Кіріспе

Қытай каллиграфы, эссеші және генерал (156–236)
Цинь әулетінің ғалымы

Чжан Чжао (156–236), әдеби есімі Зибу, – қытай каллиграфы, эссеші, әскери генерал және саясаткер. Ол Қытайдың Үш патшалық дәуірінде Шығыс Ву мемлекетінің шенеунігі қызметін атқарды. Шығыс Хан әулетінің соңында туған Чжан Чжао мансабын туған Сю провинциясында ғалым ретінде бастады. Шығыс Хан әулетінің аяғындағы қаос оны баспана іздеп, оңтүстікке, Цзяндун (немесе Ву) аймағына қашуға мәжбүр етті. Цзяндунда Чжан Чжао өркендеп келе жатқан әскери сардар Сун Цэнің кеңесшісі болды. 200 жылы Сун Цэ қайтыс болғаннан кейін Чжан Чжао Сун Цэнің кіші інісі және мұрагері Сун Куанға қолдау көрсетуде маңызды рөл атқарды, ол билікті нығайтып, Цзяндун аймақтарын бақылауға алды. 208 жылы Чжан Чжао Сун Куанды қарсыласы Цао Цаоға бас июға қатты шақырды, өйткені олар Цао Цаоның шабуылына қарсы тұра алмайды деп сенді. Алайда Сун Куан Чжан Чжаоның кеңесін тыңдамай, Лу Су мен Чжоу Юдің пікірін естіді. Нәтижесінде Сун Куанның әскерлері 208 жылдың қысында Қызыл жар шайқасында Цао Цаоға қарсы шешуші жеңіске жетті. 200 жылдан бастап 236 жылы қайтыс болғанға дейін Чжан Чжао Шығыс Хан әулетінің құлауы мен Үш патшалық дәуірінде Сун Куанның қол астында қызмет етті, содан кейін Сун Куан Шығыс Ву мемлекетінің алғашқы императоры атанды. Мансабы бойында Чжан Чжао қатал, ұстамсыз және құрметті тұлға ретінде танылды, ол әріптестері мен Сун Куанның құрметіне ие болды. Чжан Чжаоның тәжірибесі мен қызмет ету мерзіміне қарамастан, Сун Куан 222 және 225 жылдары оны Императорлық канцлер лауазымына кандидат ретінде қарастырмады, өйткені Чжан Чжаоның өрескелдігі мен тікелейлігі әкімшілікті тиімді басқаруға кедерілді деп ойлады. Дегенмен, Сун Куан Чжан Чжаоға ұстаз ретінде құрмет көрсетті, ол оның қалыптасу кезеңдерінен бастап таққа отыруына дейін көмектескен еді.

Ерте өмір

Чжан Чжао Шығыс Хан әулетінің соңғы кезеңінде Пэнчэн мемлекетінде (彭城國) – Сю провинциясындағы, қазіргі Цзючжоу, Цзянсу маңындағы княздықта дүниеге келді. Жастық шағында зейінділігімен және каллиграфияның клирикалық стиліндегі шеберлігімен танымал болды. Бохоу Цзянь (白侯子安) ұстазынан «Цзо Чжуань» және «Чуньцю» кітаптарын оқыды, тарих білімімен көзге түсті. Чжао Ю (趙昱) және Ван Лан (王朗) есімді екі танымал ғалыммен жақын дос болды. Чжан Чжао 19 жасқа толғанда, үкіметте қызмет ету үшін сяолиан (civil service candidate) ретінде ұсынылды. Бірақ ол ұсыныстан бас тартып, Ван Ланмен бірге ежелгі замандағы тыйым салынған есімдер туралы эссе жазуға кірісті. Олардың еңбегі үшін Сю провинциясының басқа ғалымдары, мысалы Чэнь Линь (陳林) мақтау білдірді. Бұл эссе Рунань округінің (汝南郡; қазіргі Хэнань провинциясының орталық бөлігі) танымал ғалымы Ин Шаоның (應劭) пікірлеріне қарсы келді. Біраз уақыттан кейін, Сю провинциясының губернаторы Тао Цянь (陶謙) Чжан Чжаоны үкіметте қызмет етуге маоцай (茂才; үздік кандидат) ретінде ұсынды, бірақ Чжан Чжао тағы да бас тартты. Тао Цянь Чжан Чжаоның бас тартуын өзіне деген құрметсіздік деп қабылдап, оны тұтқындауға бұйрық берді. Алайда, сол кезде Тао Цянь әкімшілігінде қызмет еткен Чжао Ю губернаторды Чжан Чжаоға кешірім жасауға көндірді.

Sun Ce-нің қызметі

Қытайда 190 жылдары хаос басталганда, Сю провинциясында тұратын көптеген адамдар үйлерін тастап, Янцзы өзенінен өтіп, оңтүстіктегі Ян провинциясында (немесе Цзяндун аймағында) пана тапты. Жан Чжао да солардың ішінде болды және Пенченг мемлекетінен Цзяндунға көшіп келді. 194-199 жылдары әскербасы Сун Цэ Цзяндун аймағын жаулап алып, аймақта өз билігін орнатты. Осы кезде ол Жан Чжао туралы естіп, оны кеңесші ретінде тартуды қалады. Жан Чжао келісімін берген соң, Сун Цэ оның келуіне қуанды және Жан Чжаоға былай деді: "Енді мен өзімнің билігімді төрт тарапқа кеңейттім, сондықтан білімді және ізгі адамдарға ең жоғары құрмет көрсетуім керек. Мен сізді ешқашан артықшылықсыз қабылдамаймын." Осыдан кейін ол Жан Чжаоны полковник (校尉) қызметіне тағайындады және оны ұстаз сияқты құрметтеді. Кейін Сун Цэ Жан Чжаоны Бас хатшысы (長史) етіп тағайындады және полковник шенінен Армияны тыныштандырушы үй шаруашылығының генерал-майтарына (撫軍中郎將) көтерді. Жан Чжаоның анасына құрмет көрсетуден және оны ескі дос сияқты қабылдаудан бөлек, Сун Цэ Жан Чжаомен азаматтық және әскери саясатқа қатысты түрлі мәселелер бойынша кеңесетін болды.

Мақтаныш хаттар

Сун Цэнің қызметінде болғанда, Чжан Чжао солтүстіктегі әдебиетші әріптестерінен бірнеше құлшына хат алды. Ол осы хаттарға қалай қатысу керектігі туралы қиын жағдайда қалды. Бір жағынан, ол осы хаттар туралы үн қатпаса, Сун Цэ оның адалдығына күдік тудырады деп қорқады. Екінші жағынан, хаттарды жарияласа, басқалар оны мақтанғақ деп қысымға алады деп уайымдады. Сун Цэ бұл туралы білгенде күліп, Чжан Чжаоға: "Бұрын Гуан Чжун Ци мемлекетінің канцлері болғанда, оны чжунфу деп атаған. Оның көмегімен Ци ханзадасы Хуан феодалдық билеушілер арасында басты орынға ие болды. Бүгін, маған Зибу сияқты қасиетті талант көмектессе, оның даңқы менікі емес пе?"

Сун Цэ Сун Куанды Чжан Жаоның қамқорлығына тапсырады

200 жылы Сун Цзе қайтыс болғанға дейін өзінің кіші інісі және мұрагері Сун Кванды Чжан Чжаоның қамқорлығына тапсырды. Ол Чжан Чжаоға: "Егер Чжунму қабілетсіз болып шықса, оны ауыстыруға болады. Егер қиындықтарды жеңуге мүмкін болмаса, батысқа, уайымсыз жерге бірте-бірте қайтуға болады". Сун Цзе қайтыс болғаннан кейін Чжан Чжао Сун Цзедің барлық бұрынғы қолдаушыларын Сун Кванды қолдауға және оған адал болуға шақырды. Чжан Чжао сондай-ақ Хан орталық үкіметіне Сун Цзенің қайтысы және Сун Кванның оның орнына келгені туралы ескертпе жіберді. Ол Сун Кванның билігіндегі барлық маңызды лауазымдардағы адамдарға бұрынғысынша қызметтерін атқаруды бұйырды.

Сун Кванның билікті нығайтуға көмектесуі

18 жасар Сунь Куан билікке келгенде, ағасының өліміне қатты қайғырып, ағасының Цзяндунда орнатқан мемлекетін басқаруға кіріспей, аза тұтып жүрді. Жан Чжао оған былай деді: Сангуоцзидегі Сунь Куанның өмірбаянында Жан Чжао жас Сунь Куанға былай деді: "Сяольян, қазір жылауға бола ма? Жоу Герцогы жерлеу рәсімінің ережелерін белгілегенде, оның ұлы Бо Цин оларды сақтамады. Ол әкесіне қарсылық көрсеткісі келгендіктен емес, сол кездегі жағдайға орай солай істеді. Ал қазір, билік үшін ашкөздер күресіп, жаман адамдар үкіметті басқарып жатқанда, сен қайғыға беріліп, жөнсіз рәсімдерге ұстанып, іс жүзінде жауларға қақпаңды ашып отырсың. Бұл сені үлкен жетістікке жеткізбейді". Сунь Куан Жан Чжаоның кеңесін тыңдады. Ол аза тұту киімін шешіп, Жан Чжаоның көмегімен атқа мініп, әскерлерінің қатарға тұрғанын қарап көрді. Сунь Цэдің бұрынғы қол астындағылары Сунь Куанның басшылығын қабылдап, оған адалдыққа ант берді. Сунь Куан Чжан Чжаоны өзінің Бас хатшысы (長史) етіп тағайындады және оған Сунь Цэ кезіндегідей жұмыс істеуді бұйырды. Чжан Чжаоның көмегімен Сунь Куан Сунь Цзяо қалдырған тұрақсыз Цзяндун мемлекетіне бақылауын нығайта алды. Халықты тыныштандырып, оларды өз жағына тартумен қатар, ол өзінің басқаруына көптеген талантты және қабілетті адамдарды тартты. Сунь Куан соғысқа шыққан сайын, Чжан Чжаоны өзінің базасын күзету үшін және Цзяндун аймақтарындағы күнделікті істерді бақылау үшін қалдыратын болды. Осы уақыт ішінде Чжан Чжао Сары бас киімді көтерілісшілердің қалдықтарын басып тастады.

Цзянся шайқасы

208 жылдың көктемінде Сан Кванға жақында келген Ган Нин, Сан Кванға хан орталық үкіметін және Солтүстік Қытайдың көп бөлігін бақылап отырған әскербасы Цао Цаоның Цзинь провинциясына (қазіргі Хубэй және Хунаньды қамтиды) шабуыл жасауды жоспарлап отырғанын айтты. Ол сондай-ақ Цзинь провинциясының губернаторы Лю Бяоның өз иелігін қорғауға шамасы келмейтінін, сондықтан Цао Цаодан бұрын Сан Кванның Цзинь провинциясын басып алуының дұрыс екенін атап көрсетті. Ган Ниннің жоспарындағы бірінші қадам – Лю Бяоның қол астындағы Хуан Цзы қорғап тұрған Цзянся округіне (江夏郡; қазіргі Ухань, Хубэй) шабуыл жасау еді. Сан Кван Ган Ниннің жоспарын мақұлдады, бірақ Чжан Чжао күшті қарсылық танытып: «У елдеріндегі аймақтар әлі толыққанды бейбіттендірілмеген. Егер біз осы жорыққа кіріссек, мен хаос болады деп қорқамын», – деді. Ган Нин Чжан Чжаоға: «Біздің билеуші сізге Сяо Хэдей жауапкершіліктерді сеніп тапсырды. Егер сіз өзіңіздің басқаруыңыз астында хаос болмайтынына сенімді болмасаңыз, қалайша Сяо Хэ сияқты болуға болады?» – деп айыптады. Сан Кван Чжан Чжаоның сөзіне құлақ бермей, жорықты жоспарлау және басқаруды Ган Нинге тапсырды. Олар Хуан Цзыны шайқаста өлтіріп, Цзянся округін басып алып, жеңіске жетті.

Қызыл жарлар шайқасы

208 жылдың күзінде Цао Цао өзіне қарсы шыққан Оңтүстік Қытайдағы барлық күштерді жоюға бағытталған әскери науқанды бастады. Провинциялық губернатор Лю Конг ұрыссыз берілсе, ол тез арада Цзинь провинциясын (қазіргі Хубэй мен Хунаньды қамтиды) жаулап алды. Сунь Куанның қол астындағылары Цао Цаоның Жин провинциясын ондаған мың жер және теңіз әскерлерімен бірге бақылауға алғанын естігенде, олар Цао Цаоның келесі нысанасы Цзяндун аймағындағы Сунь Куанның аумақтары екенін білгендіктен қорқып кетті. Сунь Куан оларды жиналуға шақырып, Цао Цаодан алған хатты көрсетті, онда Цао Цао 800 000 әскері бар деп мәлімдеді. Сунь Куанның кейбір азаматтары, соның ішінде Чжан Чжао мен Цинь Сун, Сунь Куанның Цао Цаоға берілуін ұсынды, өйткені олардың пікірінше, олар Цао Цаоға қарсы шайқаста жеңіске жете алмайды. Алайда, Сунь Куан Лу Су мен Чжоу Ю кеңестеріне құлақ асып, Цао Цаомен соғысуға шешім қабылдады. Ол сондай-ақ Лу Су мен Чжоу Юға жеке түрде Чжан Чжао, Цинь Сун және оған Цао Цаоға берілуді кеңес бергендерге қатты көңілі қалды деп айтты. Шешімін қабылдап, барлық қол астындағыларын жинап алып, қылышын суырып алды да, алдындағы үстелді шауып тастап: "Егер біріңіз де Цао Цаоға бағыну туралы сөз ететін болса, оның соңы осы үстелдей болады!" - деді. 208-209 жылдардың қысында Сунь Куан мен оның одақтасы Лю Бей Қызыл жартастар шайқасында Цао Цаоға қарсы шешуші жеңіске жетті. Қызыл жартастар шайқасынан кейін, Чжоу Ю Сунь Куанның әскерін Цзянлингтегі Цао Цао гарнизонына шабуылға шығарғанда, Сунь Куан жеке басқарып, Хефэйге шабуыл жасады – бұл Цао Цаоның бақылауындағы қатты бекіністі қала. Ол Чжан Чжаоға Куанцзиге шабуыл жасау үшін жеке отрядты басқаруды бұйырды. Сунь Куан мен Чжан Чжао Хефэй мен Куанцзиді басып алуға үлкермеді, ал Чжоу Ю Цзянлингті табысты басып алды. Кейін Чжан Чжао Сунь Куанның әскерін Жоу Фэн (周鳳) басқарған қарақшыларға қарсы шабуыл жасап, оларды жойды. Бұл шайқастан кейін Чжан Чжао енді әскери басшылыққа қайта оралмады, өйткені Сунь Куан оны өзінің жанында стратегияшы және кеңесші ретінде ұстауға шешім қабылдады. Сунь Куан да оның жоғары мәртебесіне байланысты оған құрметпен қарады. 209 жылдың соңында немесе 210 жылдың басында Сунь Куан Лю Бейдің ұсынысы арқылы Хан орталық үкіметінен арбалар мен атты әскердің генерал-майтабы (車騎將軍) лауазымын алғаннан кейін, Чжан Чжаоны өзінің әскери кеңесшісі (軍師) етіп тағайындады.

Сун Куанның аң аулау экскурсиясы туралы дәріс беруі

Сунь Куан бос уақытында аң аулауға шығуды ұнататын. Бір күні, ат үстінде садақ-жебемен жолбары аулап жүргенде, жолбары кенеттен шабуыл жасап, оның жалатын жерін тырнап алды. Бұл жайтты естіген Чжан Чжао Сунь Куанға: "Генерал, мұндай іс неге жасайсыз? Адамдарды билейтін адам өзінің қанатындағы батырлар мен таланттарды басқаруы керек. Сіз далада еркін жүріп, жабайы аңдармен күресіп, батылдығыңызды көрсетпеуіңіз керек. Егер сізге бір нәрсе болса, бүкіл ел күлкіге қалдырмай ма?" деді. Сонда Сунь Куан Чжан Чжаодан кешірім сұрап: "Мен жаспын, әлі толыққанды білімге ие емеспін. Сізді ренжіткенім үшін өте өкінемін" деді. Чжан Чжаоның сөзіне құлақ салғанмен, Сунь Куан өзінің сүйікті әуесінен айырылғысы келмеді, сондықтан аң аулау үшін күйме жасады. Күйменің төртбұрышты тесіктері болды, бірақ шатыры жоқ еді. Сунь Куан тек күймешімен бірге, тесіктер арқылы жабайы аңдарға жебе атты. Егер аңдар топтарынан айырылып, күймеге жақын келсе, Сунь Куан күймеден түсіп, аңмен қолма-қол күресуден ләззат алды. Чжан Чжао бұл туралы білген соң, Сунь Куанды осындай қауіпті іс-әрекеттерден бас тартуға көп рет көндіруге тырысты, бірақ ол күліп, оған мән бермеді.

У патшасының тұсында қызмет ету

220 жылдың соңында Цао Цаоның ұлы және мұрагері Цао Пи Цзянь императорынан тақты тартып алып, Шығыс Хан әулетін жойды және өзі император ретінде Цао Вэй (немесе Вэй) мемлекетін құрды. Бұл оқиға Қытайдағы Үш патшалық дәуірінің басталуын білдірді. 221 жылдың қыркүйегінде Сунь Куан Цао Пиге номиналды түрде адал болуға уәде берді және Вэйдің вассалы болуға келісті. Қарсылығында, Цао Пи Сунь Куанға "Ву патшасы" (吳王) атағын беру үшін Син Чжэнь (邢貞) атты елші жіберді. Сол жылдың 23 қыркүйегінде Син Чжэнь Сунь Куанның астанасы Вучанға (武昌; бүгінгі Эчжоу, Хубэй) келіп, сыйлау рәсімін өткізген кезде, қала қақпасына жеткенде күймеден түспеді. Жан Жао оған былай деді: "Әдептілікте сыпайылық заңдағы талаптарды орындаудай маңызды. Мырза, сіз қалайша осылайша мақтаншақтықпен өмір сүресіз? Сіз шынымен де Цзяннан халқының әлсіз және кедей екенін, тіпті бір дюйм қылымыз да жоқ деп ойлайсыз ба?" Жан Жаоның сөзін естіген Син Чжэнь дереу күймеден түсіп, қалаға жаяу жүріп кірді. Сунь Куан Ву патшасы болғаннан кейін, ол Чжан Чжаоға Алыс жерлерді бейбіттендіретін генерал (綏遠將軍) және Юкван маркизі (由拳侯) атағын берді. Чжан Чжао, Сунь Шао, Тэн Ин, Чжэн Ли (鄭禮) және басқалармен бірге Чжоу және Хан әулеттерінің үлгілеріне негізделген Ву патшалығы үшін императорлық протокол ережелерін жасады.

Сун Куанға көңіл көтеру туралы дәріс беру

Сунь Куан Вучан қаласында (武昌; қазіргі Эчжоу, Хубэй) болғанда, бірде террасада ішімдікке шақыру ұйымдастырып, барлық поддандыларын шақырды. Ол қызметшілеріне барлығына су шашып, "барлығы тым қатты мас болғанша той бітпес" деп әзілдеді. Чжан Чжао ештеңе демей, қатал жүзбен, тойдан шығып, каретасына жалғыз отырды. Сунь Куан оны қайта шақыру үшін адам жіберіп, одан: "Бұл біздің бәріміздің қуанышпен өткізетін уақыт. Мырза, неге ренжідіңіз?" деді. Чжан Чжао: "Бұрын Шан әулетінің Чжоу патшасы көп уақытын той-думандар мен ішімдікке бергенде, бәрі оны көңіл көтеру уақыты деп айтқан, ешкім оны жамандық деп санамаған" деді. Сунь Куан Чжан Чжаоның сөзін естіп, үндемеді, қынжылып қалды. Сосын тойды тоқтатты.

Императорлық канцлер болып тағайындалмады

222 жылы қарашада Сунь Куан Цао Пимен байланысын үзді және өзінің билігі үшін дәуір атауын қабылдап, өзін У патшалығының тәуелсіз билеушісі деп жариялады. Осыдан кейін ол өзінің үкіметінде Императорлық канцлер (丞相) лауазымын құруды қалады, сондықтан ол осы лауазымға орналасуға лайықты кандидаттар туралы өз азаматтарымен кеңескен. Олардың барлығы Чжан Чжао ең жақсы кандидат екендігіне келіскенмен, Сунь Куан: "Біз хаос заманында өмір сүрудеміз. Мұндай маңызды лауазымдарға үлкен жауапкершілікке шыдауға қабілетті адамдар тағайындалады; олар құрметті лауазым сияқты қарастырылмауы керек". Сунь Куан соңында Сунь Шаоны Вуның бірінші императорлық канцлері етіп таңдады. 225 жылы жазда Сунь Шао қайтыс болғаннан кейін Сунь Куанның азаматтары Чжан Чжаоны Сунь Шаоның орнын басатын императорлық канцлер ретінде ұсынды. Алайда, Сунь Куан тағы да бас тартты және былай деді: "Мен Зибуға (оны таңдамай) жамандық жасамаймын. Императорлық канцлер лауазымында тұрған адам күнделікті көптеген мәселелермен айналысуы керек. (Чжан Чжао) тым кешірімсіз. Егер адамдар оны тыңдамаса, көптеген жанжалдар туындайды. Бұл ешқандай пайда бермейді". Содан кейін Гу Ёнді Вудың екінші императорлық канцлері етіп таңдады.

У императорының тұсында қызмет ету

229 жылы жазда Сунь Куан өзін Ву императоры деп жариялағаннан кейін, Чжан Чжао қарттығы мен денсаулығының нашарлауына байланысты қызметтен зейнетке шықты. Ол Алыс Жерлерді Бағындыратын генерал (綏遠將軍) лауазымынан қанағаттандырып, әскерлерінің басқаруын Ву үкіметіне қайтарды.

Сунь Куанның Жаң Жаоны жұрт алдында ұялтуы

Цзян Бяо Чжуаньның айтуынша, Сунь Куан Чжан Чжаоның адал, батыл және ашық мінезіне жоғары баға берсе де, ол Чжан Чжаоның Қызыл жарлар шайқасы алдында Цао Цаоға бағынуды кеңес еткенін ешқашан ұмытпады. Ол император болғаннан кейін барлық поддандыларына: «Егер маған Чжоу Ю көмектеспеген болса, бүгін император болмас едім» деді. Чжан Чжао императорға құттықтау айтуға дайындалып, қол көтергенде, император: «Егер мен лорд Чжанның сөзін тыңдаған болсам, бүгін тірі қалу үшін азық сұрап жалбарынар едім», – деді. Чжан Чжао қатты ұялғандықтан, қатты терлеп, тізе бүгіп құлады. Пей Сонгжи Сангуошидегі Чжан Чжаоның өмірбаянына жазған түсіндірмелерінде Чжан Чжаоның Сунь Цэ мен Сунь Куанның өздерінен билеуші болуына көмектесуді мұраты етпегенін, тек олардың билігіндегі қара халыққа бейбітшілік орнатуға көмектесуді қалағанын айтты. Ол Цао Цаоның Солтүстік Қытайды бағындырып, Қызыл жарлар шайқасы алдында Цзин провинциясын жаулап алғанын көргенде, Сунь Куанға Цао Цаоға бағынуды кеңес берді, себебі ол мұны үзіліс-құйрық Хан империясының Цао Цаоның басшылығымен қайта бірігу мүмкіндігі ретінде қарастырды. Егер Хан империясы қайта біріксе, әміршілер арасындағы қақтығыстар тоқтатылып, қара халық тыныштықта өмір сүре алатын еді. Осылайша Пей Сонгжи Чжан Чжаоның Сунь Куанға адал болмағанын, бірақ қара халықтың мүддесін бірінші орынға қойғанын мәлімдеді. Австралиялық синолог Рафе де Креспиньи Цзян Бяо Чжуаньдағы бұл мәліметтің жалған болуы мүмкін деп санайды, өйткені Сунь Куанның өзінің беделі мен билігі үшін Чжан Чжаоға осындай айқын қоғамдық қорлау жасаудан көп пайда көруі екіталай.

Зейнетақымен өмір сүру

Чжан Чжао зейнеткерлікке шыққанмен, Сунь Куан оған Шығыс Ву үкіметінің иерархиясында Үш герцог министрінен төменгі мәртебеге ие болған Вуға көмектесетін генерал (輔吳將軍) деген құрметті лауазым берді. Сунь Куан сондай-ақ Чжан Чжаоның маркиздік дәрежесін Юкван маркизінен (由拳侯) Лу маркизіне (婁侯) өзгертті және оған 10 000 салық салынатын үй шаруашылығынан тұратын маркиздік берді. Чжан Чжао зейнетке шыққаннан кейін үйде қалды және уақытын «Цзо Чжуань» туралы нұсқаулық жазуға, сондай-ақ «Анальектердің» түсіндірмелі данасын жазуға арнады. Бір күні Сунь Куан Ян Цзюньнен бала кезінде жаттап алған нәрсені айтуын сұрады. Ян Цзюнь «Әдеп туралы кітаптың» алғашқы абзацы – «Тексттің мазмұны мен мағынасы» дегенді оқып берді. Сол жерде болған Чжан Чжао: «Ян Цзюнь – қарапайым ғалым. Маған, Патша ағзам, оқып беруге рұқсат етіңіз», – деді. Сунь Куан рұқсат берген соң, Чжан Чжао «Егеменге қызмет ету» деген тағы бір абзацты оқыды. Сунь Куанның басқа поддандылары Чжан Чжаоның император алдында не айту керектігін жақсы білетініне келісті.

Сун Кванмен айтыс

Чжан Чжао Сунь Куанның сарайына келгенде өте ашық, тура және тікелей сөйлейтінімен белгілі болды. Бір күні ол Сунь Куанның бұйрығына батпегендіктен, біраз уақытқа император сарайына кіруіне тыйым салынды. Осы уақыт ішінде Вудың одақтас мемлекеті Шу, Вуға ресми сапармен елші жіберді. Шу елшісі Сунь Куан мен оның сарайының алдында Шуды мақтап, жырлады. Ву шенеуніктерінің кейбіреуі Шу елшісіне қарсы шығуға тырысты, бірақ оларға сәттілік келмеді. Сунь Куан: "Егер мырза Чжан осында болғанда, (Шу елшісі) бізбен пікір таласуға тіпті кіріспеймін, өз мемлекетімен мақтана алмайтын болар еді!" деді. Ертесі күні Сунь Куан Чжан Чжаоның үйіне хабаршы жіберіп, оны император сарайына қайта шақырды. Чжан Чжао келген соң, Сунь Куаннан кешірім сұрады, бірақ орнына отырудан бас тартты. Сонда Сунь Куан тізе бүгіп, оны тоқтауын өтінді. Чжан Чжао сосын отырып, көзін жоғары қаратып былай деді: "Бұрынғыда императрица-ана мен ханзада Хуан маған Сізді сеніп тапсырмады, олар Сізді маған сеніп тапсырды. Сондықтан мен өзімнің міндетімді орындауға тырысып келемін, олардың маған деген сенімін ақтау үшін, содан кейін ұрпақтарым мені мақтап айтар болсын. Бірақ менде білім мен даналық жетіспейді, сонымен қатар, Сіздің еркіңізге бағынбадым. Осы себепті, мен өлтіріліп, денеме топырақ шашылатынын күттім. Мен ешқашан сотқа шақырылып, Сізге қайта қызмет етемін деп ойламаған едім. Дегенмен, мен өмірімнің соңына дейін мемлекетіме адал қызмет етуді қалаймын. Егер біреу менің ойымды өзгерткенімді, Сіздің құрметіңізге қайта қол жеткізуге тырысқанымды айтса, ол мүлдем дұрыс емес, себебі мен мұндай нәрсені ешқашан жасамаймын!" Сунь Куан одан кешірім сұрап, кетіп қалды.

Ляодун мәселесі бойынша Сунь Куанмен айтыс

233 жылы Ляодунның соғыс әміршісі Гунсунь Юань Сунь Куанға адалдыққа ант берді және Шығыс Удың бағыныштысы болуға дайын екенін мәлімдеді. Сунь Куан Гунсунь Юаньды Удың басты қарсыласы Вэйге қарсы болу үшін пайдалы одақтас деп санады және оған қуанды. Ол Чжан Ми (張彌) мен Сюй Яньді (許晏) Ляодунға өкілдері ретінде Гунсунь Юаньмен кездесуге және оған «Ян патшасы» (燕王) атағын беруге жібергісі келді. Бірақ Чжан Чжао күшті қарсылық көрсетіп: «Гунсунь Юань сізге адалдыққа ант беруде шынайы емес. Ол қашықтағы одақтастан көмек сұрайды, себебі Вэй оларға қарсы көтерілгені үшін кек қайтарады деп қорқады. Егер ол жақтан жаңадан Вэйге бағынса, сіз жіберген екі өкіл тірі қайтып келмейді. Егер солай болса, сіз күлкіге толарсыз» деді. Сунь Куан мен Чжан Чжао осы мәселе бойынша қызу дауласты. Чжан Чжао өзінің дұрыс екеніне сеніп, мойын бұрмады. Сунь Куан ақыры ашуланып, қолын қылышының сабына қойып, ашумен Чжан Чжаоға: «У халқы сарайға кіргенде маған құрмет көрсетеді, сарайдан тыс жерде сізге құрмет көрсетеді. Мен сізге көрсеткен құрметімнің шегіне жеттім, бірақ сіз менің алдында масқаралайсыз. Мен өзімді ұстай алмай, сізге зиян келтіремін деп қорқамын» деді. Чжан Чжао біраз уақыт Сунь Куанға тіке қарап тұрып: «Менің кеңесім әрқашан ескерілмейтінін білсем де, мен адал болуымды барынша сезінуге тырысамын. Өйткені императрицаның соңғы сәттерінде маған айтқан сөздері әлі күнге дейін құлағымда жаңырып тұр!» деді. Осы сөздерден кейін ол жылап жіберді. Сунь Куан қылышын тастап, ол да жылай бастады. Сунь Куан Чжан Ми мен Сюй Яньді Ляодунға жібергенде, Чжан Чжао императордың кеңесіне құлақ қоймағанына қатты ашуланып, ауруға шалдыққандай болып, император сарайына барудан бас тартты. Ашуланған Сунь Куан Чжан Чжаоның үйіне кіретін жолды топырақ үйіп жапты, кімнің де болса кіруіне немесе шығуына кедергі келтірді. Жауап ретінде Чжан Чжао да қызметшілеріне үйінің кіреберісін іштен топырақ үйіп жабуға бұйрық берді. 233 жылдың күзінде Гунсунь Юань Сунь Куанға сатқындық жасап, Чжан Ми мен Сюй Яньді өлімге жіберді. Сунь Куан бұл жаңалықты естігенде, өзінің қателескенін түсінді. Чжан Чжаоның кешірім сұрауына бірнеше рет құлақ қоймағаннан кейін, Сунь Куан жеке Чжан Чжаоның үйіне барып, оны сыртқа шақырды, бірақ Чжан Чжао науқас екенін айтып, бас тартты. Сунь Куан үйінің кіреберісіне от қойды, оны қорқытып, сыртқа шығуға мәжбүрлеуді көздеді. Бірақ жоспары сәтсіз аяқталды, Чжан Чжао ғана емес, үйінің барлық есіктерін және терезелерін де жапты. Басқа амалы қалмаған Сунь Куан қызметшілеріне отты сөндіруді бұйырды және ұзақ уақыт қақпа алдында тұрды. Содан кейін Чжан Чжаоның ұлдары әкесіне көмектесті, ал Сунь Куан Чжан Чжаоны сарайға жеткізу үшін ат әкелді. Сарайда Сунь Куан Чжан Чжаодан көп рет кешірім сұрады, ол ақыры оны кешіріп, жұмысына қайта оралды. Жінь әулетінің тарихшысы Си Цзуочи Сунь Куанды қателігін мойындағаны және өкінішін білдіріп, Чжан Чжаодан кешірім сұрағаны үшін мақтады. Бірақ ол Чжан Чжаоның Сунь Куанға деген мақтанғаныш және кемсіздік танытуына да сын көзбен қарады. Ол Чжан Чжао билеушінің азаматы ретінде өз орнын білуі керек екенін және дұрыс болса да, жағдайды осы деңгейге дейін жеткізбеуі керек екенін айтты.

Өлім

Өмір бойы Чжан Чжао қадірлі және салтанатты сыртқы келбетімен, сондай-ақ құрметке лайық мінез-құлқымен танымал болды. Ву әміршілігіндегі әріптестері оны қорқыныш тудыратын тұлға деп сақтады. Сунь Куан бірде былай деді: "Жан мырзамен сөйлескенде, мен тілді әзілге сала алмаймын". Чжан Чжао Сунь Куанның Цзяхэ дәуірінде (232–238 жж.) 81 жасында қайтыс болды. Өлер алдында ол қарапайым үлгідегі табытқа қойылып, қарапайым киім кигізілуін өтінді. Сунь Куан аза тұту киімдерін киіп, оның жерлеу рәсіміне жеке келді. Сонымен қатар, ол Чжан Чжаоға "Вэнь Хоу" (文侯) деген арнаулы атақ берді.

Отбасы

Чжан Чжаоның кем дегенде екі ұлы болды, екеуі де Шығыс У әскерінде генерал қызметін атқарды. Оның үлкен ұлы Чжан Чэн бұрын-ақ өзіне жеке титул алған еді, сондықтан оның кіші ұлы Чжан Сю оның титулын мұраға алып, Лу маркизі (婁侯) атанды. Чжан Чжаоның туысы Чжан Фен (張奮) 19 жасында қоршау құралы ретінде қолданылатын соғыс арбасын жасады. Бу Чжи оның қабілетін танып, оны У әскеріне қызмет етуге ұсынды. Бірақ Чжан Чжао оған қарсы шығып, Чжан Фенге: "Сен әлі жас едің. Неге өзіңді әскерге беріп, қиындыққа душар етесің?" деді. Чжан Фен: "Бұрын Ван деген бала батыр болып қаза тапты, ал Зици Е мемлекетін басқарды. Мен бәлкім қабілетсіз болсам да, енді жас емеспін" деп жауап берді. Содан кейін ол әскерге кіріп, шенді сатыдан өтіп генерал болды. Оның ең жоғары лауазымы Пинчжоудың басқарушысы (平州都督) болды. Ол сондай-ақ Лексианг елдігінің маркизі (樂鄉亭侯) дәрежесіне ие болды.

Бағалау

Чжан Чжаоның өмірбаянын «Сангуоцзи» еңбегінде жазған Чэнь Шоу оны былай бағалады: «Чжан Чжаоға (Сунь Куанға) көмек көрсету міндеті жүктелді. Оның еңбегі зор болды. Ол адал, тілді, тура адам болды, жеке мүддесін ойламады. Бірақ ол тым қатал болғандықтан, одан қорқып, өзін жоғары қойғандықтан басқалар одан алшақтап жүрді. Оған канцлерлік немесе императордың тәрбиешісі лауазымы берілген жоқ. Оның орнына, ол көзге түспейтін мансапқа ие болып, қарттығын зейнетте өткізді. Бұл Сунь Куанның Сунь Цэдей дана емес екенін көрсетеді». «Дианлуэ» (典略) еңбегінде Цзин провинциясының әкімі Лю Бяо Сунь Цэге хат жазғаны айтылады. Сунь Цэ хатты жібермес бұрын Ми Хенге көрсетті, ол оған бұлжырамай: «Бұл хатты Сунь Цэнің провинциясындағы балалар оқымақ па? Әлде Жанг Зибуға қарау үшін ме?» деді. Бұл сөз тіпті өзінің мақтаншақтығымен әйгілі Ми Хенгтің де Чжан Чжаоның әдеби қабілетін мойындағанын көрсетеді.

Үш патшалықтың романсында

Жан Чжаоның 14 ғасырдағы «Үш патшалықтың романсы» тарихи романындағы бейнесі көбінесе тарихи прототипіне ұқсас. Романда ол алғаш рет 15-тарауда пайда болады, онда Чжоу Ю оны және Чжан Хонгты (Жан Чжаомен туыс емес) ұсынады, олар «Дзяндунның екі Жан» (二張) деп аталады. Сунь Цэ олардың үйлеріне барып, оларды кеңесшілер ретінде қызмет етуге сәтті шақырады. 29-тарауда Сунь Цзе өлім алдында, егер Сунь Куан ішкі және сыртқы мәселелер бойынша шешім қабылдай алмаса, Чжан Чжаомен және Чжоу Юмен кеңесуі керектігін айтады. 43-тен 49-тараулар аралығында Сунь Куан Қызыл жартастар шайқасы алдында Цао Цаоның басып кіруіне қарсы қалай тұру керектігін қол астындағыларымен талқылайды. Оның қол астындағылары екі лагерьге бөлінеді: бірі Цао Цаоға бағынуды, ал екіншісі оған соғыс жариялауды жақтайды. Жан Чжао осы екі лагерьдің біріншісіндегі маңызды тұлғалардың бірі. Атап айтқанда, 43-тарауда Чжугэ Лян мен Сунь Куанның қызметіндегі түрлі ғалымдар арасындағы ойдан шығарылған пікірсайыс сипатталған. Жан Чжао – Чжугэ Лянға қарсы шыққан алғашқы ғалым. Чжугэ Лян олардың сұрақтары мен пікірлеріне, сондай-ақ есқараптаулары мен қорлауларына шешен жауаптар арқылы олардың барлығын үндемейді.