Басқалардың араласуынан бостандық

Кіріспе

Басқа адамдардың араласуынан босату – осыған теріс еркіндік дейміз. Теріс еркіндік негізінен сыртқы шектеулерден құтылумен айналысады және өз әлеуетін іске асыруға қажетті билік пен ресурстарға ие болуді білдіретін оң еркіндіктен өзгеше. Бұл ерекшелік Бентаммен қалыптасты, Т. Грин мен Гидо Де Руджиеро оны кеңінен таныстырды, ал қазір Исаия Берлиннің 1958 жылғы «Еркіндіктің екі түсінігі» атты лекциясы арқылы жақсы белгілі.

Тарих

Томас Гоббс: "Еркін адам – өзінің күші мен білімімен істей алатын нәрселерінде, қалағанын істеуге кедергі келтірмейтін адам" (Левиафан, 2-бөлім, XXI тарау; осылайша, бостандыққа теріс мағынада сілтеме жасайды). Клод Адриан Гельвеций келесіні нақты айтты: "Азат адам – темірге байланған, түрмеге қамалған, жазадан қорқып құл сияқты дірілдемейтін адам. Ұшуға болмауы немесе киттей жүзе алмайтыны – бостандық емес". Сонымен қатар, Джон Джей, "Федералист" мақаласының №2-сінде: "Үкіметтің қажеттілігінен артық нәрсе жоқ, және ол қай уақытта және қалай құрылса да, халық оған қажетті билік беру үшін өздерінің табиғи құқықтарының бір бөлігін беруі керек" деді. Джейдің ойын "табиғи құқықтар" орнына "теріс бостандық" терминімен жақсы түсіндіруге болады, себебі бұл жердегі аргумент заңды үкіметтің билігі немесе өкілеттігі, жағымсыз бостандыққа шектеулерді қабылдауымыздан туындайды. Теріс және оң бостандықтың айырмашылығын алдын ала болжаған идея – Г.Ф.В. Гегельдің "абстрактты құқықтың саласы" (оның "Құқық философиясының элементтерінде" одан әрі дамытылған), ол қазіргі теріс бостандық деп аталады, және оның "абстрактты" және "оң бостандық" арасындағы кейінгі айырмашылығын құрайды. Ағылшын тіліндегі аналитикалық дәстүрде теріс және оң бостандықтың айырмашылығын Исайя Берлин 1958 жылғы "Бостандықтың екі түсінігі" лекциясында енгізді. Берлиннің пікірінше, бұл айырмашылық саяси дәстүрге терең сіңген. Берлиннің сөзімен айтқанда, "теріс мағынадағы бостандық мына сұраққа жауап беруді қамтиды: "Субъект – адам немесе адамдар тобы – басқа адамдардың араласуынсыз, не істей алады немесе бола алады, немесе болуы керек деген аймақ қандай?" Теріс бостандыққа шектеулерді адам қояды, табиғи себептермен немесе қабілетсіздікпен емес. Франкфурт мектебінің психоаналитигі және гуманистік философ Эрих Фромм 1941 жылғы "Бостандықтан қорқу" еңбегінде, Берлиннің эссесінен он жылдан астам бұрын жазылған, теріс және оң бостандықтың ұқсас айырмашылығын көрсетті. Фромм екі түрдегі бостандықтың айырмашылығын төменгі жануарларға тән инстинктивті белсенділіктен адамзаттың эволюциясымен қатар пайда болатынын көреді. Ол, бостандықтың бұл аспектісін "мұнда "бостандыққа" деген оң мағынада емес, "бостандықтан" деген теріс мағынада қолданады, яғни, әрекеттерінің инстинкттік детерминациясынан бостандық" деп дәлелдейді. Фромм үшін теріс бостандық – адамзаттың өзінің бар екендігін сезінетін, ең төменгі инстинкттерден азат түр ретінде басталуын білдіреді. Кейбір социалистік және марксистік саяси философтар оң және теріс бостандықтың айырмашылығын сырттай деп санайды, олар оң және теріс бостандықтың практикада ажыратылмайтынын немесе біреуі екінсізіз болмайтынын айтады. Берлин социалист немесе марксист болмаса да былай деп мәлімдейді:
<blockquote>Осыдан жеке өмір мен мемлекеттік билік арасында шекара салынған. Оны қай жерде жүргізу – дау-дамай, тіпті келіссөздердің мәселесі. Адамдар бір-біріне көбінесе тәуелді, және ешкімнің қызметі мүлдем жеке емес, сондықтан басқалардың өміріне ешқандай кедергі келтірмейді. "Шұбар балық үшін еркіндік – ұсақ балық үшін өлім"; кейбіреулердің бостандығы басқаларының шектелуіне байланысты болуы керек.</blockquote>

According to Thomas Hobbes, "a free man is he that in those things which by his strength and wit he is able to do is not hindered to do what he hath the will to do" (Leviathan, Part 2, Ch. XXI; thus alluding to liberty in its negative sense). Claude Adrien Helvétius expressed the following point clearly: "The free man is the man who is not in irons, nor imprisoned in a gaol, nor terrorized like a slave by the fear of punishment it is not lack of freedom, not to fly like an eagle or swim like a whale." Moreover, John Jay, in The Federalist paper No. 2, stated that: "Nothing is more certain than the indispensable necessity of Government, and it is equally undeniable, that whenever and however it is instituted, the people must cede to it some of their natural rights, in order to vest it with requisite powers." Jay's meaning would be better expressed by substituting "negative liberty" in place of "natural rights", for the argument here is that the power or authority of a legitimate government derives in part from our accepting restrictions on negative liberty. An idea that anticipates the distinction between negative and positive liberty was G. F. W. Hegel's "sphere of abstract right" (furthered in his Elements of the Philosophy of Right), which constitutes what now is called negative freedom and his subsequent distinction between "abstract" and "positive liberty." In the Anglophone analytic tradition, the distinction between negative and positive liberty was introduced by Isaiah Berlin in his 1958 lecture "Two Concepts of Liberty". According to Berlin, the distinction is deeply embedded in the political tradition. In Berlin's words, "liberty in the negative sense involves an answer to the question: 'What is the area within which the subject—a person or group of persons—is or should be left to do or be what he is able to do or be, without interference by other persons'." Restrictions on negative liberty are imposed by a person, not by natural causes or incapacity. Frankfurt School psychoanalyst and humanistic philosopher Erich Fromm drew a similar distinction between negative and positive freedom in his 1941 work, The Fear of Freedom, that predates Berlin's essay by more than a decade. Fromm sees the distinction between the two types of freedom emerging alongside humanity's evolution away from the instinctual activity that characterizes lower animal forms. This aspect of freedom, he argues, "is here used not in its positive sense of 'freedom to' but in its negative sense of 'freedom from', namely freedom from instinctual determination of his actions." For Fromm, then, negative freedom marks the beginning of humanity as a species conscious of its own existence free from base instinct. The distinction between positive and negative liberty is considered specious by some socialist and Marxist political philosophers, who argue that positive and negative liberty are indistinguishable in practice, or that one cannot exist without the other. Although he is not a socialist nor a Marxist, Berlin argues:
<blockquote>It follows that a frontier must be drawn between the area of private life and that of public authority. Where it is to be drawn is a matter of argument, indeed of haggling. Men are largely interdependent, and no man's activity is so completely private as never to obstruct the lives of others in any way. 'Freedom for the pike is death for the minnows'; the liberty of some must depend on the restraint of others.