Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік-батыс Канаданың жергілікті халқы
Indigenous people of northwestern Canada
тіл
the language
Чипевиандар ( /tʃ//ɪ//p//ə/'/w//aɪ//ə//n/ CHIPəWYən, сондай-ақ Denésoliné немесе Dënesųłı̨né немесе Dënë Sųłınë́, мағынасы "түпкі / нағыз адамдар") – атабаскан тілдер отбасының денэ канадалық жергілікті халқы, олардың ата-бабалары Талтейлейй тақтасы археологиялық дәстүрімен анықталған. Олар Солтүстік Атабаска халықтары тобының бір бөлігі және қазіргі Батыс Канададан шыққан.
The Chipewyan (,/tʃ//ɪ//p//ə/'/w//aɪ//ə//n/ CHIPəWYən, also called Denésoliné or Dënesųłı̨né or Dënë Sųłınë́, meaning "the original/real people") are a Dene Indigenous Canadian people of the Athabaskan language family, whose ancestors are identified with the Taltheilei Shale archaeological tradition. They are part of the Northern Athabascan group of peoples, and hail from what is now Western Canada.
Терминология
Чипевиан (ᒌᐯᐘᔮᐣ) термині – кри тіліндегі экзоним, ол «ұштар терілер» дегенді білдіреді, бұл олардың паркаларының дизайнына сілтеме жасайды. Қызыл өзен колониясының солтүстік-батысына миссионерлік сапарлар жасаған француз тілді миссионерлер өздерінің француз тілінде жазылған құжаттарында чипевиан халқын монтанье деп атаған. Монтанье француз тілінде «тау халқы» немесе «жоталықтар» дегенді білдіреді және уақыт өте келе Солтүстік Америкадағы көптеген байланыссыз халықтарға қолданылып келді. Мысалы, Квебек провинциясының солтүстігіндегі неенолино инну халқы да монтанье деп аталады.
The term Chipewyan (ᒌᐯᐘᔮᐣ) is a Cree exonym meaning 'pointed hides', referring to the design of their parkas. The French speaking missionaries to the northwest of the Red River Colony referred to the Chipewyan people as Montagnais in their documents written in French. Montagnais simply means 'mountain people' or 'highlanders' in French and has been applied to many unrelated nations across North America over time. For example, the Neenolino Innu of northern Quebec are also called Montagnais.
Демография
Чипевиан халықтары Канаданың батыс қалқанынан Солтүстік-Батыс территорияларына дейін, Манитоба, Альберта және Саскачеван провинцияларының солтүстік бөліктерін қамтитын аймақта тұрады. Нунавутта Денесулыне тобына жататын көптеген жерлеу және археологиялық орындар да бар. 2016 жылдың тамызындағы мәліметтер бойынша, тіркелген алғашқы халықтардың жалпы саны 25 519 адамды құрады, оның ішінде Саскачеванда – 11 315, Альбертада – 6 952, Манитобада – 3 038 және Солтүстік-Батыс территорияларында – 4 214 адам. Барлығының құрамында Денесулин халқы болды, бірақ бірнешеуінде кри және Денесулин мүшелерінің араласуы байқалды (Манитобадағы Барен Жерлер алғашқы ұлты және Альбертадағы Форт МакМюррей алғашқы ұлты мысалы). Аймақ бойынша Дене (Dënesųlı̨ne) тілінде сөйлейтін метис қауымдастықтары да көптеп кездеседі. Мысалы, Саскачеванның Ла-Лоше ауылында 2011 жылғы халық санауы бойынша 2 300 тұрғын өзінің ана тілі ретінде Дене (Денесулин) тілін атады. Тұрғындардың шамамен 1 800-і метистер, ал 600-ға жуығы Клервотер өзені Дене ұлтының мүшелері.
Chipewyan peoples live in the region spanning the western Canadian Shield to the Northwest Territories, including northern parts of the provinces of Manitoba, Alberta and Saskatchewan. There are also many burial and archaeological sites in Nunavut which are part of the Dënesųłı̨ne group. The following list of First Nations band governments had in August 2016 a total registered membership of 25,519, with 11,315 in Saskatchewan, 6,952 in Alberta, 3,038 in Manitoba and 4,214 in the Northwest Territories. All had Denesuline populations; however, several had a combination of Cree and Denesuline members (see the Barren Lands First Nation in Manitoba and the Fort McMurray First Nation in Alberta). There are also many Dene (Dënesųlı̨ne) speaking Métis communities located throughout the region. The Saskatchewan village of La Loche, for example, had 2,300 residents who in the 2011 census identified as speaking Dene (Denesuline) as their native language. About 1,800 of the residents were Métis and about 600 were members of the Clearwater River Dene Nation.
Еске алу рәсімі
Саиси Дене халқының қоныс аударуы Черчилль, Манитобадағы Дене ескерткішімен еске алынады.
The relocation of the Sayisi Dene is commemorated by the Dene Memorial in Churchill Manitoba.
Басқару
Денесулыне халқы Альберта, Саскачеван, Манитоба және Солтүстік-Батыс территорияларындағы көптеген тайпалық басқарулардың құрамында болады.
The Dënesųłı̨ne people are part of many band governments spanning Alberta, Saskatchewan, Manitoba and the Northwest Territories.
Этнографиялық
Тарихи тұрғыдан алғанда, дензулиндар оңтүстік крилермен белгілі бір деңгейде одақтасып, чипевиан жерлерінің солтүстігінде инуиттер мен басқа да ден халықтарына қарсы соғысқан. Маңызды тарихи тұлға – Танаделтур ("Мартен секірген"), 18-ші ғасырдың басында өз халқына крилермен бейбітшілік орнатуға және тері саудасына қатысуға көмектескен жас әйел (Steckley 1999). Солтүстік Манитобаның Сайси Дене тайпасы – көшіп-қонып жүретін карибуларды аулаумен ерекшеленетін чипевиан тобы. Олар бұрын Кішкентай Қанатты көлінде орналасқан және "Қанатты көл ден" деп аталған. 1956 жылы үкімет оларды күштеп Хадсон шығанағының жағалауындағы Черчилль портына және Черчилльдің солтүстігіндегі Солтүстік Бышақ өзені деген шағын елді мекенге көшірді, басқа ден тайпаларымен бірігіп, "Черчилль Чипевиан тайпасының" мүшелері болды. 1970 жылдары "Қанатты көл ден" тайпасы өзін-өзі қамтамасыз етуді, карибу аңшылығына қайта оралуды және Манитобадағы Тадуле көліне көшуді жөн көрді, ал 1990 жылдары "Сайси Дене Бірінші Ұлты (Тадуле көлі, Манитоба)" деп заңды түрде тіркелді. https://uofmpress.ca/books/detail/night-spirits
Historically, the Denesuline were allied to some degree with the southerly Cree, and warred against Inuit and other Dene peoples to the north of Chipewyan lands. An important historic Denesuline is Thanadelthur ("Marten Jumping"), a young woman who early in the 18th century helped her people to establish peace with the Cree, and to get involved with the fur trade (Steckley 1999). The Sayisi Dene of northern Manitoba are a Chipewyan band notable for hunting migratory caribou. They were historically located at Little Duck Lake and known as the "Duck Lake Dene". In 1956, the government forcibly relocated them to the port of Churchill on the shore of Hudson Bay and a small village north of Churchill called North Knife River, joining other Dene and becoming members of "Fort Churchill Chipewyan Band". In the 1970s, the "Duck Lake Dene" opted for self reliance, a return to caribou hunting, and relocated to Tadoule Lake, Manitoba, legally becoming "Sayisi Dene First Nation (Tadoule Lake, Manitoba)" in the 1990s. https://uofmpress. ca/books/detail/night spirits
Мәдениет
Чипевиандар бұрын көбінесе көшпелі болып, шағын топтарға бөлініп, уақытша киіз үйлерде (типтерде) тұрған. Олар бір бөліктен тігілген шалбар мен мокасин аяқ киімдерін киген. Алайда, 1717 жылдан бастап ағылшын кәсіпкерлерімен кездескеннен кейін олардың көшпелі өмір салты күрт төмендеді. Содан кейін Чипевиандар арктикалық аймақтағы саудада маңызды рөл атқарып, тері мен жүндерін металл құралдарға, қаруларға және матаға айырбастады. Қазіргі Чипевиандардың өмір салты тұрақты немесе жартылай көшпелі. Көптеген адамдар әлі де балық аулау немесе карибу аң аулау сияқты күн көрісі үшін дәстүрлі өмір салтын сақтап келеді, бірақ бұл процесс заманауи торлар, құралдар, көлік және басқа да жабдықтарды пайдалану арқылы жаңартылған. Бүгінде Чипевиан халқы өздерін және тілдерін сипаттау үшін Dene және Denesuline сөздерін қолданады. Саскачеван провинциясындағы Фонд-дю-Лак, Блэк-Лейк және Волластон-Лейк қауымдастықтары олардың бірнешеуі ғана. Атауларының сыртқы ұқсастығына қарамастан, Чипевиандар Чиппева (Оджибва) халқымен туыс емес. 2015 жылы Солтүстік-Батыс территориясындағы Чипевиан әйелі Шене Католик Валпи, қызының атын Sahaiʔa деп тіркеуге рұқсат бермегені үшін аумақтық үкіметке наразылық білдірді. Аумақ, аумақтық және федералдық куәліктерде бұл әріпті қолдану мүмкін емес екенін мәлімдеді. Сахаиʔаның анасы ақыры қызының атын , орнына дефиспен тіркеді, сонымен қатар бұл саясатқа қарсы күресін жалғастырды. Одан кейін Андреа Херон есімді тағы бір әйел де сол себеппен аумақты сынады, өйткені ол қызының Slavey тіліндегі атын Sakaeʔah (іс жүзінде Сахаиʔаның туысы) деп тіркеуден бас тартты.
The Chipewyan used to be largely nomadic, organized into small bands and temporarily lived in tepees. They wore one piece pants and moccasin outfits. However, their nomadic lifestyle began to erode since 1717 when they encountered English entrepreneurs. The Chipewyan subsequently became important in the subarctic trade by exchanging furs and hides for metal tools, guns and cloth. Modern Chipewyan are either fluidly sedentary or semi nomadic in lifestyle. Many still practice their traditional lifestyle for subsistence like fishing or hunting caribou although this process is modernized with the use of modern nets, tools, transportation and more. Most Chipewyan people now use Dene and Denesuline to describe themselves and their language. The Saskatchewan communities of Fond du Lac, Black Lake and Wollaston Lake are a few. Despite the superficial similarity of the names, the Chipewyan are not related to the Chippewa (Ojibwa) people. In 2015, Shene Catholique Valpy, a Chipewyan woman in the Northwest Territories, challenged the territorial government over its refusal to permit her to use the letter in her daughter's name, Sahaiʔa. The territory argued that territorial and federal identity documents were unable to accommodate the letter. Sahaiʔa's mother finally registered her name with a hyphen in place of the , while continuing to challenge the policy. Shortly afterward, another woman named Andrea Heron also challenged the territory on the same grounds, for refusing to accept the letter in her daughter's Slavey name, Sakaeʔah (actually a cognate of Sahaiʔa).