Кіріспе
Құс түрлері
Алеут терні (Onychoprion aleuticus) – жыл бойы жер шарының субарктикалық аймағында тіршілік ететін көшпенді құс. Ол көбінесе Арктикалық тернмен шатастырылады, олар бір-біріне өте ұқсас. Екі түрінің де қара бас киімі болғанымен, Алеут тернін ақ маңдайы арқылы ажыратуға болады (бірақ Арктикалық терннің жас құстарының да ақ маңдайлары болады). Жұптасу маусымында Арктикалық терннің тұмсығы, аяқтары және қанаттары қызыл түсті, ал Алеут тернінің аяқтары мен тұмсығы қара болады. Onychoprion aleuticus әлі толыққанды зерттелмеген. Бұрын оның қысқы көші-қон маршруты 1980 жылдардың соңына дейін белгісіз болса, қазір көптеген Алеут тернінің Батыс Тынық мұхитындағы экваторға жақын жерлерде қыстайтыны белгілі болды. Алеут терні тек Аляска мен Шығыс Сібірдің жағалауларында кеңінен таралған ұялар құрайды. Аляска және Сібірдегі популяциялар жеткілікті түрде бақыланбаса да, екеуі де айтарлықтай азайып бара жатыр деп саналады.
Таксономия
Алеут аралы құсқұсы (Onychoprion aleuticus, Baird, 1869) – Laridae тұқымдасына жататын құс. Бұл тұқымға шағалалар, құсқұстар және сусырғыштар да кіреді, олар Charadriiformes қатарына жатады. Туыс атауы көне грек тілінен алынған: *onyx* – "тырнақ" немесе "қақап", және *prion* – "үрпі". *Aleuticus* деген түрлік атау Алеут аралдарымен байланысты. Бұрын бұл құс Sterna aleutica деп аталған. Шындығында, 1758 жылы Линней өзінің *Systema Naturae* еңбегінде құсқұстарды Sterna туысына жатқызған. Дегенмен, филогенетикалық талдау Onychoprion кладына жататын түрлердің – O. aleuticus, O. fuscatus (Қоңыр құсқұс) және O. anaethetus (Желтоқөз құсқұс) – Sterna туысындағы дәстүрлі құсқұстармен алыс туыс екенін көрсетті. Бірақ, жалпы алғанда, Onychoprion және Sterna туыстары бір-біріне жақын. Әртүрлі құсқұс түрлерінің және құсқұстар мен басқа Charadriiformes құстарындағы қарым-қатынасты бұрын анықтау қиын болды, себебі палеонтологиялық деректер жеткіліксіз болды және кейбір табылар дұрыс анықталмады. Оның салмағы 84–140 г (2,9–5,0 унция).
Қауырсын
Солтүстік Америкада кездесетін жалғыз түсті қауырсын – жұптасқан ересектер мен жасөспірімдер. Жұптасқан ересектердің (толыққанды баламалы қауырсыны) ақ маңдай, қара бас, орташа сұр мантиясы, қою сұр түсті төс бөлігі, ақ құйрық және құйрық қауырсындары болады. Қанатының асты жағы ақшыл, ал негізгі қауырсындары қара ұштармен және ерекше қара жолақтары бар қосалқы қауырсындарымен сипатталады. Қыс айларында маңдай жолағы жоғалып кетеді, бірақ қосалқы қауырсындағы қара жолақ сақталады. Ли жас құстардың ақ жағасы, кең ақ маңдай, ақ төс және сұр құйрығы, сондай-ақ сыртқы құйрық қауырсындарының сыртқы бөлігінің ақ түсті екенін сипаттаған. Әдетте, олардың қосалқы қауырсындарында анық қара жолақ болмайды. Алеут тернінің түлеу стратегиясы жеткілікті зерттелмеген, бірақ ол басқа орташа өлшемді, солтүстікте көбейетін, көшпенді терндерге, мысалы, жақсы зерттелген қара тернге ұқсас болуы мүмкін. Алеут терні күрделі баламалы стратегияны көрсетеді:
Таралуы және мекендейтін ортасы
Ұрықтану маусымында олар Аляска мен Ресейдің Тынық мұхитының жағалауларында жиналады. Нақтырақ айтқанда, көбейту колониялары Чукчи теңізінің (Батыс Аляска) жағалауында, Севард түбегінде және Аляска түбегінің бойындағы Юкон-Кускоквим өзенінің дельтасында, Алеут аралдарында, Кодиак архипелагында, Кеней түбегінде және Мыс өзенінің дельтасында, сондай-ақ Аляска шығанағында табылған. Дегенмен, соңғы он жылда Аляскадағы жекелеген участаларда колониялардың қысқаруы және жоғалып кетуі туралы хабарлар келіп түсті. Бұл түрдің көші-қоны өте жоғары, қыстау орындары толық белгілі болмаса да, Индонезия мен Малайзия жағалауларында орналасқан деп саналады. Алеут шағалаларының күзде Гонконг жағалауында жиі кездесуі оңтүстікке қарай көшудің бір жолы болуы мүмкін. Аляскада көбейетін Charadriiformes құстарында Шығыс Азиямен байланысы бар түрлердің саны өте аз. 2017 жылдың желтоқсан айында олар алғаш рет Австралияның шығыс жағалауында тіркелді.
Тіршілік ету ортасы
Алеут аралдарының шағаласы көбінесе жарым-жартылай өсімдік жамылған құмды жағажайларда, шөптесі далаларда, еңкейген батпақтар мен сазды жерлерде, жеке жартасты аралдарда немесе жағалау бойында, көбінесе өзендердің құйылатын жерлеріне жақын жерлерде тіршілік етеді. Шағала көбеймейтін кезде теңіздік өмір салтына бейімделеді.
Мәртебе
Алеут шағаласының таралу динамикасы түрлердің ұрпақтан-ұрпаққа жылдам қысқаруын көрсетеді. Шындығында, Аляскадағы белгілі колониялардағы саны 1960 жылдан бері жыл сайын 8,1%-ға төмендеген, бұл үш буын ішінде 92,9%-ды құрайды, сондай-ақ ірі колониялар кішкентай колонияларға қарағанда күрт қысқаруды бастан өткеруде. Қысқарудың нақты факторлары белгісіз, бірақ олар ортаның өзгеруі, хищниктердің шабуылы, жұмыртқа жинау және адамның араласуын қамтуы мүмкін. Алеут шағалалары колониялардағы кез келген бұзылысқа өте сезімтал және адамдардың әрекеттеріне жауап ретінде маусымдық немесе тіпті толықтай колонияларын тастап кетуі мүмкін. Өндіріс биологиясы және экологиялық мінез-құлық туралы деректердің жетіспеуі түрлерді сақтау бойынша шараларды әзірлеуді шектейді. Болашақ зерттеулер Аляска, Ресей және Тынық мұхитының оңтүстік аймақтарындағы популяциялар мен колонияларды мониторингтеуге, сондай-ақ түрлердің соңғы уақыттағы қысқару себептерін анықтауға бағытталған болуы керек.
Асыл тұқымды және ата-ананың мінез-құлқы
Алеут шағалалары колонияларда көбейеді және олардың мекендеу ортасы жеткілікті тұрақты болса, ұялаған жерлеріне адал болады. Жұптар көбейту аймағына келгеннен кейін жақын арада пайда болады. Жұптар мамыр айының соңғы жартысы мен маусым айының бірінші жартысында, жұмыртқа салуға дейін ұяларын салады. Жұмыртқаларының ұзындығы әртүрлі болады. Олардың түсі сазды/зәйтүн жасылдан бал сарысына дейін өзгереді. Үш апталық инкубациядан кейін жұмыртқалар маусымның басынан шілде айының соңына дейін жарылады. Шабақтар жұмыртқадан шыққан бірнеше күннен кейін биік өсімдіктерге көшеді, содан кейін ересектерімен бірге жағалау бойындағы жиналу орындарына (жартылай дамыған жас құстар) қозғалады. 4-5 аптадан кейін балапандар ұшуға бастайды. Олар кейде Арктикалық шағалаларының арасында ұялайды, олар, көптеген ақ шағалалар сияқты, өз ұяларын және балаларын қатал қорғайды және ірі жыртқыштарға шабуыл жасайды. Алайда, Алеут шағалалары өз ұяларын немесе балаларын қорғағанда агрессивті болып көрінбейді.
Сүйісу
Алеут аралы құзғырағының жұптасу биі ешқашан толық сипатталмаған, бірақ барлық құзғыралардың жұптасудың бірдей тактикаларын қолданатыны саналады: салтанатты «балық ұшуы», «төмен ұшу», «жоғары ұшу» және жердегі «шеру». Аляска штатының Копер өзенінің дельтасындағы төңіректегі жағалауларда, қоныстардан алыс жерде жұптасып жатқан Алеут аралы құзғырағы байқалды.
Тамақ пен азық іздеу
Алеут шағалалары негізінен ұсақ балықтармен қоректенеді, бірақ олардың рационына қыбыршақтар, жәндіктер және зоопланктон да кіреді. Олар көбінесе ұшып, су үстінде жатырлап, суға сүңгіп немесе бетінен тамақ алу арқылы азықтанады. Басқа түрлер суға шабуылдайтыны байқалған жерлерде де тек бетке түсу және суға сүңгіп тамақтануы байқалды. Кейде ересектер мен жас құстар тұщы су тоғандарының үстінде ұшып, жәндіктерді аулайды. Кейде ересектер балапандарға балық әкелгенде, олардан балық ұрлап алады. Колония мөлшері әдетте 4–150 жұпты құрайды, бірақ Сахалин аралында (Сибирь) 700 жұпқа дейін жетеді. Алеут шағалалары Аляскада Арктикалық шағалаларымен және Сібірде Қара шағалаларымен жиі ұялайды. Мейіс шағалаларының (Larus canus) колониялары да Алеут шағалаларының ұяларына жақын орналасуы мүмкін. Арктикалық шағалаларына қарағанда кем агрессивті; Onychoprion aleuticus жиі колонияларда қуылғандықтан және Арктикалық шағалалары әртүрлі түрлердің ортақ азықтанатын аймақтарынан оларды жиі шеттетеді. Дегенмен, бұл түрдің көбею көрсеткіші Арктикалық шағалаларының болмаған жағдайында төмендейді, себебі олар көбінесе ықтимал жыртқыштарды колониядан қуу үшін олардың агрессивтілігіне сенеді.