Кіріспе
Ресми түрде қалыптасқан халық медицинасы
Дәстүрлі медицина (жергілікті медицина немесе халық медицинасы деп те аталады) – қазіргі заманғы медицина дәуірінен бұрын, әртүрлі қоғамдардың, соның ішінде жергілікті халықтардың халықтық сенімдерінде ұрпақтар бойы дамыған дәстүрлі білімнің медициналық аспектілерін қамтиды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) дәстүрлі медицинаны "әр түрлі мәдениеттерге тән теорияларға, нанымдарға және тәжірибелерге негізделген, түсіндіріле бермейтін білім, дағдылар мен тәжірибелердің жиынтығы, денсаулықты сақтауда, сондай-ақ физикалық және психикалық аурулардың алдын алуда, диагностикалауда, жақсартуда және емдеуде қолданылады" деп анықтайды. Дәстүрлі медицина көбінесе ғылыми медицинамен салыстырылады. Азия мен Африканың кейбір елдерінде халықтың 80%-ға дейін денсаулық сақтаудың негізгі қажеттіліктері үшін дәстүрлі медицинаға сенеді. Дәстүрлі медицина – баламалы медицинаның бір түрі. Дәстүрлі медицина деп аталатын тәжірибелерге еуропалық дәстүрлі медицина, қытай дәстүрлі медицинасы, корей дәстүрлі медицинасы, африкалық дәстүрлі медицина, Аюрведа, Сиддха медицинасы, Унани, ежелгі иран медицинасы, дәстүрлі иран медицинасы, ортағасырлық ислам медицинасы, Мути, Ифа және Ронгоа жатады. Дәстүрлі медицинаны зерттейтін ғылыми пәндерге шөптік, этномедицина, этноботаника және медициналық антропология жатады. Алайда ДДҰ "дәстүрлі дәрілерді немесе әдістерді тиімсіз пайдаланудың теріс немесе қауіпті салдары болуы мүмкін екенін" және "осындай әдістер мен дәстүрлі медицина жүйелерінде қолданылатын дәрілік өсімдіктердің тиімділігі мен қауіпсіздігін анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет екенін" атап өтті.
Классикалық тарих
Жазбалардағы шөптерді зерттеу 5000 жыл бұрынғы ежелгі сумерлерге дейін жетеді, олар өсімдіктердің белгілі бір емдік қолданылуын сипаттаған. Ежелгі Египет медицинасында б.з.д. 1552 жылға жатқан Еберс папирусы халықтық емдеулер мен сиқырлы медициналық тәжірибелердің тізімін қамтиды. Ежелгі Жаңа өсиетте де кашрутқа қатысты шөптерді қолдану және өсіру туралы айтылады. Аюрведада қолданылатын көптеген шөптер мен минералдарды б.з.д. 1 мыңжылдықта ежелгі үнді шөп дәрігерлері, мысалы Чарака мен Сушрута сипаттаған. Қытайдың алғашқы шөптер кітабы – Хан әулеті кезінде жинақталған, бірақ одан да ертерек мерзімге жататын «Шэньнун Бэнькао Цзин» кітабы, кейіннен Тан әулеті кезінде «Яосин Лун» (Дәрілік шөптердің табиғаты туралы трактат) деп толықтырылды. Қазіргі және бұрынғы шөптік білімді жинақтаған гректердің алғашқы өкілдеріне Пифагор және оның ізбасарлары, Гиппократ, Аристотель, Теофраст, Диоскорид және Гален кіреді. Римдік дереккөздерге Плинийдің «Табиғат тарихы» және Цельстің «De Medicina» еңбектері жатады. Педаний Диоскорид өзінің «De Materia Medica» еңбегінде бұрынғы авторлардың еңбектерін пайдаланып, түзетулер енгізіп, көптеген жаңа материалдар қосты; бұл еңбек бірнеше тілге аударылды, және ғасырлар бойына түрік, араб және еврей тілдеріндегі атаулар оған қосылды. «De Materia Medica» латын қолжазбалары Апулей Платоникінің латын тіліндегі «Herbarium Apuleii Platonici» (Апулей Платоникінің гербариясы) еңбегімен біріктіріліп, англосаксондық «Cotton Vitellius C. III» кодексіне енгізілді. Бұл ертедегі грек және римдік жинақтар еуропалық медициналық теорияның негізін құрады және парсы ғалымы Авиценна (Ибн Сина, 980–1037), парсы Рази (Рази, 865–925) және еврей Маймонидтер аударған.
Ортағасыр және одан кейінгі дәуірлер
Арабтың жергілікті медицинасы бедуиндердің сиқырға негіделген емдеу тәсілдері мен грек және аюрведалық медицина дәстүрлерінің араб тіліне аудармалары арасындағы қақтығыстан дамыды. Испания медицинасына 711 жылдан 1492 жылға дейін арабтардың ықпалы тиді. Ислам дәрігерлері мен әл-Динавари мен Ибн әл-Байтар сияқты мұсылман ботаниктері бұрынғы медициналық білімді едәуір кеңейтті. Ең танымал парсы медициналық трактаты – Авиценнаның «Медицинаның каноны» (The Canon of Medicine) – алғашқы фармакопея болып табылады және клиникалық сынақтарды енгізді. «Канон» 12 ғасырда латын тіліне аударылып, 17 ғасырға дейін Еуропада медицина бойынша басты авторитет болып сақталды. Унани дәстүрлі медицинасы да осы «Канонға» негізделген. Ерте римдік-грек жинақтарының неміс тіліне аудармаларын Йероним Бок жасады, оның 1546 жылы жарық көрген «Kreuter Buch» атты шөптер кітабы болды. Бұл кітап Ремберт Додоенс (1517–1585) тарапынан голланд тіліне «Pemptades» деп аударылды, ал голланд тілінен Каролус Клюзиус (1526–1609) ағылшын тіліне аударды, 1578 жылы Генри Лайт «A Nievve Herball» деп жариялады. Бұл Джон Жерардың (1545–1612) «Herball» немесе «Плантес жалпы тарихы» кітабына айналды. Хуан де Эстейнфердің «Florilegio medicinal de todas las enfermedas» атты еңбегінде еуропалық мәтіндер жинақталып, оған 35 мексикалық өсімдік қосылды. Мартин де ла Круз науатль тілінде шөптер туралы кітап жазды, оны Хуан Бадиано «Libellus de Medicinalibus Indorum Herbis» немесе «Codex Barberini» (латын тілінде 241) деп латын тіліне аударды және 1552 жылы Испания королі Карлос V-ге тапсырды. Ол, көріне, асығыс жазылған және соңғы 30 жылдағы еуропалық жаулап алудың әсеріне ұшыраған. Фрай Бернардино де Сахагун этнографиялық әдістерді қолданып, 1793 жылы жарық көрген «Historia General de las Cosas de Nueva España» атты кодекстерін жинақтады. Американың жергілікті халқы дәстүрлі шөптер арқылы безгек, дизентерия, цинга, жұқпалы емес сифилис және зоб ауруларын емдеуді бастады. Осы шөптер мен халықтық емдеулердің көптеген түрлері 19-шы және 20-шы ғасырларда да жалғасты, ал кейбір өсімдіктер қазіргі фармакологияның негізін құрады.
Қазіргі қолданысы
Әлемнің белгілі бір аймақтарында халық медицинасының кең таралғандығы мәдени нормаларға сәйкес өзгереді. Көбінесе қазіргі медицина өсімдіктердің фитохимиялық құрамына негізделген, бұл құрамдар бұрын халық медицинасында қолданылған. Зерттеушілердің айтуынша, көптеген балама емдеулер "плацебомен бірдей нәтиже береді, яғни статистикалық айырмашылық жоқ".
Білім беру және білімді қалыптастыру
Жергілікті медицина көбінесе ауызша түрде, қауымдастық, отбасы және жеке адамдар арқылы "жинақталғанға дейін" беріледі. Нақты бір мәдениетте жергілікті медицина білімінің элементтері көпке белгілі болуы мүмкін, немесе шаман немесе емілді сияқты емшінің нақты міндетімен айналысатындар жинап, қолдана алады. Емшінің мәртебесін анықтайтын үш фактор бар: олардың жеке сенімдері, емдеу әрекеттерінің нәтижесі және қауымның сенімдері. Егер жергілікті медицинаның дәлелдері мәдениет тарапынан қабылданбаса, әдетте үш түрлі жақтас оны қолдана береді: осы мәдениетте туып өсіп, оған берілгендер, қиын жағдайларда ғана оған жүгінетін уақытша жақтастар және оның барлық емес, тек белгілі бір жақтарына сенетіндер.
Анықтама және терминология
Дәстүрлі медицина кейде халық медицинасынан өзгеше қарастырылып, халық медицинасының қалыптасқан аспектілерін қамтуы мүмкін. Осы анықтама бойынша, халық медицинасы – ұзақ жылдар бойы сақталған, қарапайым халықтың арасында тараған емдеу тәсілдері мен практикалары. Халық медицинасы – мәдениеттегі белгілі бір адамдарға мәлім сауықтыру жолдары, дене физиологиясы және денсаулықты сақтау туралы түсініктер, олар жалпы білім ретінде бейресми түрде беріліп, бұрын тәжірибесі бар кез келген адам қолданатын немесе іске асыратын нәрселерді қамтиды.
Халықтық медицина
Көптеген елдерде халық медицинасы деп аталатын емдеу тәжірибелері бар, олар ресми түрде қалыптасқан, ғылымға негізделген және институционалды медициналық жүйелермен – дәстүрлі медицинамен бірге қатар өмір сүруі мүмкін. Халық медицинасының мысалдары: дәстүрлі қытай медицинасы, ирандық дәстүрлі медицина, дәстүрлі корей медицинасы, араб халық медицинасы, ұйғыр дәстүрлі медицинасы, жапондық Кампо медицинасы, австралиялық аборигендердің дәстүрлі шөп медицинасы, гавайилік Лаʻау лапаʻау және грузин халық медицинасы, сондай-ақ тағы да басқалары.
Австралиялық бұталық медицина
Австралиядағы аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының тұрғындары қолданатын бұталық медицина көбінесе өсімдік материалдарынан, мысалы, қабық, жапырақтар және тұқымдардан жасалады, бірақ жануарлар өнімдері де қолданылуы мүмкін. Дәстүрлі медицинаның маңызды бөлігі – емдік шөптерді пайдалану, яғни ауруларды емдеу немесе алдын алу үшін табиғи өсімдік заттарын қолдану.
Американың түпкүлдік медицинасы
Америка және Аляска жергілікті халықтарының медицинасы – мыңдаған жылдардан бері келе жатқан дәстүрлі емдеу нысандары. Түпкі американдықтардың дәстүрлі медицинасында этноботаникалық көптеген өсімдіктер қолданылады, соның ішінде кейбіреулері бүгінге дейін қолданылып келеді. Түпкі американдықтардың дәстүрлі медицинасына келгенде, мәдениеттегі денсаулық және ауру туралы түсініктер дін мен руханияттан бөліне алмайды. Емдеу кезінде тайпалық емшілер өсімдіктің қасиеттерін зерттеп, оның ауруды емдеудегі тиімділігін анықтайтын. Өсімдіктің пішіні, иісі, түсі және дәмі сияқты ерекшеліктері оны дәрі ретінде қалай қолдануға болатынын анықтауға көмектеседі. Солтүстік Америкадағы 14 түрлі тайпа арасында жүргізілген зерттеуде Астралылар (Asteraceae) дәрілік қасиеттері үшін ең көп қолданылатын өсімдіктер тұқымдасы екені анықталды. Бұл тәжірибелерде дене, денсаулық және ауру туралы әртүрлі принциптер мен идеялар болды. Осы тәжірибелердің ішінде идеялардың, қолданылатын дәрілік заттардың және әдістердің өзара байланысы мен алмасуы байқалды. Кейбір тәжірибелерде малаялам, тамил, телугу сияқты тілдерде жазба мәтіндер кездессе, ал басқалары әртүрлі есте сақтау тәсілдері арқылы ауызша беріліп келді. Аюрведа – Оңтүстік Үндістанда қолданылатын натувайдьямның бір түрі. Басқаларына каларичикитса (сүйектерді түзету және бұлшық еттерге қатысты), мармачикитса (өмірлік нүктелерді массаж жасау), оттамуливайдьям (бір реттік дозадағы дәрі немесе бір реттік қабылдауға арналған дәрі), чинтаманивайдьям және тағы да басқалары жатады. ХХ ғасырда Үндістандағы медицина жүйесі жаңартылған кезде, осы әртүрлі натувайдьямға тән көптеген тәжірибелер мен әдістер Аюрведаның құрамына енгізілді.
Үйдегі ем-дәрілер
Үйдегі ем (кейде "әжелік ем" деп те аталады) – белгілі бір дәмдеуіштер, шөптер, көкөністер немесе басқа да қолжетімді заттарды пайдаланып ауруды немесе жағдайды емдеу тәсілі. Үйдегі емнің медициналық қасиеттері болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін, себебі олар көбінесе медициналық білімі жоқ адамдар тарапынан таратылады (соңғы жылдары Интернет арқылы оңайлатылған). Көптеген жағдайларда олар дәстүр немесе әдет салдарынан немесе плацебо әсерін тудыру арқылы қолданылады. Үйдегі емнің кең таралған мысалы – суық тию немесе жеңіл грипп сияқты тыныс алу жолдарының инфекцияларын емдеу үшін тауық сорпасын пайдалану. Басқа мысалдар: сынған сүйектерді бекітуге көмектесетін таспа; табанға пайда болатын қылшықты емдеу үшін таспа немесе суперклей; және тамақ ауруын емдеу үшін Kogel mogel. Бұрын аналарға ауыр жағдайларды қоспағанда, барлық емдеуді жүргізуге сенім артқан. Тарихи аспаздық кітаптарда диспепсия, қызба және әйелдерге қатысты ауруларға арналған емдеулер жиі кездеседі. Алоэ вера өсімдігінің құрамындағы заттар тері ауруларын емдеу үшін қолданылады. Еуропалық ликерлер мен ас қорытуға көмектесетін сусындар бастапқыда медициналық препараттар ретінде сатылған. Қытай халық медицинасында емдік конги (дәрілік шөптер қосылған, ұзақ пісірілген күріш сорпасы), тағамдар мен сорпалар емдеу амалдарының бір бөлігі болып табылады.
Қауіпсіздік мәселелері
130 елде халық медицинасы бойынша ережелер болғанымен, оларды қолданумен байланысты тәуекелдер бар (атап айтқанда, зооноз, себебі кейбір дәстүрлі медицина препараттарында әлі де жануарлардың құрамы кіреді). Көптеген адамдар табиғи препараттар қауіпсіз деп ойлайды, бірақ шөптерден жасалған емдік заттарды қолдануда көптеген сақтық шараларын сақтау қажет.
Құрып кету қаупі төнген түрлерді пайдалану
Қауіпті жануарлар, мысалы, баяу лорилер, кейде дәстүрлі медицина үшін өлтіріледі. Акула қанаттары да дәстүрлі медицинада қолданылған, бірақ олардың тиімділігі дәлелденбеген, алайда бұл акула популяциясына және олардың экожүйесіне зиян келтіреді. Заңсыз піл сүйегі саудасының бір бөлігін дәстүрлі қытай медицинасын қолданушыларға байланыстыруға болады. Піл сүйегіне деген сұраныс қарақұйрықтар мен пілдер сияқты қауіпті жануарларды браконьерлікпен аулауға елеулі фактор болып табылады. Панголиндер еті мен қабыршақтары үшін браконьерлік құрбаны болып, олар дәстүрлі медицинада қолданылады. Олар әлемдегі ең көп тасымалданатын сүтқоректілер.