Инқа империясының көлік жүйесі: Қапақ Ньян жолы

Кіріспе

Фрэнк Заппа әні
Инка империясының көлік жүйесі

Инка жол жүйесі (кейде Инка жолдары деп те аталады және кечуа тілінде "патшалық жол" деген мағына беретін Qhapaq Ñan деп белгіленеді) Колумбияға дейінгі Оңтүстік Америкадағы ең кең және жетілген көлік жүйесі болды. Оның ұзындығы шамамен болды. Жолдарды салуға көп уақыт пен еңбек жұмсалды. Бұл желі мұқият жоспарланған, инженерлік есептермен салынған, белгіленген және күтілген ресми жолдардан тұрды; қажет болған жағдайларда жол бойында баспалдақтар, көпірлер және тіреу қабырғалары, су ағызу жүйелері сияқты қосымша құрылыстар салынды. Жүйе негізінен екі солтүстік-оңтүстік бағытты жолға құрылды: біреуі жағалау бойымен, екіншісі, ең маңыздысы – ішкі аймақтарда және тауларда, екеуінің де көптеген тармақтары болды. Оны Рим империясы кезінде салынған жол желісімен салыстыруға болады, бірақ Инка жол жүйесі мың жылдан кейін салынған. Онда шамамен 12 миллион адам тұрған. Жолдардың бойында тиімді пайдалану үшін ғимараттар орналасқан: жақын арада шаскилер – жүгірген хабаршылар үшін релелік станциялар, ал бір күндік сапар қашықтығында тамболар – жолмен жүретіндерге және ламалардың жүк көтеруге арналған үйірлеріне көмек көрсеткен. Жол бойында тауарларды қайта бөлу үшін қолданылатын қоймалары бар әкімшілік орталықтар – құлқастар орналасқан. Инка империясының шекараларында және жаңадан бағындырылған аймақтарда пукаралар (бекіністер) кездесетін.

Көлік

Көлік Колумбияға дейінгі Америкадағыдай жаяу жүріп жасалды, көлік үшін доңғалақтың қолданылуы белгісіз болды. Инкалардың жолдардағы екі негізгі көлігі болды: ақпаратты жеткізу үшін (кипулар арқылы) шаскилер (елшілер) және империя бойынша жеңіл құнды заттар мен тауарларды тасымалдау үшін лама керуендері. Ламалар ірі топтарда жүк таситын мал ретінде пайдаланылды. Олар жеңіл салмақты, көп жүк көтере алмайды, бірақ өте епті. Империя бойынша үлкен көлемдегі тауарларды тасымалдау үшін инкалар лама үйірлерін және екі-үш малшыны пайдалануы тиімді болды. Ламалардың жұмсақ, төсенішті мойынды аяқтары жақсы тұрақтандыруды қамтамасыз етеді және жол бетіне минималды әсер етеді. Қазіргі керуендерде де қолданылатын Q'ara тұқымдас ламалар (қысқа жүнді сорт) қажет болғанда, қысқа сапарларда шамамен жүк көтере алады, ал күніне шамамен қашықтыққа жүре алады. Олар табиғи өсімдіктермен қоректенеді. Өндірушілер мен сатып алушылар арасындағы тікелей сауда-саттық болған жоқ, себебі барлық тауарлар орталық биліктің бақылауында болды. Тауарларды қайта бөлу жүйесі "тік архипелаг" деп аталды: бұл жүйе Инка империясының сауда негізін құрады. Керуеншілер мен ауыл тұрғындары арасында жол бойында тауарлардың айырбасталуы мүмкін болғанын атап өтті: белгілі бір "екіншілік айырбас" және "күнделікті алмасу" сияқты.

Әскери

Бұл жолдар империяның әкімшілік және әскери байланыстары, қызметкерлердің тасымалдануы және логистикалық қолдау үшін оңай, сенімді және жылдам бағыттарды ұсынып тұрды. Жаңа аумақты жаулап алғаннан кейін немесе жергілікті билеушіні одақтас болуға көндіргеннен кейін, инкалар жаңа бағынышты аумақтарға жол жүйесін кеңейтуді қамтитын әскери-саяси стратегияны қолданды.

Діни

Биіктіктегі киелі орындар табиғатқа табынумен және әсіресе тауларға, инка қоғамына тән, тікелей байланысты болды. Инкалар тау шыңдарында діни құрылымдар салу арқылы осыны ресмилендірді. Таулар – андтық сенімдердегі апустар немесе құдайлар, олардың қадір-қасиеті бүгінге дейін сақталып келеді; олар табиғаттың және адамзаттың болашағымен байланысты рухани мәнге ие. Инкалар осы сенімнің бір бөлігі ретінде тау басында балалар, мүлік және ламалар сияқты құрбандықтарды ұсынуды қоса алғанда, көптеген рәсімдер өткізді. Дегенмен, барлық таулар бірдей діни мағынаға ие болған жоқ, сондай-ақ олардың барлығында да киелі орындар салынбады. Тау шыңдарына құлшылық ету үшін жалғыз жол – жол жүйесін биік тау жолдарымен байланыстырып, қасиетті жерлерге жету болды. Бұл жолдар жер мен қасиетті кеңістіктің арасындағы байланыс нүктесі болатын шыңдарға дейін созылатын діни жолдар еді. Олардың кейбіреулері, мысалы, Шани тауы, теңіз деңгейінен жоғары биіктікке көтеріліп, таудың ішкі бетінен басталып, саммитқа дейін созылатын жолға ие болды. Биіктіктегі киелі орындардан басқа, жолдар бойында және оларға жақын жерде, әсіресе астана Кусконың маңында, зеке жүйесінің құрамына кіретін вака деп аталатын көптеген қасиетті киелі орындар немесе діни орындар болды. Бұл киелі орындар инкалар құлшылық ету үшін баратын жердің табиғи немесе өзгертілген ерекшеліктері, сондай-ақ ғимараттар болатын. Инкалардың билігі Кеш аралық кезеңде (б.з. 1000-1450 жылдар аралығында) басталды, сол кезде бұл топ тек Куско аймағын ғана бағындырды. Инка Пачакутик Империяның тарихи кезеңі шамамен 1438 жылы Куско маңындағы жергілікті халықтармен туындаған дауларды шешіп, инкалар Наскадан Пачакамакқа дейінгі жағалау аңғарларын және Чинчайсуйудың басқа аймақтарын жаулап алған кезде басталды. Бұл жаулаулар салдарынан 50 жыл ішінде халық саны 12 миллионнан астам адамнан шамамен 1,1 миллионға дейін азайды. Хрониктердің таңғалуы испан билеушісін жол жүйесін сақтап, нығайту қажеттігіне көндіруге жеткіліксіз болды, оның орнына оны тастап, жоюға бейімділік танытты. Жергілікті халықты жаңадан салынған елді мекендерге (редукция деп аталатын, концентрациялық лагерьлердің бір түрі) көшіру Инка жолдарын тастап, испан билігінің орталықтарына байланысты жаңа жолдар салудың себептерінің бірі болды.

The high altitude shrines were directly related to the cult of Nature and specifically to the mountains, typical of the Inca society, which the Incas formalized by the construction of religious structures on the mountain peaks. Mountains are the apus, or deities, in the universe of Andean beliefs that are still held today; they have a spiritual connotation linked to the future of Nature and human existence. The Incas held many rituals, including the sacrifice of children, goods, and llamas, at the mountain tops as part of this belief. However, not all mountains held the same religious connotation nor on all of them sanctuaries were built. The only way to reach the summits of the mountains for worship was by connecting the road system to high altitude paths in order to reach the sacred places. They were ritual roads that culminated in the peaks, at the point of contact between the earthly and the sacred space. Some of them reached high altitudes above sea level, such as mount Chañi, which had a road that started at the base and went to the summit at an elevation of
In addition to high altitude shrines, there were also many holy shrines or religious sites, called wak’a, that were a part of the Zeq’e system along and near the roads, especially around the capital city, Cusco. These shrines were either natural or modified features of the landscape, as well as buildings, where the Inca would visit for worship. The reign of the Incas originated during the Late Intermediate period (between 1000 CE and 1450 CE), when this group dominated only the region of Cusco. Inca Pachakutiq
The historical stage of the Empire begun around 1438 when, having settled the disputes with local populations around Cusco, the Incas started the conquest of the coastal valleys from Nasca to Pachacamac and the other regions of Chinchaysuyu. which reduced the population from more than 12 million people to about 1.1 million in 50 years
The admiration of the chroniclers was not enough to convince the Spanish ruler of the need to maintain and consolidate the road system rather than abandoning and destroying it. The reduction of the local population to newly built settlements (known as reducciones, a sort of concentration camps) was among the causes of the abandonment of the Inca roads and the building of new ones to connect the reducciones to the centers of Spanish power.

Колониядан кейінгі және қазіргі заман

Испаниядан тәуелсіздік алғаннан кейін Америка республикалары 19 ғасыр бойы аумақтарда маңызды өзгерістер жасаған жоқ. Перу мысалында, колония кезінде құрылған аумақтық құрылым сақталды, ал таулы аймандар мен жағалау арасындағы байланыс, өндіріс және экспорт қағидалары бойынша нығайтылды.

Инка жолдарының сәулет және инженерлік

Инкалар өздерінің жол жүйесін бұрыннан бар бірнеше шағын жол желілерін кеңейтіп, нығайту, ескі инфрақұрылымды бейімдеп, жақсарту арқылы салды. Олар ресми жолдар жүйесін құрды және жолдарды қорғауға, сондай-ақ адамдардың, тауарлардың және ақпараттың орын ауысуын жеңілдетуге арналған күтім жүйесін ұйымдастырды. Соның нәтижесінде құрлық көлеміндегі үлкен жол желісі пайда болды. Бұл желі Кускодан Тавантинсуйудың аумақтық бөлінісін көрсететін төрт бағытқа қарай созылды, Инка мен оның шенеуніктерге жолдарда қаншалықты алыс болса да, қозғалыстағы барлық жайттарды білуге мүмкіндік берді.

Құрылыс және техникалық қызмет көрсету

Құрылыс және күтім үшін қажетті жұмыс күші мита арқылы алынды: бағындырылған халық мемлекетке берген еңбек салығының бір түрі. Осы арқылы Инка империясы қажетті тауарларды өндіріп, жолдарды және оларға қатысты инфрақұрылымды (көпірлер, тамболар, қоймалар және т.б.) күтіп-жөндеу сияқты қажетті қызметтерді атқарды. Бұл лауазымдар Инканың асыл туыстарынан, Куско тұрғындарынан таңдалды. Басты үш лауазымға: патшалық жолдардың басқарушысы, көпірлердің басқарушысы және часкилердің басқарушысы кірді. Сонымен қатар, бірнеше амохонадор немесе белгілерді орнатушылар да болды.

Жабдық

Гарсиласо де ла Вега және биліктегі инка мен бірнеше жүз қызметші тұрған патшалық сарай ретінде пайдаланылды. Кускодан және Империяның басқа аймақтарынан үнемі тауарлар мен қызметтер жеткізіліп тұру қажет болды. Мұны дәлелдейтін нәрсе – осы жерде ірі мемлекеттік қоймалардың болмауы. 1997 жылғы зерттеу нәтижесінде, осы орның ауыл шаруашылығындағы мүмкіндіктері тіпті маусымдық тұру үшін де тұрғындарды азық-түлікпен қамтамасыз етуге жеткіліксіз екені анықталды.