Жүрек Сутрасы: Ұлы Даналықтың Негізі

Кіріспе

Махаяна буддизмінде кең таралған сутра. Жүрек сутрасы (Prajñāpāramitāhṛdaya немесе 心經 Xīnjīng,) – Махаяна буддизмінде кең таралған сутра. Санскрит тілінде Prajñāpāramitāhṛdaya атауы «Даналықтың толықтығының жүрегі» деп аударылады. Сутрада мәшһүр түрде: «Форма – босдық (śūnyatā), босдық – форма» делінеді. Бұл буддалық Махаянаның Екі шындық ілімі туралы жинақы түсіндірме, онда барлық құбылыстар түпкілікті түрде Śūnyatā (бос) екендігі айтылады. Бұл мәтін «Махаяна буддизмінің барлық дәстүрінде ең көп қолданылатын және оқылатын мәтін» деп есептеледі. Мәтін қытай, санскрит, тибет және басқа да бастапқы тілдерден ағылшын тіліне ондаған рет аударылған.

Сутраның қысқаша мазмұны

Сутрада Авалокитшвара Шарипутраға барлық құбылыстардың негізгі бос екендігін (шуньята) түсіндіреді, олар адам өмірінің бес жиынтығы (скандас) арқылы белгілі: форма (рупа), сезім (ведана), ерік-жігер (санкхара), қабылдау (самджня) және сана (виджняна). Авалокитшвара атақты түрде: «Форма – Бос (шуньята). Бос – Форма» дейді және басқа скандхалардың да осылайша бос екенін, яғни тәуелді пайда болғандығын жариялайды. Авалокитшвара содан кейін төрт асыл шындық сияқты буддалық ең негізгі ілімдерді қарастырып, бостықта бұл ұғымдардың ешқайсысы қолданылмайтынын түсіндіреді. Бұл екі шындық ілімі тұрғысынан қарастырылады, себебі ілімдер, конвенциялық шындықтың дәл сипаттамалары болғанымен, шындық туралы ғана мәлімдемелер болып табылады – олардың өзі шындық емес – сондықтан олар санамен түсінуден тыс, түпкілікті шындыққа қолданылмайды. Осылайша, бодхисаттва, Махаяна буддизмінің архетипі ретінде, даналықтың толықтығына сенеді, ол Махапраджняпарамита сутрасында нақты шындықты тұжырымдамалық байланыстарсыз тікелей қабылдайтын даналық ретінде анықталған, соның арқасында нирванаға жетеді. Сутра «gate gate pāragate pārasaṃgate bodhi svāhā» мантрасымен аяқталады, яғни «өтті, өтті, барлығы екінші жағалауға өтті, ояну, сваха».

Танымалдық және бедел

"Жүрек сутрасы" – "Шығыс Азия буддизміндегі ең көп оқылатын, көшірілетін және зерттелетін қасиетті мәтін". Бұл сутраны Махаяна буддизмі мектептерінің жақтастары, секталық ерекшеліктеріне қарамастан, оқиды.

Кейбір заманауи ғалымдар сутраның шығу тегін дауласады, бірақ ол кем дегенде Пала империясы кезеңінен (шамамен 750-1200 жж.) бастап Оңтүстік Азияда (Ауғанстанды қоса) кеңінен танымал болды және 14 ғасырдың ортасына дейін Үндістанның кейбір аймақтарында сақталды. Ерте ортағасырлық Үндістандағы "Жүрек сутрасының" мәртебесін кем дегенде 8 ғасырға жататын "Барлық Буддалардың қасиетті анасы, Даналықтың толықтығының жүрегі" деген атауынан көруге болады (мәтіннің филологиялық түсіндірмесін қараңыз). Мәтін көптеген тілдерге аударылды, ондаған ағылшын тіліндегі аудармалар мен түсініктемелер жарияланды, ал интернетте белгісіз саны бейресми нұсқалар бар.

Нұсқалар

Жүрек сутрасының екі негізгі нұсқасы бар: қысқа және ұзақ нұсқасы. Сюаньцзян аударған қысқа нұсқасы, Шығыс Азия буддизм мектептерінің жақтастары арасында ең көп таралған нұсқа болып табылады. Сюаньцзянның канондық мәтіні (Т. 251) барлығы 260 қытай иероглифін қамтиды. Кейбір жапон және корей нұсқаларында қосымша 2 иероглиф кездеседі.

Жүрек сутрасының ең көне нұсқалары мен сілтемелері

Жүрек сутрасының ең ерте сақталған, мерзімі көрсетілген мәтіні – 661 жылғы Юнджу ғибадатханасында орналасқан тас стела және Фаншань тас сутрасының бір бөлігі. Бұл сонымен қатар Сюаньцзянның 649 жылғы Жүрек сутрасының (Тайшо 221) ең алғашқы көшірмесі, Сюаньцзян қайтыс болғанға дейін үш жыл бұрын жасалған. refn|group=note Ол және Сюй: 12-бетте «Бұл зерттеуге сүйенсек, 661 жылғы Фаншань тас сутрасындағы Жүрек сутрасы, бәлкім, ең ерте кездесетін «Жүрек сутрасы» болып табылады; [алғашқы Жүрек сутрасы үшін тағы бір мүмкіндік –] Шаолин монастырының Жүрек сутрасы, оны Чжан Ай 649 жылғы 8-ші айда тапсырған [Сюаньцзян Жүрек сутрасын 649 жылғы 5-ші айдың 24-і күні аударған]».

Наттиер (1992) Жүрек сутрасының санскрит тіліндегі шығу тегіне күмән келтіреді. Наттиер 8-ғасырға дейін санскрит тіліндегі нұсқаның тікелей немесе жанама дәлелінің (мысалы, түсіндірме) жоқ екенін айтады және алғашқы дәлелді (Сюаньцзянның шәкірттері Куйджи мен Вончеук, сондай-ақ Дунхуаң қолжазбаларының түсіндірмелері түрінде) қытай тіліндегі нұсқалардың 7-ғасырдан басталатынын көрсетеді. Наттиердің пікірінше, бұл деректер қытай тіліндегі аударманың санскрит тіліндегі аудармадан кем дегенде бір ғасыр бұрын жасалғанын растайды. Наттиер Авалокитшвараның Праджняпарамита мәтінінде басты рөлде болуын ерекше деп санайды. Ертедегі Праджняпарамита мәтіндерінде Сабути кездеседі, ол Жүрек сутрасының екі нұсқасында да жоқ. Будда тек Жүрек сутрасының ұзын нұсқасында ғана кездеседі. Наттиердің айтуынша, Авалокитшвараның Жүрек сутрасында болуы мәтіннің қытайлық екендігінің дәлелі болуы мүмкін, өйткені Авалокитшвара Үндістанда осы деңгейде танымал болған емес. Наттиерге сәйкес, Жүрек сутрасының тек 40% ғана Махапраджняпарамитаупадешадан (Даналықтың толықтығы туралы ұлы трактат), Нагарджуна жазған және Кумараджива аударған Панькавимшатисахасрика Праджняпарамита сутрасына түсіндірме ретінде алынған, ал қалғаны жаңадан құрастырылған. Жүрек сутрасының санскрит және қытай тіліндегі нұсқалары, Махапраджняпарамитаупадеша және Панькавимшатисахасрика Праджняпарамита сутрасындағы мәтіндік үлгілерге сүйене отырып, Наттиер Кумараджива (344-413) аударған Жүрек сутрасының ең ерте нұсқасы деп есептелетінін, Сюаньцзян Үндістанға саяхаттамас бұрын Сычуань тұрғынынан алғанын, алғашқы рет Қытайда қытай тілінде, Кумарайиваның Махапраджняпарамитаупадешаның қытай тіліндегі аудармасынан алынған материалдар мен жаңадан құрастырылған мәтіннен (60% мәтін) құралғанын дәлелдейді. Наттиердің айтуынша, Сюаньцзянның осы мәтіннің нұсқасы (Тайшо 251) кейін санскрит тіліне аударылған, немесе дұрыс айтқанда, кері аударма жасалған, өйткені сутраның бір бөлігі санскрит мәтінінің аудармасы болған. Наттиерге сәйкес, жаңадан құрастырылған бөлігін ескермегенде, Кумарадживаның Жүрек сутрасының нұсқасы (T250) Кумарадживаның Махапраджняпарамитаупадешаның аудармасының сәйкес бөліктеріне дерлік толық сәйкес келеді, ал Сюаньцзянның нұсқасы (T251) басқа да айырмашылықтармен қатар екі жолы жоғалған, терминологияда да ерекшеліктер бар. Санскрит тіліндегі сәйкес мәтіндер (яғни Жүрек сутрасы және 25 000 жолдан тұратын Праджняпарамита сутрасы), мағынасы бойынша келісе отырып, әрбір сөзінде өзгеше.

Nattier (1992) questions the Sanskrit origins of the Heart Sutra. Nattier states that there is no direct or indirect evidence (such as a commentary) of a Sanskrit version before the 8th century, and she dates the first evidence (in the form of commentaries by Xuanzang's disciples Kuiji and Woncheuk, and Dunhuang manuscripts) of Chinese versions to the 7th century. Nattier believes that the corroborating evidence supports a Chinese version at least a century before a Sanskrit version. Nattier further argues that it is unusual for Avalokiteśvara to be in the central role in a Prajñāpāramitā text. Early Prajñāpāramitā texts involve Subhuti, who is absent from both versions of the Heart Sūtra. The Buddha is only present in the longer version of the Heart Sutra. Nattier claims the presence of Avalokitesvara in the Heart Sutra could be considered evidence that the text is Chinese in origin as Avalokitesvara was never as popular in India. According to Nattier, only 40% of the extant text of the Heart Sutra is a quotation from the Mahāprajñāpāramitāupadeśa (Great Treatise on the Perfection of Wisdom), a commentary on the Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā Sūtra written by Nāgārjuna and translated by Kumārajīva; while the rest was newly composed. Based on textual patterns in the extant Sanskrit and Chinese versions of the Heart Sūtra, the Mahāprajñāpāramitāupadeśa and the Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā Sūtra, Nattier has argued that the supposedly earliest extant version of the Heart Sutra, translated by Kumārajīva (344 413), that Xuanzang supposedly received from an inhabitant of Sichuan prior to his travels to India, was probably first composed in China in the Chinese language from a mixture of material derived from Kumārajīva's Chinese translation of the Mahāprajñāpāramitāupadeśa, and newly composed text (60% of the text). According to Nattier, Xuanzang's version of this text (Taisho 251) was later translated into Sanskrit, or properly speaking, back translated, since part of the sutra was a translation of a sanskrit text. According to Nattier, excluding the new composition, Kumarajiva's version of the Heart Sutra (T250) matches the corresponding parts of Kumārajīva's translation of the Mahāprajñāpāramitāupadeśa almost exactly; the other, Xuanzang's version (T251) are missing two lines with a number of other differences, including one different line, and differences in terminology. The corresponding extant Sanskrit texts (ie. Heart Sutra and Prajñāpāramitā Sūtra in 25,000 lines), while agreeing in meaning, differ in virtually every word.

Натье сынға ұшырады

Натье гипотезасын бірнеше ғалымдар, соның ішінде Харада Васо, Фукуи Фумимаса, Ишии Косей және Сиу Сай Яу, тарихи мәліметтер мен қазіргі санскрит тіліндегі буддалық қолжазба фрагменттерімен салыстыру негізінде қабылдамады. Ли Қытайға әкелінген үнді пальма жапырақтарынан жасалған қолжазбалардың (патра сутралары) немесе шастралардың көпшілігі жоғалып кеткен немесе аударма жасалмаған деп мәлімдейді. Ред Пайн, буддизмді тәжірибелі американдық, Санскрит тіліндегі балама сөздерді қолдап, Үлкен Ұғымдылық Даналығы Сүресінің (Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā Sūtra) жоғалған қолжазбасы бар екенін жақтады, бұл түпнұсқалық үнді композициясына мүмкіндік береді, ол әлі де сақталған болуы мүмкін және Гигант жабайы қаз пагодасында орналасқан. Харада Натьедің Авалокитшвараның орталық рөлі Жүрек Сүресінің қытайлық шығу тегіне меңзеп тұр деген пікірін жоққа шығарады. Харада Аштасахарика Праджнапарамитада ("8000 жолдан тұратын Праджнапарамита Сүресі"), ең көне екі Праджнапарамита Сүресінің бірінде, Буддадан басқа да Субхути, Сарипутра және Ананда сияқты сөйлейтіндер бар екенін атап өтеді. Харада сонымен қатар Махаяна буддалық сенімде Праджнапарамита мен Авалокитшвара Бодхисаттваларының бірігуін, кем дегенде Факсиан мен Сюаньцзянның заманынан бастап (яғни біздің заманымыздың 4-5-ші және 7-ші ғасырларында) атап көрсетеді; сондықтан Авалокитшвараның Жүрек Сүресінде болуы өте табиғи. Сиу да Авалокитшевараның Жүрек Сүресіндегі басты сөйлеуші ретінде болуының бірнеше негіздері бар екенін айтады. Дегенмен, авторлық құқық мәселесі әлі де даулы болып қала береді, ал Jayarava Attwood (2021) сияқты басқа зерттеушілер Натьедің мәтіннің қытайлық шығу тегі туралы аргументін ең сенімді түсіндірме деп есептейді.

Тарихи атаулар

Жүрек сутрасының ең ерте сақталған қолжазбаларының атауларында "хрдая" немесе "жүрек" және "праджнапарамита" немесе "даналықтың толықтығы" сөздері кездеседі. VIII ғасырдан бастап, кем дегенде XIII ғасырға дейін Жүрек сутрасының үнді қолжазбаларының атауларында "бхагавати" немесе "барлық буддалардың анасы" және "праджнапарамита" сөздері болған. Кейінгі үнді қолжазбаларында атаулар көбірек түрленген.

Қазіргі кездегі атаулар

Батыс әлемінде бұл сутра Жүрек сутрасы деп белгілі (Шығыс Азия елдеріндегі ең көп таралған атауынан аударма). Бірақ ол кейде Даналық жүрегі сутрасы деп те аталады. Тибет, Моңғолия және Ваджраянаның ықпалындағы басқа да аймақтарда ол барлық Буддалардың [Қасиетті] Анасы, Даналықтың толықтығының (кемелділігінің) жүрегі (мәні) деп танылады. Тибеттік мәтінде атау алдымен санскрит тілінде, содан кейін тибет тілінде берілген: (Бхагаватипраджняпарамитаһридая); Даналықтың толықтығын (кемелділігін) жүзеге асыру туралы кеңес ретінде. Содан кейін сутрада мейірімділік бодисаттвасы Авалокитешвараның випассана арқылы алған түсінісінің нәтижесінде бостандыққа қол жеткізу тәжірибесі, праджня (нағыз даналық) қабілетін ояту үшін терең медитация жасау барысында сипатталады. Бұл түсінік – барлық құбылыстардың негізгі бос екендігін (шуньята) түсіну, ол адам өмірінің бес жиынтығы (скандхалар) арқылы және ретінде танылады: форма (рупа), сезім (ведана), ерік (санхара), қабылдау (санджня) және сана (виджняна). 12–20-жолдардағы ұғымдардың нақты тізбегі ("бос кеңістікте форма, сезім, жетістік және жетіспеушілік жоқ") Сарвастивадин Самиукта Агамасында қолданылған тізбекпен бірдей; бұл тізбек басқа секталардың ұқсас мәтіндерінде өзгеше. Осыған сүйене отырып, Ред Пайн Жүрек сутрасының Сарвастиваданың «феномендер» немесе оның құрамдас бөліктері шын екендігі туралы тұжырымына жауап екенін айтты. Ұзын нұсқасында Будда Авалокитешвараны Даналықтың толықтығын (кемелділігін) түсіндіргені үшін мақтайды және жиналғандардың бәрі оның іліміне қуаныш білдіреді. Көптеген мектептер дәстүрлі түрде қысқа нұсқаны оқып болғаннан кейін «Махапраджняпарамита» сөзін үш рет қайталап, сутраны мақтайды.

Мантра

Санскрит тіліндегі Жүрек сүтрасының мантрасы - गते गते पारगते पारसंगते बोधि स्वाहा (IAST: gate gate pāragate pārasaṃgate bodhi svāhā, IPA: ), мағынасы "өтті, өтті, барлығы қарсы жағалауға өтті, ояну, сваха".

Танымал мәдениет

Тарихи Сюаньцзяннан кейінгі ғасырларда Сюаньцзянның өмірін көркемдеп суреттейтін әдебиеттің кең таралған дәстүрі қалыптасты, оның Жүрек сүресімен ерекше байланысын дәріптеді, ең танымал мысалы – «Батысқа саяхат» (16 ғасыр / Мин әулеті). «Батысқа саяхат» кітабының он тоғызыншы тарауында, ойдан шығарылған Сюаньцзян Қарау ұясы дзен шеберінің Жүрек сүресін бір рет оқығанын естігеннен кейін, оны өзінен құрап алатын шиыршықты алып, ағаштан ұшып түсіп, оны беруді ұсынады. Бұл көркем шығармада Жүрек сүресінің толық мәтіні келтірілген. 1782 жылғы жапондық мәтін «Юрейді жылауға себеп болған құпия бива музыкасы» (琵琶秘曲泣幽霊), 1904 жылғы «Кваидан: ғажайып оқиғалар мен зерттеулер» кітабына енгізілгендіктен, көбінесе құлақсыз Хойчи деп аталады. Бұл әңгімеде Хойчидің бүкіл денесі зұлым рухтардан қорғану үшін Жүрек сүресімен боялады, бірақ құлақтарында қате кетіп, ол осал болып қалады. Бұл оқиғаның фильмге бейімделуі 1964 жылғы «Кваидан» қорқыныш антологиясына енді. 2003 жылғы корей фильмі «Көктем, жаз, күз, қыс және көктем» фильмінде шәкіртке сүредегі қытай әріптерін ағаштан жасалған монастырь палубасына қашап, бойын тыныштандыруды бұйырады. Жүрек сүресінің санскрит мантрасы 2011 жылғы қытай телесериалы «Батысқа саяхат» ашылу тақырыбының мәтіні ретінде қолданылды. 2013 жылғы буддалық фильм «Авалокитешвара» Қытайдағы Авалокитешвара Бодхисаттваның қасиетті саяхат орыны – Путуо тауының пайда болу тарихын баяндайды. Фильм Путуо тауында түсірілді және бірнеше сахналарда монахтар Жүрек сүресін қытай және санскрит тілдерінде оқиды. Фильмнің басты кейіпкері Эгаку да Жүрек сүресін жапон тілінде оқиды. 2015 жылғы жапондық «Мен монахпын, Коэн» фильмінде жиырма төрт жасар кітап дүкенінің қызметкері әкесінің қайтысынан кейін Эйфуку-дзидегі Шингон монахына айналады. Эйфуку-дзи – Шикоку аймағындағы сексен сегіз ғибадатхананың ішіндегі елу жетінші ғибадатхана. Бастапқыда ол өзіне сенімсіздікпен қараса да, алғашқы қызметінде Жүрек сүресін оқығанда маңызды түсінікке келеді. Медведь МакКрири өзінің дыбыс студиясында төрт жапон-американдық монахтың жапон тілінде Жүрек сүресін толық оқығанын жазды. Ол бірнеше үзіліссіз бөлімдерді таңдап, гипноздық эффект үшін оларды цифрлық түрде жетілдірді. Нәтижесінде 2019 жылғы «Годзилла: Монстрлардың патшасы» фильміндегі патша Гидораның басты тақырыбы пайда болды.

In the centuries following the historical Xuanzang, an extended tradition of literature fictionalizing the life of Xuanzang and glorifying his special relationship with the Heart Sūtra arose, of particular note being the Journey to the West (16th century/Ming dynasty). In chapter nineteen of Journey to the West, the fictitious Xuanzang learns by heart the Heart Sūtra after hearing it recited one time by the Crow's Nest Zen Master, who flies down from his tree perch with a scroll containing it, and offers to impart it. A full text of the Heart Sūtra is quoted in this fictional account. The 1782 Japanese text "The Secret Biwa Music that Caused the Yurei to Lament" (琵琶秘曲泣幽霊), commonly known as Hoichi the Earless, because of its inclusion in the 1904 book Kwaidan: Stories and Studies of Strange Things, makes usage of this Sūtra. It involves the titular Hoichi having his whole body painted with the Heart Sūtra to protect against malicious spirits, with the accidental exception of his ears, making him vulnerable nonetheless. A filmed adaptation of this story is included in the 1964 horror anthology Kwaidan. In the 2003 Korean film Spring, Summer, Fall, Winter and Spring, the apprentice is ordered by his Master to carve the Chinese characters of the sutra into the wooden monastery deck to quiet his heart. The Sanskrit mantra of the Heart Sūtra was used as the lyrics for the opening theme song of the 2011 Chinese television series Journey to the West. The 2013 Buddhist film Avalokitesvara, tells the origins of Mount Putuo, the famous pilgrimage site for Avalokitesvara Bodhisattva in China. The film was filmed onsite on Mount Putuo and featured several segments where monks chant the Heart Sūtra in Chinese and Sanskrit. Egaku, the protagonist of the film, also chants the Heart Sūtra in Japanese. In the 2015 Japanese film I Am a Monk, Koen, a twenty four year old bookstore clerk becomes a Shingon monk at the Eifuku ji after the death of his grandfather. The Eifuku ji is the fifty seventh temple in the eighty eight temple Shikoku Pilgrimage Circuit. He is at first unsure of himself. However, during his first service as he chants the Heart Sūtra, he comes to an important realization. Bear McCreary recorded four Japanese American monks chanting in Japanese, the entire Heart Sūtra in his sound studio. He picked a few discontinuous segments and digitally enhanced them for their hypnotic sound effect. The result became the main theme of King Ghidorah in the 2019 film Godzilla: King of the Monsters.

Батыс философиясына әсері

Шопенгауэр өзінің негізгі еңбегінің соңғы сөздерінде өз ілімін Жүрек Сутрасының Шуньятасымен салыстырды. "Дүние – ерік және бейне" кітабының 1-томы, 71-параграфында Шопенгауэр былай деп жазды: "Өмір сүруге деген еркі бұрылып, өзін жоққа шығарғандар үшін, осы нақты әлеміміз, барлық күндегі жұлдыздары мен Самауыл жолымен бірге – ештеңе болып табылады". Осыған ол мынадай түсіндірме қосты: "Бұл буддистердің Праджня-Парамитасы, 'барлық білімнен тыс', яғни субъект пен объект енді мүлдем жоқ болатын нүкте".