Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытай жаңа жылы тойлауларының соңғы күні – Қытайдағы Фонарьлар фестивалі.
Last day of Chinese New Year celebrations
the Lantern Festival in China
Фонарьлар фестивалі (t=[[wikt:元宵節), сондай-ақ Шангюань фестивалі (t=上元節) және Кап Го Ме (t=十五暝) деп аталады, бұл дәстүрлі қытай фестивалі. Ол ай-күн күнтізбесіндегі бірінші айдың он бесінші күні, толық ай кезінде тойланады. Әдетте, Григориан күнтізбесі бойынша ақпан немесе наурыз айының басында келеді және дәстүрлі қытай жаңа жылы тойлауларының соңғы күнін белгілейді. Бұл фестиваль Батыс Хань әулетінің кезінде (б.з.д. 206 – б.з. 25) маңызды мерекеге айналған. Фонарьлар фестивалінде балалар түнде қағаз фонарьлар алып шығып, фонарьларға жазылған жұмбақтарды шешеді. Көне заманда фонарьлар қарапайым болған, тек императорлар мен ақсүйектер ғана әсем безендірілген фонарьларға ие болған. Қазіргі заманда фонарьлар көптеген күрделі өрнектермен әшекейленеді, оларды келесі жылы жіберу үшін дайындайды. Фонарьлар көбінесе жақсы ырыс символы ретінде қызыл түсте болады. Бұл фестиваль қытай күнтізбесінде Упосатха күні ретінде қарастырылады. Оны Индонезия, Малайзия және Сингапур сияқты елдерде кейде "Фонарьлар фестивалі" деп те аталатын Орта күз фестивалімен шатастырмау керек. Фонарьлар фестивалі Батыс елдерінде де танымал болды, мысалы, Америка Құрама Штаттарының бірнеше қаласында өткізілетін Су фонарьдары фестивалі.
The Lantern Festival (t=[[wikt:元宵節), also called Shangyuan Festival (t=上元節) and Cap Go Meh (t=十五暝), is a Chinese traditional festival celebrated on the fifteenth day of the first month in the lunisolar Chinese calendar, during the full moon. Usually falling in February or early March on the Gregorian calendar, it marks the final day of the traditional Chinese New Year celebrations. As early as the Western Han dynasty (206 BC–AD 25), it had become a festival with great significance. During the Lantern Festival, children go out at night carrying paper lanterns and solve riddles on the lanterns In ancient times, the lanterns were fairly simple, and only the emperor and noblemen had large ornate lanterns. In modern times, lanterns have been embellished with many complex designs. which they will let go of the next year. The lanterns are almost always red to symbolize good fortune. The festival acts as an Uposatha day on the Chinese calendar. It should not be confused with the Mid Autumn Festival; which is sometimes also known as the "Lantern Festival" in locations such as Indonesia, Malaysia, and Singapore. Lantern Festivals have also become popular in Western countries, such as the Water Lantern Festival held in multiple locations in the United States.
Шығу тегі
Фонарь фестивалінің пайда болуы туралы бірнеше сенімдер бар. Дегенмен, оның тамыры 2000 жылдан астам бұрынғы кездерге дейін жетеді және көбінесе Хань әулетінің императоры Вэнь билігінің кезімен байланысты. Буддизмді қолдаушы император Мин, буддизм дінінің монахтарының бірінші айдың он бесінші күні храмдарда шамдар жағатынын байқады. Осының нәтижесінде ол барлық үйлерге, храмдарға және императорлық сарайға сол кеште шамдар жағуды бұйырды. Осыдан бастап ол халық арасында кең таралған дәстүрге айналды. Тағы бір ықтимал себебі – «қысқы қараңғылықтың азаюын» және қоғамның «жасалған жарықпен, яғни фонарьлармен түнде еркін жүріп-тұру мүмкіндігін» тойлау болды. Хань әулеті тұсында бұл фестиваль Солтүстік Жұлдыздың құдайы Ти Инмен байланысты болды. Тағы бір аңыз Фонарь фестивалін ежелгі Қытайда тирандық патшаға қарсы көтеріліс жетекшісі болған Лан Мун есімді ежелгі батырмен байланыстырады. Ол қаланы шабуылдағанда қаза тапты және жеңіске жеткен көтерілісшілер оның құрметіне фестиваль өткізді. Фонарь фестивалінің пайда болуы туралы тағы бір аңыз Юань Сяо есімді қызға қатысты. Хань әулеті кезінде Дунфан Шуо императордың сүйікті кеңесшісі болды. Бір күні ол бақшада жүргенде, құдыққа секіруге дайындалып, жылап тұрған қызды көрді. Шу оны тоқтатып, себебін сұрады. Қыз өзін Юань Сяо деп таныстырды, император сарайында қызмет ететінін және жұмыс істегеннен бері отбасын көрмегенін айтты. Егер осы өмірде ата-анасына қызмет ету мүмкіндігі болмаса, өлгені жақсы деп ойлады. Шу оны отбасымен қайта қосуға уәде берді. Шу сарайдан шығып, көшеде бақсылық тіккен дәмхана ашты. Оның жақсы беделі болғандықтан, көптеген адамдар одан болашақтарын білуді сұрады, бірақ барлығына бірдей болжам берілді – айдың он бесінші күні өрт шығады. Бұл қауесет тез тарады. Оны қайнатып, қуырып немесе буда пісіруге болады, әрқайсысының дәмі өзгеше. Алайда, олардың пішіні мен дәмі өте ұқсас болғандықтан, көптеген адамдар ыңғайлы болу үшін оларды ажыратпайды және бірдей деп санайды. VII ғасырдағы Тан әулетінің кезінде фонарь көрсетілімдері үш күнге созылды. Император сондай-ақ, кешкі комендантты алып тастады, бұл адамдарға мерекелік шамдарды күндіз де, түні де тамашалауға мүмкіндік берді. Осы қуанышты көріністі суреттейтін қытай поэзиясын табу қиын емес. Бұл дәстүр Сун әулетінің кезінде қалыптасқан.
There are several beliefs about the origin of the Lantern Festival. However, its roots trace back more than 2,000 years and is popularly linked to the reign of Emperor Wen of the Han dynasty. Emperor Ming, an advocate of Buddhism, noticed Buddhist monks would light lanterns in temples on the fifteenth day of the first lunisolar month. As a result, he ordered all households, temples and the imperial palace to light lanterns on that evening. From there it developed into a folk custom. Another likely origin is the celebration of "the declining darkness of winter" and community's ability to "move about at night with human made light," namely, lanterns. During the Han dynasty, the festival was connected to Ti Yin, the deity of the North Star. Another legend associates with the Lantern Festival with an ancient warrior named Lan Moon, who led a rebellion against the tyrannical king in ancient China. He was killed in the storming of the city and the successful rebels commemorated the festival in his name. Another legend about the origins of Lantern Festival involves a maid named Yuan Xiao. In the Han dynasty, Dongfang Shuo was a favorite adviser of the emperor. One winter day, he went to the garden and heard a little girl crying and getting ready to jump into a well to commit suicide. Shuo stopped her and asked why. She said she was Yuan Xiao, a maid in the emperor's palace and that she never had a chance to see her family since she started working there. If she could not have the chance to show her filial piety in this life, she would rather die. Shuo promised to find a way to reunite her with her family. Shuo left the palace and set up a fortune telling stall on the street. Due to his reputation, many people asked for their fortunes to be told but everyone got the same prediction – a calamitous fire on the fifteenth lunisolar day. The rumor spread quickly. It can be boiled, fried or steamed, each has independent taste. However, they are very similar in shape and taste, so most people do not distinguish them for convenience and consider them as the same thing. By the beginning of the Tang dynasty in the seventh century, the lantern displays would last three days. The emperor also lifted the curfew, allowing the people to enjoy the festive lanterns day and night. It is not difficult to find Chinese poems which describe this happy scene. a tradition which dates back to the Song dynasty.
Мерекелік шаралар
Арыстан биі (舞獅), қаңқа басу (踩高蹺), жұмбақтар ойыны (猜燈謎), айдаһар биі (耍龍燈) – фестиваль күні мен одан кейінгі күндерде өте танымал іс-шаралар. Жапон ғалымдарының мәліметінше, шам жұмбақтары Солтүстік Сун (960–1126) дәуірінде кең таралған. Шам жұмбақтарын өткізу үшін, үй иесі шамның бір жағын жауып, қалған үш жағына жұмбақтарды жапсырады. Қатысушылар жұмбақтарды шешу арқылы жасырылған жақын атайды, бұл "шам жұмбағын шешу" деп аталады. Жұмбақтардың тақырыбы классикалық туындылардан, тарихы білгендердің өмірбаяндарынан, поэзиядан, философиялық әңгімелер мен романдардан, мақал-мәтелдерден, түрлі құстардың, жануарлардың және жәндіктердің аттарынан, сондай-ақ гүлдерден, шөптерден, көкөністерден және дәрілік өсімдіктерден алынуы мүмкін. Қатысушылар шамдағы жұмбақтың жауабын айтып, үй иесінен тексеріп алуға болады. Дұрыс жауап бергендерге "жұмбақ сыйлығы" – қалам, қағаз, жазу қылқаламдары, сия тастар, жанкүйерлер, хош иіс суы бар қалташалар, жемістер немесе тәттілер беріледі.
Lion dance (舞獅), walk on stilts (踩高蹺), riddle games (猜燈謎), dragon dances (耍龍燈) are very popular activities during the festival day and the days following. The lantern riddle, according to Japanese scholars, became popular as early as the Northern Song dynasty (960–1126). The lantern riddles are done by a host blocking one side of the lantern and pasting riddles on the remaining three sides of the lanterns. Participants will guess the blocked side by solving the riddles, which is called "breaking/solving lantern riddles". The theme of riddles can be drawn from classics, biographies, poetry, the various philosophers' well known stories and novels, proverbs, (the names of) all kinds of birds, animals, and insects, as well as flowers, grasses, vegetables, and herbs. Participants can tear off the riddle of the lantern and let the host verify their answers. Those who answer the correct answer can get a "riddle reward", including ink, paper, writing brushes, ink slabs, fans, perfumed sachets, fruit, or eatables.