, иегер немесе меншік иесі деген мағыналарда қолданылады. Халтияның көптеген түрлері бар. Мысалы, су халтиялары мен орман халтиялары бар. Тіпті зираттардың да өз халтиялары бар (kalman väki, «өлім халық»). Адамдардың қоныстарында да халтиялар болады. Олардың бірі – тонтту немесе маан халтижа (жер халтижасы). Тонтту – шведтің томте-нің фин нұсқасы. Фин тіліндегі тонтту және швед тіліндегі томте сөздері тонти (фин) және tomt (швед) сөздерімен байланысты, олардың екеуі де құрылыс учаскесі және құрылыс алаңын білдіреді. (Кейіннен мұндай жергілікті рухтар швед тілінде tomtegubbe – «үйдің қарт адамы» деп те аталады). Котихалтижа (үй эльфі, үй гномы) – әр үйдің ішінде тұратын тонтту. Ол үйге қарайды, сондықтан оған құрметпен қарау маңызды. Саунатонту саунада өмір сүреді және оны қорғайды, сонымен қатар адамдар саунада дұрыс емес мінез-құлық танытпауына бақылайды. Жұлутонту – фин тілінде Рождество эльфі. Кейбір елдердегі Рождество эльфтерінен айырмашылығы, фин жұлутонтуының құлақтары сүйкімді емес. Тіпті жеке халтиялар да бар, олар фин-угор анимизміндегі көпшілік адам жанының бір бөлігі болып табылатын қорғаушы рухтар. Халтиялар христиан періштелеріне ұқсамайды, бірақ бүкіл әлемдегі халықтық фольклорда кездесетін басқа да рухтармен ұқсастықтары бар. Эстон мифологиясында осындай жаратылыс haldjas деп аталады, ал эстон тілінде иеленуші, қожайын немесе үй иесі – haldaja. Халтижа кейде халтия деп те жазылады. Қазіргі кезде бұл ескірген жазу әдетте Толкиннің кітаптарындағы немесе басқа да фантастикалық әдебиеттегі эльфтерге қатысты қолданылады.
A haltija (haltia) is a spirit, gnome, or elf like creature in Finnish mythology that guards, helps, or protects something or somebody. The word is possibly derived from the Gothic haltijar, which referred to the original settler of a homestead—although this is not the only possible etymology. It can also be derived from the Finnish verb hallita, which means 'to rule', 'to command', 'to master'. The word is also used in modern Finnish to mean, depending on the context, holder, occupant, lord, master, owner occupier, occupier, possessor, bearer, or owner. There are many different kinds of haltijas. There are, for example water haltijas and forest haltijas. Even graveyards have their own haltijas (kalman väki, "death folk"). Human settlements also have haltijas. One type is the tonttu or maan haltija (land haltija). The tonttu is the Finnish version of the Swedish tomte. The Finnish tonttu and the Swedish tomte are related to the words tontti (Finnish) and tomt (Swedish), which both mean building lot and building site. (Later, such local spirits are also referred to as a tomtegubbe ["old man of the homestead"] in Swedish). The kotihaltija (home elf, home gnome) is the tonttu who lives in every home. He takes care of the house, and it is important to treat him with respect. The saunatonttu lives in the sauna and protects it but also makes sure that people do not behave improperly in it. Joulutonttu is Finnish for Christmas elf. Unlike the Christmas elves in some countries, the Finnish joulutonttu doesn't have pointy ears. There are even personal haltijas, which are protective spirits that are part of the plural human soul in Finno Ugric animism. Haltijas are not like Christian angels, but have some resemblances to other spirit guide type forces found in indigenous folklore worldwide. In Estonian mythology a similar being is called haldjas, whereas the term used in Estonian for a holder, master, or owner occupier is haldaja. Haltija is sometimes written as haltia. Nowadays this more old fashioned spelling often refers to the elves in Tolkien's books or other fantasy literature.