Кіріспе

Буддизмдегі қайта туу – жандағы әрекеттердің адам өлгеннен кейін самсара деп аталатын шексіз цикл арқылы жаңа өмірге алып келуі туралы ілім. Бұл цикл – қанағатсыздық пен азабы (дуккха) күйі деп есептеледі. Бұл цикл тек Нирванаға (бостандыққа) қол жеткізу және құштарлықты жою арқылы тоқтатылады. Қайта туу – Буддизмнің негізгі доктриналарының бірі, сондай-ақ карма мен Нирвана да осыған жатады. Қайта туу – ерте Буддизмнің маңызды ұғымы, карма доктринасымен бірге (жайнизм сияқты ерте үнді діндерімен ортақ). Ерте Буддалық көздерде Будда өзінің көптеген өткен өмірлері туралы білімі бар екенін айтады. Қайта туу және өмірден кейінгі басқа да ұғымдар әртүрлі Буддалық дәстүрлерде әртүрлі интерпретацияланады. Кейде реинкарнация немесе трансмиграция деп аталатын қайта туу доктринасы, қайта туудың самсараның алты әлемінде – құдайлар, жартылай құдайлар, адамдар, жануарлар, аспан әлемі және тозақ әлемінде жүретінін көрсетеді. Әртүрлі Буддалық дәстүрлерде қайта туу кармамен анықталады, жақсы әлемдер – игі кармамен (жақсы немесе тиімді кармамен) ынталандырылады, ал жаман әлемде қайта туу – жаман карманың (жаман немесе тиімсіз карманың) салдары болып табылады. Бұл ізгілік жинау отбасы мүшелері үшін жасалуы мүмкін. Буддизмнің тарихи дәстүрлері қайта туған адамның не екендігі және қайтыс болғаннан кейін қайта туудың қаншалықты жылдам болатыны туралы мәселелерде келіспеушіліктерді көрсеткен. Мысалы, Тхеравада дәстүрі қайта туу дереу болатынын және ешқандай "заттың" (тіпті сананың өзінің) өмірлер арасында көшпейтінін (бірақ себеп-салдар байланысы бар, мысалы, балауызға мөр басылғандағыдай) айтады. Тибет Буддизмі сияқты басқа Буддалық дәстүрлер өлім мен қайта туу арасындағы аралық жағдайды (бардо) мойындайды, ол 49 күнге дейін созуы мүмкін. Бұл сенім Тибеттің жерлеу салтына әсер етеді. Сайерстің сөзіне сүйенсек, Веда әдебиетінің ең ерте қабаттарында ата-бабаларға табыну және сраддха (ата-бабаларға тағам ұсыну) сияқты рәсімдер кездеседі. Араньякалар мен Упанишадтар сияқты кейінгі Ведалық мәтіндер реинкарнацияға негізделген басқа сотериологияны көрсетеді, ата-бабаларға жасалған рәсімдерге көңіл бөлмейді және ертедегі рәсімдерді философиялық тұрғыдан түсіндіре бастайды. Реинкарнация және карма идеялары Веда кезеңінің соңындағы Упанишадтарда, Будда мен Махавирадан бұрын пайда болған. Шрамана мектептері жан, карма және қайта туу циклы туралы идеяны бекітті. Индиялық материалистік мектептер жан, карма және қайта туу идеясын жоққа шығарды, тек бір ғана өмір бар, қайта туу жоқ және өлім толық жойылуды білдіреді деп мәлімдеді. Осы әртүрлі көзқарастардан Будда қайта тууға қатысты принциптер мен ұғымдарды қабылдады, бірақ сонымен қатар жаңалықтар енгізді. Будданың іс-әрекет (карма), қайта туу және себеп-салдар арасындағы байланыстар туралы толыққанды түсінігі тәуелді пайда болудың он екі буынында баяндалған. Дегенмен, дәстүрлі Буддалық практиканың көп бөлігі ізгілік жинау және оны беруге бағытталған, яғни адам өзі үшін немесе отбасы мүшелері үшін жақсы әлемде қайта тууға қол жеткізеді және жаман әлемде қайта туудан сақталады. Сотапанна (Ағынға кіруші) – әлі жеті қайта тууы қалды.
Сакадагами (Бір рет қайтып келуші) – тек бір рет адам ретінде қайта туылады.
Анагами – тек бір рет көктегі әлемге қайта туылады.
Арахант – қайта туудан толығымен құтылды, қайта туылмайды.

Дұрыс көзқарас және қайта тууы

Бұрынғы буддалық мәтіндерге сәйкес, қайта туу шындығын қабылдау (МН 117 сияқты сутталарда "осы әлем мен келесі әлем бар" деген көзқарас ретінде сипатталған) дұрыс көзқарас, асыл сегіз қырлы жолдың бірінші элементі болып табылады. Тильман Веттер мен Акира Хиракава сияқты кейбір ғалымдар Будда қайта тууды маңызды деп санай ма деген сұраққа жауап іздесе, Йоханнес Бронкхорст бұл көзқарастар ЭБТ-ның аз ғана дәлелдеріне негізделген деп есептейді. Ол былай деп жазады: "Қолда бар мәтіндерге сүйенсек, Будда қайта тууға сенген". Аналайо атап көрсеткендей, ЭБТ-де бұрыс көзқарас туралы стандартты анықтама "қайта тууды жоққа шығаруды және карманың жемісін қамтиды". Қайта тууды жоққа шығару Брахмаджала суттасында "жоюшылық" көзқарас ретінде қарастырылады (ДН 1, DA 21-де қытай тіліндегі параллель, сондай-ақ тибет тіліндегі параллель де бар). Саманьяпала суттасы (DA 27-ге параллель) сонымен қатар Карвака деп аталатын ежелгі үнді материализмі мектебінің көзқарасын сынап көрсетеді (ол қайта тууды қабылдамады және "өлімде бәрі жойылады" деп есептеді). Бұл сутта Будданың ілімі қол жетімді болған кезде осы пікірді ұстану, туғаннан-ақ соқыр және естімейтін болып туғанмен тең деп түсіндіреді. Алайда Аналайо атап көрсетеді, ерте мәтіндерде дұрыс көзқарас туралы әртүрлі түсініктер болғандықтан, "біреу қайта тууға сенудің қажеті жоқ болғанда да, буддалық азаттық жолымен байланысты іс-әрекеттерге қатыса алады. Дегенмен, қайта тууды толығымен жоққа шығару мүмкін емес, өйткені бұл бұрыс көзқарас болар еді". Осы себепті Аналайо қайта туу мәселесін жоққа шығарып, жоюшылықты растау арқылы бір жаққа ысырып қоюға болатынын жазады. Әр түрлі ЭБТ-да берілген кеңес – өткенде кім болғаныңыз және болашақта қандай болатыныңыз туралы болжауға уақытты ысырап етпеу. Мұндай кеңестерді Сабасава суттасында (МН 2, MA 10-дағы параллель) табуға болады. Керісінше, әртүрлі ерте мәтіндер Будданың оянған түнінде қол жеткізген үш жоғары білімнің бірі ретінде өзінің өткен өмірін тікелей еске алуды үнемі ұсынады. Аналайоның пікірінше, өткен өмірімізге тікелей қол жеткізу (осылай ойлауды жария ету) мен теориялық болжамдардың (осылай ойлауды жария ету) арасында үлкен айырмашылық бар. Кейбір ерте баяндамалар қайта туудың табиғатын дұрыс түсінбеген буддалық монахтарды да көрсетеді. Махатхасанкхая суттасында (МН 38, МА 201) бір монах сананың өзі қайта туатыны (зависимо туындаған процесс емес) деген қорытындыға келеді. Тағы бір баяндамада, Махапурнама суттасында (МН 109, SA 58) бір монах "өз емес" ілімін қате қолданып, карманың жемісіне ешкімнің әсер етпейтінін дәлелдейді.

Кейінгі дамуы мен теориялары

Буддистердің басым көпшілігі қайта туу туралы бір ұғымды қабылдаса да, қайта туу механизмі және өлімнен кейін оқиғалардың қалай дамитыны туралы теориялары әртүрлі. Бұдда заманында қайта туудың себептерін түсіндіруге қатысты көптеген пікірлер болған. Бұдданың қайтыс болғаннан кейін пайда болған түрлі буддалық мектептер қайта туу процесін жүйелі түрде түсіндіруге тырысып, қайта туудың көптеген аспектілерін талқылады. Маңызды тақырыптарға аралық күйдің болуы, қайта туған нәрсенің нақты табиғаты, қайта туу мен өзіндік еместің арақатынасы және карманың қайта тууға қалай әсер ететіні жатты. Немесе, трансмиграцияланатын нәрсе ретінде "сана ағыны" (пали: viññana sotam, D.3.105). Алайда, Брюс Мэтьюстің айтуынша, Пали канонында "осы тақырып бойынша толыққанды жүйелі түсіндірме жоқ". Буддахоса сияқты буддалық ғалымдар өзгермейтін өзіндік (атман) болмауы қайта тууда сабақтастықтың жоқтығын білдірмейді, себебі өмірлер арасында себеп-салдар байланысы бар. Өмірдің әртүрлі салаларындағы қайта туу процесі, бір шамнан екіншісіне жалынның ауысуымен салыстырылды. Саутрантика, Махасамгика және Махасасака сияқты түрлі үнді буддалық мектептер, өмірлер арасындағы кармалық байланысты, ақыл-ой субстратына орналасқан "тұқымдардан" туындайтын кармалық әсерлер арқылы түсіндіруге болады деп есептеді. Саутрантика ақсақалы Шрилата, тұқым теориясына сәйкес келетін "қосалқы элемент" (anudhatu немесе *purvanudhatu) теориясын қорғады. Саутрантика мектебі бұл "сананың көшіп-қону субстраты" екенін айтты. Олар әрбір жеке іс-әрекет сана ағынына "иіс береді" және кейін жақсы немесе жаман кармалық нәтиже ретінде өсетін тұқымды отырғызады деп дәлелдеді. Бұл оларға қайта туу процесін түсіндіруге мүмкіндік берді. Ал Сарвастивада Вайбхасика мектебі тұқым теориясын қолданбады, себебі олар уақыт туралы мәңгілік теорияны ұстанды, онда құбылыстар (дхармалар) өткенде, қазіргі және болашақта бар. Осыған байланысты, олар іс-әрекет жасалғаннан кейін де оның бар болатынын және іс-әрекет жасаған адамның сана ағынына (сантана) қатысты "иелену" (прапти) күйінде болатынын дәлелдеді. Вайбхасикалар бойынша, осының арқасында өткен карманың жасалғаннан кейін ұзақ уақыттан соң да әсер ету қабілеті кепілдендірілді. Тұқым теориясын буддалық философ Васубандху өзінің "Абхидармакоша" еңбегінде қорғады. Сарвастивада Абхидхарма шебері Самгабхадра тұқым теориясы әртүрлі атаулармен аталатынын айтады, соның ішінде: қосалқы элементтер (anudhatu), іздер (vasana); қабілеттілік (samarthya), жоғалмау (avipranasa) немесе жинақтау (upacaya). Лобсанг Даргьяйдың айтуынша, Мадхьямака мектебінің Прасангика тармағы (философ Чандракирти мысалында келтірілгендей), кармалық ақпаратты сақтауға арналған кез келген ұғымды (алая виджьянаны қоса алғанда) жоққа шығаруға тырысты. Оның орнына, кейбір Прасангика философтары кармалық іс-әрекеттің нәтижесінде кейін пісіп-жетілетін әлеует пайда болады деп санайды. Бұл әлеует – нәрсе емес және оған қолдау қажет емес. Алайда, басқа Мадхьямака ойшылдары (тібет ғалымдары оларды "сватантрикалар" деп атайды) көбінесе сана ағынында сақталған бейімділіктердің Саутрантика тұжырымдамасын қабылдады. Ерте Буддизмнің Пудгалавада мектебі буддизмнің негізгі қағидасын қабылдады, ол ātman жоқ, бірақ кармалық толықтығын сақтайтын және қайта туатын "жеке тұлға" (пудгала, пуггала) бар деп мәлімдеді. Бұл жеке тұлға бес жинақтан (сканда) ешқандай жағынан да өзгеше емес, ешқандай жағынан да бірдей емес деп есептелді. Бұл ұғымға біздің заманымыздың 1-мыңжылдығының басында теравада буддистері қарсылық көрсетті. Оны Васубандху сияқты солтүстік буддалық философтар да сынға алды.

Аралық өмір сүру

Үнді буддистерінің арасында көп пікірталас тудырған тағы бір тақырып – аралық жағдай (антарабхава) идеясы. Андре Бароның сөзіне сәйкес, Үнді буддистік мектептері осы мәселеде екіге бөлінген. Сарвастивада, Саутрантика, Пудгалавада, Пурвашайла және кеш Махисасака мектептері осы ілімді қабылдаса, ал Махасангхика, ерте Махисасака, Тхеравада, Вибхаджавада және Шарипутрабхидхарма (мүмкін, Дхармагуптака) мектептері бір денеден екіншісіне сананың дереу секіруіне қарсы болды. Абидхармакошада Васубандху аралық жағдай теориясын қорғайды. Ол әрбір аралық жаратылыстың бес жиынтықтан тұратынын, ол өлім орнында пайда болып, «болашақ жаратылыстың пішінін» алып жүретінін айтады. Васубандхудың пікірінше, бұл саналы аралық жаратылыс болашақ ата-анасының жыныстық қатынаста болғанын көргенде оянады және ата-анасының біреуіне қызғанады. Осы құштарлық пен жек көрудің нәтижесінде ол ананың жатырына байланысады, сонда ол «туылған жағдайдың» (пратисамдхи) алғашқы сәтін шарттайды. Осы идеялар аралық жағдайды бағдарлауға арналған әртүрлі жол карталарына әкелді, олар Бардо Тодол сияқты мәтіндерде талқыланады. Ал Тхеравада ғалымы Буддагхоса қайта туудың «қайта туу байланысы» (патисанди) деп аталатын процесс аясында бір сәтте болатынын дәлелдеді. Буддагхосаның айтуынша, адам өлгенде сезім мүшелері бірінен соң бірі жойылады, тек сана ғана қалады. Өлім кезіндегі сананың соңғы сәті (кути виньяна) келесі өмірдегі сананың алғашқы сәтін, яғни патисанди виньянаны, тұқымдану кезінде шарттайды. Бұл қарым-қатынас мөр мен балауыз арасындағы қарым-қатынасқа теңестіріледі. Олар бір-бірімен толықтай сәйкес болмаса да, балауызға түскен бейне мөрмен шартталған. Сондықтан классикалық Тхеравада көзқарасы бойынша, ештеңе көшпейді.

Эмпирикалық дәлелдер

Ежелгі буддистер, сондай-ақ кейбір қазіргі заманғы буддистер Будда мен оның шәкірттерінің өздерінің өткен өмірлеріне, сондай-ақ басқа да жандардың өткен өмірлеріне қатысты parapsychological қабілеті немесе экстрасенсорлық қабылдау (абхинья деп аталады) арқылы тікелей білім алғаны туралы хабарларды келтіреді. Дхармакиртти сияқты дәстүрлі будда философтары қайта туудың шындығын эмпирикалық тұрғыдан растай алатын арнайы йогалық қабылдау (йоги пратякша) тұжырымдамасын қорғады. К.Н. Джаятиллеке сияқты кейбір заманауи буддистік авторлар Будданың қайта туу жағындағы негізгі аргументі эмпирикалық негізделгенін және мұнда қосымша сезімдік қабылдау (пали: atikkanta manusaka) қайта тууға дәлел бола алады деген ойды қамтитынын айтады. Бхикху Аналайо және Джаятиллеке сияқты қазіргі буддистер қайта туу эмпирикалық тұрғыдан тексерілуі мүмкін деп дәлелдеді және кейбір парапсихологиялық құбылыстарды ықтимал дәлел ретінде көрсетті, негізінен өлімге жақын тәжірибелер (ӨӨТ), өткен өмірдің регрессиясы, реинкарнация зерттеулері және ксеногласси. Аналайо да, Б. Алан Уоллес те американдық психиатр Иэн Стивенсонның еңбектеріне қайта тууға дәлел ретінде назар аударады. Бұл жаңа құбылыс емес. Аналайоның айтуынша, ежелгі қытай буддистері қайта туудың шындығын дәлелдеу үшін өлімнен кейін өмір сүру сияқты аномальды құбылыстарға назар аударды. Бұдан басқа, Роджер Р. Джексонның айтуынша, үнді буддалық философ Сантараксита (725–788) өзінің Татвасасанграхасында жаңа туған балалар өткен әдеттің күшісіз бола алмайтын күрделі қалаулардың, эмоциялардың және ақыл-ой күйлерінің кең ауқымын көрсетеді деп айтады. Уоллес сондай-ақ Па Аук Саядау және Геше Гедун Лодро сияқты бірнеше қазіргі буддалық тұлғалар өткен өмірдің естеліктеріне қол жеткізу үшін ақыл-ойды қалай жаттықтыру керектігі туралы жазғанын атап өтті. Бірмалық монах Па Аук Саядау осындай әдістерді үйретуімен танымал және оның кейбір батыс студенттері, мысалы, Шайла Кэтрин, бұл туралы және оны жүзеге асырудағы тәжірибелері туралы жазды. Б. Алан Уоллес бірінші тұлғалық интроспекция - ақыл-ойы туралы білімнің жарамды құралы (егер бұл интроспекция медитация арқылы жақсы оқытылған болса) және тарихта көптеген ойланушылар қолданған деп айтады. Ол жақсы оқытылған ақыл-ойды "ішкі дүниеге бағытталған телескоппен салыстыруға болады" деп жазған. Уоллес жақсы оқытылған медитаторларды қолдана отырып, зерттеу жобасы өткен өмірлер туралы ақпаратқа дәл түрде қол жеткізе алады және оларды тәуелсіз үшінші тұлға бақылаушылары тексеріп отыра алады деп ұсынады. Дхармакирти өзінің "Праманаварттика" еңбегінде қайта туылды қорғау үшін бастапқыда Карвака мектебінің материалистік ілімін жоққа шығаруға назар аударды, ол танымның тірегі (асрая) дене екенін және дене жойылғанда таным жойылады деп санайды. Б. Алан Уоллес сияқты қайта туылма жағында дау көтерген қазіргі буддистер көбінесе материализм мен физикализмге қарсы ұқсас дәлелдерді қоюдан бастайды, "білімнің қиын проблемасы" туралы қазіргі философиялық пікірталасқа назар аударып, сана қасиеттерін физикалық қасиеттерге азайтуға болмайды деп айтады. Расында да, Уоллестің пікірінше, "материализмнің метафизикалық көзқарастары ақыл-ойының табиғаты туралы буддалық дүниетанымымен түбегейлі қайшылықта". Ричард П. Хейс бойынша, Дхармакирти ақыл-ой оқиғалары дененің жай ғана өнімдері екенін жоққа шығарды, керісінше, "ақыл-ой оқиғалары мен физикалық оқиғаларды бірдей себептік жағдайлардың әсері ретінде қарастыруға болады". Илай Франко Дхармакирти үшін таным "жасалма себептерге тәуелсіз, тек денеден ғана пайда болуы мүмкін" деген ұстанымның туылған сәтте ақылға сыймайтынын айтады. Яғни, егер ақыл-ойды алдыңғы танымдық оқиға шарттамаса, онда ол инерттік материядан туындай алмайды. Дхармакирти сондай-ақ ақыл-ой оқиғалары физикалық оқиғаларды себепті шарттауы мүмкін деп айтады, сондықтан материяны бірінші кезектегі деп артықшылыққа ие етуге себеп жоқ. Жаңа туған қарапайым адамның білуі (білімділігі немесе ақыл-ойы) туралы: оған бұрын білуі жатады; өйткені ол біледі. Уилсон бұл тағы екі болжамға негізделгенін айтады, біріншісі - кез келген психикалық континуумның алдыңғы себептері болуы керек, екіншісі - материализм жалған және ақыл тек материядан (эмергентизм) пайда бола алмайды. Аң-сезім немесе психикалық континуум физикалық сипаттамалардан ерекшеленетін сипаттамаларға ие. Кез келген оқиғаның негізгі себебі - бірдей сипаты бар алдыңғы оқиға (яғни ол біртекті себеп). Алайда, Лукас атап көрсеткендей, Дхармакирти екіұштылыққа ұмтылып отыр деп түсінуге болмайды, өйткені буддалық ойлаудың барлық жүйелерінде ақыл мен дене тығыз байланысты және бір-біріне тәуелді. Дхармакиртидің айтуынша, сана физикалық факторлардан ғана туындамайды, бірақ бұл сана физикалық факторлардан толығымен бөлек екенін білдірмейді. Якоб Эндрю Лукас Гален Строусонның еңбектеріне сүйене отырып, қайта тууға қатысты аргументтің қазіргі формулировкасын ұсынады. Строусон эмергентизмге де, прото-тәжірибелік сапаларға да қарсы шығып, құрылымдық панпсихизмнің бір түрін жақтады. Лукас түрлі мәселелерді, соның ішінде "комбинация проблемасын" ескере отырып, буддист үшін құрылымдық панпсихизмді қабылдамайды, өйткені ол саналы субъектінің дене өлгенде микро-тәжірибелерге құлап кетуіне қолдау көрсетеді. Содан кейін Лукас үздіксіз сана ағыны немесе саналық тәжірибелердің бөлшектенбейтін жиынтығын жақтауға тырысады, "ол сананың ерекше сипаттамаларынан айырылған элементарлық факторлардан туындай да, оларға құлап та кетпейді". Теравада Абхидхамма Дхармакиртидің ұстанымына ұқсас аргумент келтіреді. Абхидхамма мұғалімі Нина ван Горкомның айтуынша, физикалық және психикалық оқиғалар (дхармалар) бір-біріне және бірдей санаттағы алдыңғы оқиғаларға тәуелді (яғни психикалық оқиғалар да алдыңғы психикалық оқиғалармен шартталған болуы керек, және т.б.). Абхидхаммада өмірдің алғашқы сәтінде туындайтын психикалық оқиға (читта) қайта туу санасы немесе патисандхи читта деп аталады. Ван Горкомның айтуынша, "шарттарсыз туындайтын читта жоқ, патисандхи читта да шарттарға ие болуы керек. Патисандхи читта жаңа өмірдің алғашқы читтасы болып табылады, сондықтан оның себебі тек өткенде болуы мүмкін".

Моральдық аргументтер

Таниссаро Бхиккхудың айтуынша, Будданың қайта тууға сенуді ұсындығының бір себебі – оның адам әрекетінің табиғаты туралы үйретімі қайта тууға сілтеме жасамаса толық болмайды. Таниссаро, Будданың тиімді және тиімсіз әрекеттерді ажыратуы осы әрекеттердің салдарына негізделгенін, ал бұл қайта тууға сенгенше жақсылық жасауға берік ынталандырады деп санайды. Себебі, әрекеттердің нәтижесіне жетуге кейде көптеген өмірлер қажет болуы мүмкін (сондықтан жаман адамдар бір өмірде әрдайым жаман салдарға ұшырамайды, бұл SN 42.13 және MN 136-да көрсетілген) және демек, тек көп өмірлік көзқарас ғана «тиімсіз әрекеттерден әрдайым сақтану керек және тиімді әрекеттерді әрдайым дамыту керек» деген толық және сенімді тұжырымға әкеледі. Оның пікірінше, егер біз материалистік дүниетанымын қабылдасақ, онда біз көңілімізді сыртқы әлемге бұрып, жаңа сезімдік және интеллектуалдық тәжірибелерді, сондай-ақ жаңа материалдық иеліктерді іздеу арқылы қанағаттану мен толықтыруға ұмтыламыз. Сол сияқты, егер біз қайғы-қасіретімізді азайтуға назар аударсақ, қайтадан көңіліміз сыртқа қарай бұрылады, қайғымызды жеңілдету үшін ғылыми және технологиялық жаңалықтарды күтеміз. Адамның бақытқа деген құштарлығы шексіз болып көрінеді, ал материалистік дүниетанымы материалистік құндылықтарды және тұтынушылыққа толассыз ұмтылатын өмір салтын нығайтады. Материалистік көзқарас, біздің назарымызды сыртқы физикалық әлемнің мүмкіндіктеріне шолумен ұстап тұрса, сонымен қатар адам жүрегі мен санасының ішкі күштеріне көз жұмылады. Егер барлық күш-жігерімізді сыртқы құралдармен қайғыны жеңілдетуге және бақытқа жетуге жұмсасақ, жақсы өмірді іздеудің ішкі жолдары зерттелмей қалады. Материалистік дүниетанымы этикаға немесе кез келген рухани тәжірибеге ұмтылудың себебін табуға мүмкіндік бермейді. Материалдық құндылықтар мен тұтынушылық табиғатынан материализммен байланысты, ол медитацияны материалистік өмір салтын көтере білу құралына дейін кемітеді. Александр Берзиннің айтуынша, қайта тууды қабылдаудың моральдық тұрғыдан да оң салдары бар, әсіресе буддалық жолды ұстануда. Берзин, қайта тууды түсінудің барлық тіршілік иелеріне деген мейірім мен сүйіспеншілікті дамытуға көмектесетінін, себебі бұл бізге өткен өмірлерде барлық тіршілік иелерімен қалай байланысқандығымызды және олардың біздің анамыз (және керісінше) болғанын көруге мүмкіндік беретінін жазады. Сондай-ақ, бұрын біз әр түрлі тіршілік иелері болдық (еркек, әйел, жануарлар, түрлі ұлт өкілдері). Берзиннің сөзіне сүйенсек, мұндай ойлар басқа саналы тіршілік иелерімен жақсы қарым-қатынас орнатуға көмектеседі.

Қазіргі заманғы натуралистік түсіндірмелер

1940 жылдары Дж. Г. Дженнингс қайта туу ілімін әдеби мағынада түсіндірді. Дженнингс анатта (өзің емес) ілімі, бір адамның іс-әрекеттері болашақ өмірде сол адамға қандай да бір әсер ете алмайды деген көзқарасқа қайшы келеді деп санап, нақты трансмиграция ілімін Будданың бастапқы үйретімдерінің бөлігі емес, "үнділік догма" деп дәлелдеді. Дегенмен, қайта туу – біздің өзімшіл тілегіміздің қайталануы ретінде түсіндірілуі мүмкін, олар "шешілмейтін ұрпақтар" бойында қайта жаңғыруы мүмкін. Осы түсінікте, біздің іс-әрекеттеріміздің қазіргі өмірімізден тыс салдарын да қамтиды, бірақ олар "жеке емес, жиынтық". Британдық буддалық ойшыл Стивен Батчелор осы мәселеге ұқсас көзқарас ұсынды: ешқандай тұрақты нәрсе немесе жан (атман) болмағандықтан, "туылған ешкім жоқ, өлген және қайта туған ешкім жоқ. Сондықтан қайта туу туралы сұрақ мүлдем бекершілік және буддизмге ешқандай қатысы жоқ. Буддизмнің ілімінде қайта туу немесе реинкарнация туралы сөз қозгалмайды". Алайда, Буддаса қайта туу ілімін толығымен жоққа шығармады, ол болашақ жатырда қайта туылатын бір нәрсе бар деген идеяны ғана "маңызсыз" деп қарастырды. Осы "әдеби" көзқарасқа қарамастан, ол қайта туудың нағыз мағынасын – өзіндік сезімнің немесе "мен" сезімінің қайта пайда болуы ретінде түсіндірді, бұл "білімсіздік, құштарлық және байланыс тудыратын ой-қиялы ахуал", яғни "өзіне шоғырланғандық". Буддасаның айтуынша, "қайта туу" шын мәнінде сонысымен анықталады, сөздің ең жоғары деңгейінде (параматта). Индуизм дәстүрлері жанды тірі организмнің өзгермейтін, мәңгілік мәні деп есептейді, ал оның көптеген теистік және теистік емес дәстүрлерінде жан Брахманмен, соңғы шындықпен бірдей деп мәлімдейді. Осылайша, буддизм де, индуизм де карма мен қайта туу ілімін қабылдаса да, олардың екеуі де осы өмірдегі этикаға, сондай-ақ қайта туудан және азаптан құтылуды рухани ізденістің соңғы мақсаты ретінде қарастырады, бірақ олардың өзіндік немесе жан бар екендігі туралы көзқарастары өте әртүрлі, бұл олардың қайта туу теорияларының егжей-тегжейіне әсер етеді. Джайнизмдегі қайта туу және карма ілімі буддизмдегідей емес, бірақ екеуі де теистік емес Шрамана дәстүрлеріне жатады. Буддизмнен айырмашылығы, джайнизм жанның бар екендігін (джива) және оның қайта туу механизміне қатысқанын негізгі қағида ретінде қабылдайды. Сонымен қатар, джайнизм қайта туудың басталуы бар екенін, қайта туу және қайтадан өлу циклінің жанның дамуының бір бөлігі екенін, этикалық немесе этикалық емес ниеттер мен іс-әрекеттерден кармалық шаң бөлшектерінің шығатынын, осы бөлшектер жанға жабысып, келесі тууын анықтайтынын айтады. Джайнизм сондай-ақ, кейбір жандар ешқашан азаттыққа жете алмайтынын, этикалық өмір сүру, мысалы, ахимса (зұлымдық жасамау) және аскетизм азаттыққа жете алатындар үшін азаттыққа жетудің жолы екенін, ал азат болған жандар мәңгілік сиддхаға (ағартылған күйге) жетеді, осылайша қайта туу циклін аяқтайды. Буддизм сияқты, джайнизм де туылған әлемдерге сенеді және оның символы – Свастика белгісі.

Комментарийлер

Бхикху Аналайо, Ерте Буддизмдегі қайта тууы және қазіргі зерттеулер, Сомервилл, МА, АҚШ: Wisdom Publications, 2018. Стивен Коллинз, "Өзін-өзі ойламайтын адамдар: Теревада буддизміндегі бейнелер мен ойлар", Кембридж, 1982. Питер Харви, "Өзін-өзі ойлаусыз сана: ерте буддизмдегі тұлға, сана және нирвана", Керзон, 1995. Геше Келсанг Гьяцо, Мағыналы өмір сүру, қуанышпен өлу: сананы берудің терең тәжірибесі, Тхарпа, 1999. Гленн Х. Муллин, Өлім және өлу: Тибет дәстүрі, Аркана, 1986. Муллин, Гленн, Х. (1998). Өлімге қарсы тұрып өмір сүру: Тибет дәстүрі. 2008 жылғы қайта басылымы: Snow Lion Publications, Итака, Нью-Йорк. Вики МакКензи, Батыста қайта туылған, ХарперКоллинс, 1997. Том Шродер, "Ескі рухтар: өткен өмірлердің дәлелін ғылыми іздеу", Саймон және Шустер, 2001. Фрэнсис Стори, "Қайта тууы – доктрина және тәжірибе: эсселер мен жағдайлар бойынша зерттеулер", Буддистік баспа қоғамы, 1975. Роберт А. Ф. Турман (аударған), Тибет өлілер кітабы: Аралықтағы түсіну арқылы құтылу, ХарперКоллинс, 1998. Мартин Уилсон, "Қайта туу және батыс буддисті", "Даналық басылымдары", 1987. Нагаприя, Карма және қайта тууы зерттеу, Windhorse Publications, Бирмингем, 2004.