Кіріспе

Эвелин Андерхилл (6 желтоқсан 1875 – 15 маусым 1941) – ағылшын жазушысы, теолог, рухани сапарларды ұйымдастырушы және пацифист. Ол дін және рухани тәжірибе, әсіресе христиан мистикасы туралы көптеген еңбектерімен белгілі. Оның ең танымал еңбегі – 1911 жылы жарық көрген «Мистицизм» кітабы.

"Плотиннің мистикасы" (1919)

Бұл очерк алғаш рет 1919 жылы The Quarterly Review журналында жарияланған, кейіннен 1920 жылы Лондон қаласындағы J. M. Dent баспасынан шыққан The Essentials of Mysticism and other essays жинағында топтастырылған (116–140 беттер). Андерхилл мұнда Александриялық, кейіннен Римдік Плотинге (204–270 жж.) тоқталады. Плотин – неоплатонист және рухани кеңесші, ол формалды философия және жеке, ішкі тәжірибе туралы жазады. Андерхилл сана картасын салатын географ пен рух әлемінде саяхат жасайтын ізденуші арасындағы айырмашылықты көрсетеді [118-бет]. Ол мистиктердің метафизиктердің жай ғана карталарына емес, өзіндік ізденісіне сүйенетінін атап өтеді [117-бет].

Эннеадаларда Плотин Құдайды төмендеу ретімен үштік ретінде ұсынады: (а) Бірлік, толықтық, ештеңеге ие емес, ештеңе іздемейтін, ештеңеге мұқтаж емес, бірақ шығармашылықпен молдыққа ие, барлықтың бастауы [121]; (b) шыққан Ақыл немесе Рух, интеллектісі, даналығы, поэтикалық сезімі бар, жанның «Әкесі және серігі» [121–122]; және (c) шыққан Жан немесе Өмір, әлемнің маңызды мәні, ол жоғарыдағы Рухпен бірігуге ұмтылады, сонымен қатар төмендегі физикалық әлеммен байланыста болады [123].

Адамдар «Құдайдан шығады» және алдымен Ақылмен, содан кейін Бірлікпен қайта біріккенде ғана бақытты болады [125]. Бұл метафизик үшін таза логикалық нәтиже болуы мүмкін, бірақ ізденуші Плотин де осы Құдайға оралуды моральдық тазарулар сериясы және иррационалдық иллюзиялардан арылу ретінде көрсетеді, бұл ақырында интуитивті әдемілікке енуге әкеледі [126]. Өмірлік эстетикаға бағытталған бұл интеллектуалды және моральдық жол көзге көрінбейтін бастауды, Ақылды, Сұлулық формаларын ашады [127]. Сүйіспеншілік – басымдық беретін рух, бірақ Бірлік жеке тұлғасыз [128]. Мистик тазару және ағарту сатыларынан өтеді, нәтижесінде біздің болмысымыздың орталығы «сезімнен жанға, жаннан рухқа» ауысады, сананың толыққанды өзгеруіне дайындық [125, 127]. Біз келгенде, біз екстазды сезінеміз және «енді дұрыс емес ән айтпаймыз, Бірліктің айналасында құдайлық хор құраймыз» [129]. Сент-Августин (354–430 жж.) мұндай неоплатонизмді күресіп, жетілмеген адамдардың қажеттіліктерін ескермейтіні үшін сынға алады. Плотиннің Бірлігі адам жанын магниттей тарта алады, бірақ ол жер бетіндегі адамға мейірімділік, көмек, сүйіспеншілік танытады немесе құтқарады деп айтуға болмайды [130]. Неоплатониктер туралы жазған батыс мистиктерінің басқалары адамзат пен санасыз, танылмаған Бірлік арасындағы «өзара тартылыстың» жоқтығын айтады [130–131]. Осыған байланысты Джулиан Норвич (1342–1416 жж.) былай деп жазады: «Біздің табиғи еркіміз – Құдайға ие болу, ал Құдайдың жақсы еркі – бізге ие болу» [130].

Плотин зұлымдық мәселесін шешпейді, бірақ бақытты өмірде оған орын жоқ; мұнда діннің әлеуметтік, этикалық жағы жеткіліксіз сияқты. Оның философиясына Ізгі хабардағы Иса арқылы «азаптың бейнесі өзгерген» Құдайдың қасиеттері кірмейді [131]. Плотин – «өздігінен жетерлік дана», ол бізге қайырымдылықты үйретпейді, деп жазды Сент-Августин [132].

Дегенмен, Андерхилл атап көрсетеді, Плотин және неоплатонизм христиандық (және ислам) мистикасы арасында өте ықпалды болған. Қасиетті Августин де Плотиннің әсеріне түскен, және оның арқылы батыс шіркеуі [133–135, 137]. Сонымен қатар Дионисий (V ғасыр, Сирия), оның жазбалары да үлкен әсер еткен [133, 135]. Сондай-ақ басқалар да болды, мысалы, Эригена [135], Данте [136], Руисброэк [136, 138], Экхарт [138] және Боем [139].

Ғибадат (1936)

Алғы сөзінде автор өзінің «ғибадаттану саласындағы сарапшы» емес екенін айтады. Оның мақсаты әртүрлі діни ұйымдардың ғибадатқа қатысты әртүрлі тәсілдерін сынау емес. Керісінше, ол «оларға жұмсалған махаббатты және олардың көптеген іздеуші жандарға бере алатын баспанасын» көрсетуге тырысады. Ол бірінші тарауды былай деп бастайды: «Құдайға табыну – барлық түрлері мен деңгейлеріндегі жаратылыстың мәңгілікке жауабы. Біз осы анықтаманы тек адамдарға ғана шектемейміз. Көрінетін және көрінбейтін, саналы және санасыз, бүкіл ғаламды ғибадат актісі ретінде қарастыруға болады». Тарау тақырыптары олардың мазмұнына сілтеме жасайды. І бөлім: 1. Табынудың мәні, 2. Рәсімдер мен символдар, 3. Құрбандық және қасиеттілік, 4. Христиандық табынудың сипаты, 5. Бірлескен табыну қағидалары, 6. Табынудағы литургиялық элементтер, 7. Қасиетті Евхаристия: оның мәні, 8. Қасиетті Евхаристия: оның маңыздылығы, 9. Жеке табыну қағидалары. ІІ бөлім: 10. Яһуди табынуы, 11. Христиандық табынудың бастауы, 12. Католик табынуы: Батыс және Шығыс, 13. Реформаттық шіркеулердегі табыну, 14. Еңбекші шіркеулердегі табыну, 15. Англикандық дәстүр. Қорытынды.

Құрмет

Эвелин Андерхилл 15 маусымда бірнеше англикан шіркеулерінің діни күнтізбесінде еске алынады, оның ішінде Австралияның англикан шіркеуі, Аотеароа, Жаңа Зеландия және Полинезиядағы англикан шіркеуі, Бразилияның епископтық англикан шіркеуі, Англия шіркеуі, Америка Құрама Штаттарының епископтық шіркеуі және Солтүстік Америкадағы англикан шіркеуі.

Поэзия

Бар-Ламбтың балладалар жинағы (1902). Онлайн.
Имманенттік (1916). Онлайн.
Теофаниялар (1916). Онлайн.

Романдар

"Сұр әлем" (1904). Кессинджер баспасының 1942 жылғы қайта басылымы: Онлайн.
"Жоғалған сөз" (1907). "Шаң бағанасы" (1909). Онлайн.