Кіріспе

Шахмат ойынындағы ең жылдам мат

Шахматта "ақымақ мат" – ойынның бастапқы позициясынан ең аз мүмкіндікпен берілетін мат. Ол келесі жүргізілімдерден немесе оған ұқсас жүргізілімдерден туындайды:

1. f3 e6
2. g4?? Qh4

Матқа тек қара түс екі жүргізілімде жетеді, ханшайымы екінші жүргізілімде мат береді. "Ақымақ мат" деген ат осылай аталуының себебі – ақ түс өте қателік жіберсе ғана орын алады. Қара түс те сол сияқты матқа ұшырауы мүмкін, бірақ бұл үшін қосымша жүргізілім қажет, ақ түстің ханшайымы үшінші жүргізілімде мат береді. Тіпті жаңа бастағандардың арасында да, бұл мат практикада сирек кездеседі. Мат – ойынның ашылу кезеңінде екі ойыншының f және g қанатындағы ортақ әлсіздігін көрсетеді. Шахмат әдебиетінде жазылған тарихи ойындарда көрсетілгендей, ойыншы f және g пешкаларын ерте жылжытып, корольдік қанатты тиісті түрде қорғамаса, ерте матқа ұшырауы мүмкін.

Тарих

Ақымақтың жолдасы Фрэнсис Бильдің 1656 жылғы «Шахматтың патшалық ойыны» атты еңбегінде аталып, сипатталған. Бұл еңбек шахмат жазушысы Джоахино Греконың еңбектерін негізге алған. 19 ғасырдың ортасына дейін ақ немесе қара кім бірінші жүреді деген жалпы қабылданған ереже болған жоқ; Бильдің сөзіне сәйкес, бұл мәселе ойыншылардың өзара келісімімен немесе алдын ала белгіленген шарты бойынша шешілуі керек еді. Бильдің мысалында қаралар бірінші жүреді, әр ойыншы әртүрлі алаңдарға немесе «үйлерге» екі рет жүреді, содан кейін ақтар мат береді. Бильдің мысалын қазіргі заманғы терминдермен түсіндірсек, ақ әрқашан бірінші жүреді, алгебралық нотация қолданылады және әр ойыншы екі жүріс жасағаннан кейін қара мүмкіндігінше жылдам мат береді: 1. f3 e6 2. g4 Qh4. Ақымақтың жолдасына жетудің сегіз әртүрлі жолы бар. Фишердің кітабындағы шешімде: «Қара өз патшасын қорғауды ақымақтықпен әлсіретті. Бұл ойын үш жүрісте аяқталды!» деген түсіндірме берілген. Орынға алып келетін бір мүмкін тізбек: 1. e4 g5 2. d4 f6 3. Qh5. Бірнеше дереккөздерде ақымақтың жолдасының күмәнді нұсқасы туралы айтылған. 1959 жылғы ойын 1. e4 g5 2. Nc3 f5?? 3. Qh5# Масефилд пен Тринкаға жатқызылған, бірақ бірінші ойыншының аты Мейфилд немесе Мэнсфилд, ал екінші ойыншының аты Тринкс немесе Трент деп те көрсетілген. Сонымен қатар, ұқсас мат Фромның гамбитінде де болуы мүмкін: 1. f4 e5 2. g3 exf4 3. gxf4?? Qh4#. Ақ үшін басқа да үш жүрістік маттар бар, мысалы: 1. e4 e5 2. Qh5 Ke7?? 3. Qxe5#. Барлығы 347 түрлі мүмкіндік бар.