Жан Поль Рикёр: Француз философының өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Француз философы (1913–2005)

Жан Пол Густав Рикоур (/r//ɪ/'/k//ɜr/; ʁikœʁ; 27 ақпан 1913 – 20 мамыр 2005) – феноменологиялық сипаттаманы герменевтикамен үйлестіруімен әйгілі француз философы. Оның ой-пікірлері Мартин Хайдеггер, Ханс Георг Гадамер және Габриэль Марсель секілді басқа да көрнекті герменевтикалық феноменологтар дәстүрінде саналады. 2000 жылы ол "герменевтикалық феноменология әдістемесін революциялағандығы және мәтіндік интерпретацияны зерттеуді мифология, библиялық түсіндіру, психоанализ, метафора теориясы және повествотану теориясы сияқты кең, бірақ нақты салаларды қамтуға дейін кеңейткені" үшін Киото өнер және философия сыйлығымен марапатталды.

1913-1945: Туылғаннан соғыс жылдары

Пол Рикоёр 1913 жылы Францияның Валенс қаласында Леон "Жюль" Рикоёрдың (23 желтоқсан 1881 – 26 қыркүйек 1915) және Флорентин Фаврдың (17 қыркүйек 1878 – 3 қазан 1913) отбасында дүниеге келді. Ол Францияда азшылық құрайтын, адал гугеноттар (француз реформацияланған протестанттар) отбасынан шыққан. Пауылдың әкесі Жюль, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде француз армиясының 75-ші жаяу әскер полкінде сержант болып қызмет еткен, Пертес-ле-Хурлуста Екінші Шампан шайқасының басында (25 қыркүйек – 6 қараша 1915) жоғалып кетті. 26 қыркүйек 1915 жылы француз әскери билігі Жюльдің шайқаста қаза тапқанын мәлімдеді. Оның денесі 1932 жылы егін егіліп жатқанда табылды, денесіндегі таңбалар арқылы анықталды. Кейбір жазушылар Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін Полдың әкесі (Леон "Жюль" Рикоёр) Валенсиядағы Эмиль Лубет лицейінде ағылшын тілінен сабақ бергенін айтады. Алайда, бұл лауазымда басқа адам (Жюль Пол Рикоёр, 1887–1918) болған. Пауылдың әкесінің қазасы оның екі жасында болды. Кейін Пауылды Франциядағы Ренн қаласында әкесінің ата-анасы Луи Рикоёр (1856–1932) және оның әйелі Мари Саррадет (1856–1928), сондай-ақ оның әкесінің әпкесі Джульетта "Адель" Рикоёр (20 желтоқсан 1892 – 1968) тәрбиеледі. Пауылға соғыс жесірі ретінде шағын жәрдемақы берілді. Оның отбасының протестанттық дінінің Киелі кітапты оқуға баса назар аударуымен күш алған оқуға деген құштарлығы Пауылды кітапқұмар және зиялы жағынан дамыған бала етті. Ол Ренн лицейінде (қазіргі ), философияны оқыған кезде тапты, онда лицейде философия профессоры болған Роланд Далбиес (1893–1976) оның ұстазы болды. Рикоёр 1932 жылы Ренн университетін бітірді. Рикоёр Парижде болған кезде, ол осы философтың өткізген жұмалық жиналыстарына қатысты, ол оны Эдмунд Гуссерлмен таныстырды. Осы "жиналыстарда" студенттер, профессорлар, зиялы қауым өкілдері бірнеше сағат бойы жан-жақты пікір алысып отыратын. Олардың арасында: Мерло Понти, Эммануэль Левинас, Луиджи Парейсон, Николай Бердяев, Пол Луи Ландсберг және Сартр болды. Рикоёр 1932 жылы Эммануэль Мунье құрған Esprit журналына да қосылды. 1934 жылы ол француз философтары Жюль Лакэльердің (1832–1918) және Жюль Лакнеоның (1851–1894) теологиялық көзқарастары туралы Problème de Dieu chez Lachelier et Lagneau (Лакэльер мен Лакнеодағы Құдай мәселесі) атты DES диссертациясын (М.А. диссертациясына тең) аяқтады. 1935 жылы Пол философиядан елдегі екінші жоғары бағаға ие болды, бұл жарқын болашақтың белгісі болды. 1935 жылы 14 тамызда Ренн қаласында Пауль Симон Лежасқа (23 қазан 1911 – 7 қаңтар 1998) үйленді, олармен бес баласы болды: Жан Пауль (15 қаңтар 1937 жылы туған), Марк (22 ақпан 1938 жылы туған), Ноэль (30 қараша 1940 жылы туған), Оливье (10 шілде 1947 – 22 наурыз 1986) және Этьен (1953 жылы туған). Рикоёр Францияда өркендеген философияның феноменологиясы бойынша сарапшы ретінде беделге ие болды. 1956 жылы Рикоёр Сорбоннада Жалпы философия кафедрасын басқарды. Бұл тағайындама Рикоёрдың Францияның ең көрнекті философтарының бірі ретінде пайда болуын білдірді. Сорбоннада жүргенде ол өзінің беделін нығайтатын үш еңбек жазды: 1960 жылы жарық көрген "Жарамсыз адам және зұлымдық символикасы" және 1965 жылы жарық көрген "Фрейд және философия: түсіндіру туралы эссе". 1965 жылдан 1970 жылға дейін Рикоёр Париждің маңындағы жаңадан құрылған Нантер университетінде әкімші болды. Нантерде прогрессивті білім берудегі тәжірибе ретінде қарастырылды, ал Рикоёр өзінің көзқарасына сәйкес, Сорбонна мен оның көпшілік сыныптарының дәстүріне байланысты атмосферадан азат университет құруға үміттенді. Соған қарамастан, Нантер 1968 жылы мамыр айында Францияда студенттік көтерілістер кезінде наразылықтардың ошағына айналды. Рикоёрді "ескі клоун" (vieux clown) және француз үкіметінің құралы деп мазақтады. Француз академиялық өміріне көңілі толмаған Рикоёр 1970 жылдан 1985 жылға дейін Чикаго университетінің діни мектебінде қызмет атқарғанға дейін Бельгиядағы Католик университеті Лувенде қысқа уақыт оқытты. 1971 жылы Америка өнер және ғылым академиясының шетелдік құрметті мүшесі болып сайланды. Оның зерттеуі 1975 жылы жарық көрген "Метафора ережесі: тілдегі мағынаның пайда болуын зерттеудің көп салалық зерттеулері" және 1983, 1984, 1985 жылдары жарық көрген "Уақыт және әңгіме" атты үш томдық жұмыстарында аяқталды. Рикоёр 1985/86 жылдары Гиффорд лекцияларын оқыды, 1990 жылы "Өзін өзі басқа ретінде" деп жариялады. Бұл шығарма оның наративті жекелік туралы пікіріне және өзіндік қызығушылығына негізделген. "Уақыт және әңгіме" 1985 жылы Рикоёрдың Францияға қайтып оралуын...

Paul Ricœur was born in 1913 in Valence, Drôme, France, to Léon "Jules" Ricœur (23 December 1881 – 26 September 1915) and Florentine Favre (17 September 1878 – 3 October 1913), who were married on 30 December 1910 in Lyon. He came from a family of devout Huguenots (French Reformed Protestants), a religious minority in France. Paul's father Jules, who served as a sergeant in the 75th Infantry Regiment of the French army during World War I, went missing in Perthes lès Hurlus near the beginning of the Second Battle of Champagne (25 September – 6 November 1915). On 26 September 1915, French military authorities declared that Jules had probably been killed in the battle. His body was not found until 1932, when a field was being ploughed, and the body was identified by its tags. Some writers have stated that before World War I began, Paul's father (Léon "Jules" Ricœur) was a professor of English at the Lycée Emile Loubet in Valence. However, it was a different person (Jules Paul Ricœur (1887–1918)) who held that position. Paul's father's death occurred when Paul was only two years old. Subsequently, Paul was raised in Rennes, France by his paternal grandparents Louis Ricœur (1856–1932) and his wife Marie Sarradet (1856–1928), and by his father's sister Juliette "Adèle" Ricœur (20 December 1892 – 1968), with a small stipend afforded to Paul as a war orphan. Paul, whose penchant for study was fueled by his family's Protestant emphasis on Bible study, was bookish and intellectually precocious. He discovered philosophy while attending the Lycée de Rennes (now ), where he studied under Roland Dalbiez (1893–1976), who was professor of philosophy at the lycée. Ricœur received his bachelor's degree in 1932 from the University of Rennes When Ricoeur was in Paris, he attended the Friday gatherings held by this philosopher who introduced him to Edmund Husserl. During those "meetings" students, professors, intellectuals would gather for several hours of lively discussion. Among them there were: Merleau Ponty, Emmanuel Levinas, Luigi Pareyson, Nikolai Berdyaev, Paul Louis Landsberg, and Sartre. Ricoeur also joined the Esprit magazine, which had been founded in 1932 by Emmanuel Mounier. In 1934 he completed a DES thesis (, roughly equivalent to an M. A. thesis) titled Problème de Dieu chez Lachelier et Lagneau (The Problem of God in Lachelier and Lagneau), concerning some of the theological views of French philosophers Jules Lachelier (1832–1918) and Jules Lagneau (1851–1894). In 1935, Paul was awarded the second highest agrégation mark in the nation for philosophy, presaging a bright future. On 14 August 1935, in Rennes, Paul married Simone Lejas (23 October 1911 – 7 January 1998), with whom he had five children: Jean Paul (born 15 January 1937), Marc (born 22 February 1938), Noëlle (born 30 November 1940), Olivier (10 July 1947 – 22 March 1986), and Étienne (born 1953). Ricœur soon acquired a reputation as an expert on phenomenology, then the ascendent philosophy in France. In 1956, Ricœur took up a position at the Sorbonne as the Chair of General Philosophy. This appointment signaled Ricœur's emergence as one of France's most prominent philosophers. While at the Sorbonne, he wrote three works that cemented his reputation: Fallible Man and The Symbolism of Evil published in 1960, and Freud and Philosophy: An Essay on Interpretation published in 1965. Jacques Derrida was an assistant to Ricœur during that time (early 1960s). From 1965 to 1970, Ricœur was an administrator at the newly founded University of Nanterre in suburban Paris. Nanterre was intended as an experiment in progressive education, and Ricœur hoped that he could create a university in accordance with his vision, free of the stifling atmosphere of the tradition bound Sorbonne and its overcrowded classes. Nevertheless, Nanterre became a hotbed of protest during the student uprisings of May 1968 in France. Ricœur was derided as an "old clown" (vieux clown) and tool of the French government. Disenchanted with French academic life, Ricœur taught briefly at the Université catholique de Louvain in Belgium, before taking a position at the Divinity School of the University of Chicago, where he taught from 1970 to 1985. He was elected a Foreign Honorary Member of the American Academy of Arts and Sciences in 1971. His study culminated in The Rule of Metaphor: Multi Disciplinary Studies of the Creation of Meaning in Language published in 1975 and the three volume Time and Narrative published in 1983, 1984, 1985 Ricœur gave the Gifford Lectures in 1985/86, published in 1990 as Oneself as Another. This work built on his discussion of narrative identity and his continuing interest in the self. Time and Narrative secured Ricœur's return to France in 1985 as a notable intellectual. His late work was characterised by a continuing cross cutting of national intellectual traditions; for example, some of his latest writing engaged the thought of the American political philosopher John Rawls. In 1995 he received an honorary doctorate from the National University of Kyiv Mohyla Academy. In 1999, he was awarded the Balzan Prize for Philosophy, the citation being "[f]or his capacity in bringing together all the most important themes and indications of 20th century philosophy, and re elaborating them into an original synthesis which turns language – in particular, that which is poetic and metaphoric – into a chosen place revealing a reality that we cannot manipulate, but interpret in diverse ways, and yet all coherent. Through the use of metaphor, language draws upon that truth which makes of us that what we are, deep in the profundity of our own essence". That same year, he and his co author André LaCocque (professor emeritus of Hebrew Bible at Chicago Theological Seminary) were awarded the Gordon J. Laing Award by the University of Chicago's Board of University Publications for their book Thinking Biblically: Exegetical and Hermeneutical Studies. On 29 November 2004, he was awarded with the second John W. Kluge Prize for Lifetime Achievement in the Human Sciences (shared with Jaroslav Pelikan). Ricœur died on 20 May 2005, aged 92, at his home in Châtenay Malabry, France, of natural causes. French Prime Minister Jean Pierre Raffarin declared that "the humanist European tradition is in mourning for one of its most talented exponents". Paul Ricœur was buried in the Châtenay Malabry New Cemetery, Châtenay Malabry, Department des Hauts de Seine, Île de France, France.

Герменевтикалық феноменология

Рикоурдың герменевтика саласына қосқан маңызды үлестерінің бірі – герменевтикалық процестерді феноменологиямен байланыстыру болды. Осы одақта Рикоэр герменевтикалық міндетті ғана емес, тек мәтіндік талдауды, сонымен қатар әрбір жеке адамның өзінен тысқары нәрсеге қалай қатысатынын қарастырады. Рикоур үшін герменевтика – өзіндік пен символ арасындағы байланысты түсіну, екеуі де өздерінен тыс, олардың арасындағы диалектикалық қатынас. Сонымен қатар, Рикоур герменевтиканың мақсаты ретінде герменевтикалық процестің нәтижесінде өзін-өзі түсінуге ерекше мән береді: «Символдық тілді өзін-өзі түсінумен байланыстыру арқылы герменевтиканың ең терең тілегін орындаймын деп ойлаймын. Барлық түсіндірудің мақсаты – мәтінге тиесілі болған өткен мәдени дәуір мен түсіндірушінің арасындағы алыстықты, қашықтықты жеңу. Осы қашықтықты жеңіп, мәтінмен бір замандас болып, экзегет оның мағынасын өзіне қабылдай алады: бөгде нәрсені танысқа айналдырып, өзіне меншік етеді. Осылайша, ол өзін-өзі түсінуді дамытуға, басқаларды түсіну арқылы жетеді. Әр герменевтика – ашық немесе жасырын түрде, басқаларды түсіну арқылы өзін-өзі түсіну болып табылады». Рикоур герменевтикалық міндеттің – өзіндік пен басқаның мағыналы түрде бірігуі екенін айтады. Өзіндік мағына мен басқа мағынаның осы түсіндірілуі негізінен өмірдің өзінде байланысты және көрініс табады. Сондықтан Рикоур философияны – мәдениет әлемінде орналасқан құбылыстарды түсіндіру арқылы (олар тек пайда бола алатын) өмірдің мәнін ашуға ұмтылатын герменевтикалық қызмет ретінде бейнелейді: «Осы себепті философия герменевтика болып қалады, яғни, көрнекті мағынаның мәтіні ішінде жасырын мағынаны оқу. Осы герменевтиканың міндеті – болмыстың мәтінге, мағынаға және ойға келуі мәдениет әлемінде жарыққа шыққан барлық мағыналардың үнемі зерттелуі арқылы ғана мүмкін екенін көрсету. Өмір осы мағынаны қабылдағанда ғана адам болып, есейеді, ал бұл мағына алдымен «сыртта», туындыларда, институттарда және рухани өмірді құрметтейтін мәдени қозғалыстарда жатыр». Рикоурдың «Фрейд және философия» атты герменевтикалық еңбегінде Карл Маркс, Фридрих Ницше және Зигмунд Фрейд – күдік мектебінің шеберлері (maîtres du soupçon /école du soupçon) екені туралы белгілі бір тұжырым бар. Рикоурдың теориясы әдеби сын мен мәдени зерттеулердегі жаңа оқу және түсіндіру формаларын іздейтін посткритикалық ғылыми қозғалысқа ерекше ықпал етті, бұл сын, сындық теория және идеологиялық сын әдістерінен асып түседі. Мысалы, әдеби сыншы Рита Фелски оның осы дәстүр тарихындағы маңызды тұлға екенін айтады. Ол оның «күдік герменевтикасы» туралы ықпалды талдауы «бізді қалай және қандай мақсатпен оқитынымыз туралы ойлануға шақырады» деп мәлімдейді. «Уақыт және повесть» жинағының 1-томында Рикоур тілде метафораның күші арқылы жаңаша айту арқылы мағынаны тудыратын немесе қайта жаңартатын лингвистикалық шығармашылық қиял бар екенін айтады, сондықтан ол тілдің өзінде оны шығармашылықпен пайдалануға мүмкіндік беретін ресурстар бар деп санайды.

One of Ricœur's major contributions to the field of hermeneutics was the entwining of hermeneutical processes with phenomenology. In this union, Ricœur applies the hermeneutical task to more than just textual analysis, but also to how each self relates to anything that is outside of the self. For Ricœur, hermeneutics is understanding the link between the self and the symbol—neither things in themselves, but the dialectical engagement between the two. Moreover, Ricœur, on the goal of hermeneutics, puts emphasis upon self understanding as the outcome of the hermeneutical process: "In proposing to relate symbolic language to self understanding, I think I fulfill the deepest wish of hermeneutics. The purpose of all interpretation is to conquer a remoteness, a distance between the past cultural epoch to which the text belongs and the interpreter himself. By overcoming this distance, by making himself contemporary with the text, the exegete can appropriate its meaning to himself: foreign, he makes it familiar, that is, he makes it his own. It is thus the growth of his own understanding of himself that he pursues through his understanding of others. Every hermeneutics is thus, explicitly or implicitly, self understanding by means of understanding others. "Ricoeur maintains that the hermeneutical task is a coming together of the self and an other, in a meaningful way. This explication of self meaning and other meaning is principally bound up and manifested in existence itself. Thus, Ricoeur depicts philosophy as a hermeneutical activity seeking to uncover the meaning of existence through the interpretation of phenomena (which can only emerge as) embedded in the world of culture: <blockquote>"This is why philosophy remains a hermeneutics, that is, a reading of the hidden meaning inside the text of the apparent meaning. It is the task of this hermeneutics to show that existence arrives at expression, at meaning, and at reflection only through the continual exegesis of all the significations that come to light in the world of culture. Existence becomes a self – human and adult – only by appropriating this meaning, which first resides "outside," in works, institutions, and cultural movements in which the life of the spirit is justified." Ricœur's hermeneutical work Freud and Philosophy contains the famous assertion that Karl Marx, Friedrich Nietzsche and Sigmund Freud are masters of the school of suspicion (maîtres du soupçon/école du soupçon). Ricœur's theory has been particularly influential to postcritique, a scholarly movement in literary criticism and cultural studies that seeks for new forms of reading and interpretation that go beyond the methods of critique, critical theory, and ideological criticism. The literary critic Rita Felski, for instance, argues that he is a crucial figure in the history of this tradition. She claims that his influential analysis of the "hermeneutics of suspicion" "invites us to think about how we read and to what end." and in Time and Narrative, vol. 1, Ricœur argues that there exists a linguistic productive imagination that generates/regenerates meaning through the power of metaphoricity by way of stating things in novel ways and, as a consequence, he sees language as containing within itself resources that allow it to be used creatively.