Кіріспе

Шындық – әлемдегі барлық нақты және бар нәрселердің жиынтығы, қиял, жоқ немесе іске аспаған нәрселерге қарама-қарсы. Бұл термин заттардың онтологиялық статусын, яғни олардың бар екенін білдіру үшін де қолданылады. Физикалық тұрғыдан алғанда, шындық – белгілі де, белгісіз жүйелердің толық жиынтығы. Шындықтың, болмыстың немесе барлықтың табиғаты туралы философиялық сұрақтар Батыс философиялық дәстүріндегі метафизиканың маңызды саласы – онтология шеңберінде қарастырылады. Онтологиялық сұрақтар философияның түрлі салаларында, оның ішінде ғылым, дін, математика және философиялық логика салаларында да кездеседі. Бұларға тек физикалық заттардың ғана шын екендігі (физикализм), шындықтың негізінен материалдық емес екендігі (мысалы, идеализм), ғылыми теориялар ұсынған, байқауға келмейтін гипотетикалық құбылыстардың бар екендігі, «Құдай» бар екендігі, сандар мен басқа да абстрактты ұғымдардың бар екендігі және мүмкін болатын әлемдердің бар екендігі туралы сұрақтар жатады. Эпистемология нені білуге болады және қалай дұрыс тұжырымдауға болады, соның ішінде қазіргі заманда шындықты анықтау және зерттеу үшін ақыл, эмпирикалық деректер мен ғылымның маңыздылығын қарастырады.

Әлемге көзқарастар мен теориялар

Жалпыға ортақ тілдік қолданыста шындық "қабылдаулар, сенімдер және шындыққа қатысты көзқарастар" дегенді білдіреді, мысалы, "Менің шындығым – сіздің шындығыңыз емес". Бұл көбінесе әңгімелесушілердің келісетінін немесе келісуі керектігін көрсететін тілдік есім ретінде қолданылады, яғни шындықтың түбірінен бөлек тұжырымдамалары туралы тартысқа түспеуге. Мысалы, достарыңмен дін тақырыбында сөйлесіп отырғанда, біреу (әзілмен) былай деуі мүмкін: "Сіздер келіспеулеріңіз мүмкін, бірақ менің шындығымда барлығы жұмаққа барады". Шындықты дүниетанымымен немесе оның бөліктерімен (концептуалдық құрылымдармен) байланыстыратын түрде анықтауға болады: Шындық – барлық нәрселердің, құрылымдардың (нақты және концептуалдық), оқиғалардың (өткен және қазіргі) және құбылыстардың (байқалатын немесе байқалмайтын) толық жиынтығы. Бұл дүниетанымы (жеке немесе ортақ адам тәжірибесіне негізделген) ақырында сипаттауға немесе картаға түсіруге тырысады. Физика, философия, социология, әдебиеттану және басқа да салалардағы белгілі бір идеялар шындықтың әртүрлі теорияларын қалыптастырады. Мұндай теориялардың бірі – шындықтың біздің әрқайсымыздың оны қабылдауымыз бен сенуімізден тысқарыда ешқандай шындық жоқ деген тұжырым. Мұндай көзқарастар "Қабылдау – шындық", немесе "Өмір – сіз шындықты қалай қабылдасаңыз, сондай", немесе "Шындық – сіз одан қалай құтыла аласыз" (Роберт Антон Уилсон) сияқты танымал мәлімдемелерде жинақталады және олар антиреализмді көрсетеді, яғни объективті шындық жоқ деген көзқарас, ол ашық айтылсын немесе айтылмасын. Ғылым мен философияның көптеген ұғымдары көбінесе мәдени және әлеуметтік тұрғыдан анықталады. Бұл идеяны Томас Кун өзінің "Ғылыми революциялардың құрылымы" (1962) атты кітабында кеңінен зерттеді. Пітер Л. Бергер мен Томас Лакманның білімнің социологиясы туралы "Шындықтың әлеуметтік құрылысы" атты кітабы 1966 жылы жарық көрді. Онда білімнің қалай игерілетіні және шындықты түсіну үшін қалай қолданылатыны түсіндірілді. Барлық шындықтардың ішінде күнделікті өмірдің шындығы ең маңыздысы, өйткені біздің санамыз күнделікті өмірдің тәжірибесіне толыққанды сезіну және назар аударуды талап етеді.

Батыс философиясы

Философия шындық тақырыбының екі түрлі жағын қарастырады: шындықтың өзінің мәнісі және сананың (сондай-ақ тіл мен мәдениеттің) шындықпен байланысы. Бір жағынан, онтология – болмысты зерттеу, ал бұл саланың орталық тақырыбы әртүрлі тұрғыда болмыс, қалыптасу, «не бар» және шындық терминдерімен айтылады. Онтологияның міндеті – шындықтың ең жалпы категорияларын және олардың өзара байланысын сипаттау. Егер философ «шындық» ұғымына оң анықтама бергісі келсе, ол осы бағытта жасалатын еді. Жоғарыда айтылғандай, кейбір философтар шындық пен қалыптасу арасында айырма жасайды. Шындығында, бүгінгі таңда көптеген аналитикалық философтар онтологиялық мәселелерді талқылау кезінде «шындық» және «нақтылық» терминдерін қолданудан жаңылған. Бірақ егер «нақты» дегенді «қалыптасады» дегенмен бірдей қарастыратын болса, аналитикалық философияның маңызды сұрақтарының бірі – қалыптасу (немесе шындық) заттардың қасиеті ме екені болды. Көптеген аналитикалық философтар бұл мүлдем қасиет емес деп санайды, бірақ бұл көзқарас соңғы онжылдықтарда өз маңыздылығын жоғалтты. Екінші жағынан, әсіресе метафизика мен эпистемологиядағы объективтілік талқылауларында, «шындық» туралы философиялық ойлар көбінесе шындықтың саналық және мәдени факторларға – қабылдауларға, сенімдерге және басқа да психикалық күйлерге, сондай-ақ діндер мен саяси қозғалыстар сияқты мәдени артефакттарға, тіпті жалпы мәдени көзқарасқа немесе Weltanschauung-қа тәуелділігін, немесе (қазіргі тілмен айтқанда, «құрылыс» сияқты) олардан жасалғандығын қарастырады.

Реализм

Кез келген сенімдерден, қабылдаулардан және т.б. тәуелсіз шындық бар деген көзқарас реализм деп аталады. Философтар көбінесе "осы туралы реализм" деп сөйлейді, мысалы, жалпылама ұғымдар туралы реализм немесе сыртқы әлем туралы реализм. Әдетте, егер кез келген объектілер класын анықтаса, оның болуы немесе маңызды қасиеттері қабылдауға, сенімге, тілге немесе кез келген басқа адам жасаған нәрсеге байланысты емес десе, онда сол объекті туралы "реализм" деуге болады. Барлық нәрсе туралы білімнің сәйкестік теориясы, шындықтың "нағыз" білімі – шындық туралы айғақтар мен бейнелердің нақты шындықпен дәл сәйкес келуін білдіреді. Мысалы, ғылыми әдіс, қандай да бір нәрсенің бар екенін көрсететін байқалатын дәлелдерге негізделіп, айғақтың шын екенін растай алады. Көптеген адамдар Роки тауларын көрсетіп, бұл тау тізбегінің бар екенін, тіпті ешкім оны байқамаса немесе оның туралы ештеңе айтпаса да, ол өз күшінде екенін айта алады.

Антиреализм

Осы нысандар туралы антиреализм деп те айтуға болады. Антиреализм – реализмге қарсы көзқарастарды білдіретін ұзақ тізімдегі соңғы термин. Алғашқысы идеализм болды, себебі шындық санада немесе біздің идеяларымыздың өнімі деп есептелді. Беркли идеализмі – ирланд эмпиригі Джордж Беркли ұсынған көзқарас, онда сезім қабылдау нысандары шын мәнінде санадағы идеялар болып табылады. Осы тұрғыдан алғанда, шындықты "ақыл құралы" деп айтуға құлшынуға болар еді; алайда, бұл толыққанды дұрыс емес, өйткені Беркли пікірінше, сезімдік идеялар Құдай тарапынан жасалып, үйлестіріледі. 20 ғасырда Берклиге ұқсас көзқарастар феноменализм деп аталды. Феноменализм Беркли идеализмінен негізінен сонда ерекшеленеді, Беркли сана немесе жан жай ғана идеялар емес, идеялардан құралмайды деп сенді, ал Рассел ұсынған феноменализмнің түрлері сананың өзі тек қабылдаулар, естеліктер және т.б. жиынтығы екенін және мұндай психикалық құбылыстардан бөлек сана немесе жан жоқ екенін айтуға бейімделді. Соңында, антиреализм – кез келген нысанның болуы санаға немесе мәдени артефакттарға байланысты деген пікірді ұстанатын кез келген көзқарас үшін танымал терминге айналды. Сыртқы әлем деп аталатын көзқарас шын мәнінде тек әлеуметтік немесе мәдени артефакт, оны әлеуметтік конструкционизм деп атайды, бұл антиреализмнің бір түрі. Мәдени релятивизм – мораль сияқты әлеуметтік мәселелер абсолютті емес, бірақ кем дегенде жартылай мәдени артефакттар болып табылады деген көзқарас.

Қалыптасу

Өмірдің мәні метафизикада мәңгілік тақырып болып табылады. Мысалы, Парменид шындықтың өзгермейтін, біртұтас Болмыс екенін үйреткен, ал Гераклит барлық нәрсе ағып жатыр деп жазған. ХХ ғасыр философы Хайдеггер бұрынғы философтар Болмыс (Болмыс ретінде) туралы сұрақтың өзін, болмыстар (барлық нәрселер) туралы сұрақтардың пайдасына жоғалтып алды деп ойлады, сондықтан ол Парменидтік көзқарасқа қайта оралу қажет деп сенді. Онтологиялық тізім – шындықтың негізгі құрауыштар тізімін жасауға жасалған әрекет. Барлықтың қасиет емес пе деген мәселе ерте заманауи дәуірден бері талқыланып келеді, әсіресе Құдайдың бар екендігін дәлелдейтін онтологиялық аргументке қатысты. Барлықтың өзі, нәрсенің болуы, оның мәні – нәрсенің не екендігі туралы сұраққа қарсы қойылды. Мәнісіз болу бос есімдей көрінетіндіктен, Гегель сияқты философтар оны ешпен байланыстырды. Нигилизм – болмыстың өте теріс көзқарасын, ал абсолюттік – оң көзқарасын білдіреді.

Түсінігі

Тікелей немесе "наивтік" реализм мәселесі, жанама немесе "өкілдік" реализмге қарсы, сана және сана философиясында саналы тәжірибенің мәні туралы тартыстардан туындайды; бізді қоршалаған әлемнің нақты әлемнің өзі ме, әлде миымыздағы нейрондық процестер арқылы жасалған осы әлемнің ішкі қабылдау көшірмесі ме деген эпистемологиялық сұрақ. Наивтік реализм, жанама немесе өкілдік реализмге, сондай-ақ эпистемологиялық дуализмге қарсы дамытылғанда тікелей реализм деп аталады – бұл философиялық ұстаным, онда біздің саналы тәжірибеміз нақты әлемнің өзі емес, әлемнің шағын виртуалды көшірмесі, ішкі бейнелеу болып табылады. Тимоти Лири ықпалды "Реалистік туннель" терминін енгізді, оның астында өкілдік реализмінің бір түрін білдіреді. Теорияға сәйкес, әрбір адам өзінің сенімдері мен тәжірибесінен қалыптасқан саналық сүзгілер жиынтығы арқылы бірдей әлемді әртүрлі түсіндіреді, сондықтан "әдемілік көз қараушының көзінде" деген тұжырым пайда болады. Оның идеялары досы Роберт Антон Уилсонның жұмысына әсер етті.

Абстрактіл заттар мен математика

Абстрактілі ұғымдардың, әсіресе сандардың мәртебесі математикада талқыланып жүрген мәселе. Математика философиясында сандарға қатысты реализмнің ең белгілі түрі – Платондық реализм, ол сандарға абстрактілі, материалдық емес болу мүмкіндігін береді. Реализмнің басқа түрлері математиканы нақты физикалық әлеммен байланыстырады. Антиреалистік көзқарастарға формализм және фикционализм жатады. Кейбір тәсілдер кейбір математикалық объектілерге қатысты реалистік болса, басқаларына қатысты болмайды. Финитизм шексіз шамаларды мойынға алмайды. Ультрафинитизм белгілі бір деңгейге дейін шекті шамаларды қабылдайды. Конструктивизм мен интуиционизм нақты құрастырылатын объектілерге қатысты реалистік, бірақ редукцио ад абсурдум арқылы бар екенін дәлелдеу үшін теріске шығарылған ортаның принципін қолдануды қабылдамайды. Дәстүрлі пікірталас физикалық (сезімтал, нақты) әлемге қосымша абстрактілі (материалдық емес, ұғымды) сандар әлемінің бар екендігіне қатысты. Жақында математикалық әлем гипотезасы пайда болды, ол тек математикалық әлемнің ғана бар екенін, ал шекті, физикалық әлем оның ішіндегі иллюзия екенін айтады. Математикадағы реализмнің ең радикальды түрі – Макс Тегмарк ұсынған математикалық көп әлем гипотезасы. Тегмарктің жалғыз постулаты: математикалық тұрғыдан барлық құрылымдар физикалық тұрғыдан да бар. Яғни, «өзіне-өзі сезінуге қабілетті жеткілікті күрделі [әлемдерде] олар өздерін физикалық «нақты» әлемде өмір сүріп жатқандай сезінеді». Гипотезаға сәйкес, бастапқы шарттардың, физикалық тұрақтылардың немесе мүлдем басқа теңдеулердің әртүрлі жиынтығына сәйкес келетін әлемдер нақты деп есептелуі керек. Бұл теория математикалық объектілердің бар екенін алға тартатын платонизмнің бір түрі ретінде қарастырылуы мүмкін, сонымен қатар математикалық объектілерден басқа ештеңе жоқ деп мәлімдейтін монизм ретінде де қарастырылуы мүмкін.

Қасиеттері

Универсалдар мәселесі – метафизикадағы ежелгі мәселе, ол универсалдардың бар екендігі туралы. Универсалдар – жалпы немесе абстрактілі сапалар, ерекшеліктер, қасиеттер, түрлер немесе қатынастар, мысалы, еркек/әйел, қатты/сұйық/газ немесе белгілі бір түс сияқты, жеке тұлғаларға немесе нақты нәрселерге қатысты айтыла алатын немесе жеке тұлғалардың ортақ сипатқа ие екендігі немесе оған қатысқандығы деп есептелетін нәрселер. Мысалы, Скотт, Пэт және Крис адам болудың жалпы қасиетімен ортақ. Реалистік мектеп универсалдар нақты деп санайды – олар бар және оларды іске асыратын нақты нәрселерден өзгеше. Реализмнің түрлі формалары бар. Екі негізгі формасы – Платондық реализм және Аристотельдік реализм. Платондық реализм – универсалдар нақты бірліктер және олар нақты нәрселерден тәуелсіз бар деген көзқарас. Ал Аристотельдік реализм – универсалдар нақты бірліктер, бірақ олардың болуы оларды көрсететін нақты нәрселерге байланысты деген көзқарас. Номинализм мен концептуализм – универсалдарға қатысты антиреализмнің негізгі формалары.

Уақыт пен кеңістік

Онтологиядағы дәстүрлі реалистік позиция уақыт пен кеңістіктің адам санасынан тәуелсіз болуы. Идеалистер санадан тыс заттардың бар екендігін жоққа шығарады немесе күмән тудырады. Кейбір антиреалистер, олардың онтологиялық ұстанымы санадан тыс заттардың бар екендігіне сенеді, бірақ уақыт пен кеңістіктің тәуелсіз болуына күмән келтіреді. Кант "Таза Ақыл-ойдың Критикасы" еңбегінде уақытты априорлық түсінік ретінде сипаттады, ол кеңістік сияқты басқа априорлық түсініктермен бірге бізге сезімдік тәжірибені түсінуге мүмкіндік береді. Кант кеңістік пен уақыттың субстанция екенін, өздігінен бар екенін немесе тәжірибе арқылы оқылатынын жоққа шығарады; оның орнына, олар екеуі де біздің тәжірибемізді құрылымдау үшін қолданатын жүйелі құрылымның элементтері екенін айтады. Ғарыштық өлшемдер объектілердің арақашықтығын анықтау үшін, ал уақыт өлшемдері оқиғалар арасындағы интервалды (немесе ұзақтығын) сандық түрде салыстыру үшін қолданылады. Бұл мағынада кеңістік пен уақыт трансценденттік идеал болып есептелсе де, олар эмпирикалық жағынан да нақты, яғни жай ғана иллюзия емес. Идеалистік жазушылар, мысалы Дж.М.Э. Мактаггарт "Уақыттың нақты еместігі" еңбегінде уақыттың иллюзия екенін дәлелдеді. Уақыттың шындығына қатысты әртүрлі пікірлердің болуымен қатар, метафизикалық теориялар уақыттың шындығын өткенге, қазіргіге және болашаққа жеке-жеке жатқызуда да әртүрлі болуы мүмкін. Презентизм өткен мен болашақтың нақты емес екенін, тек қазіргі заманның ғана үнемі өзгеріп отыратын шындық екенін айтады. Блок ғалам теориясы, сондай-ақ мәңгілік деп те аталады, өткен, қазіргі және болашақтың барлығын шындық деп санайды, бірақ уақыттың өтуі – иллюзия. Оның ғылыми негізінің релятивистік теорияда екені жиі айтылады. Өсіп келе жатқан блок ғалам теориясы өткен мен қазіргі заманның шын екенін, ал болашақтың жоқ екенін айтады. Уақыт және оған байланысты процесс, эволюция түсініктері А.Н. Уайтхед пен Чарльз Хартшорнның метафизикалық жүйе құруының орталық элементтері болып табылады.

Мүмкін әлемдер

"Мүмкін әлем" термині Лейбництің мүмкін әлемдер теориясына қатысты, қажеттілік, мүмкіндік және осы сияқты модальдық ұғымдарды талдау үшін қолданылады. Модальдық реализм – Дэвид Келлог Льюис ең басты түрде жақтаған, барлық мүмкін әлемдер нақты әлемдей нақты деген көзқарас. Қысқасы, нақты әлем – логикалық тұрғыдан мүмкін әлемдердің шексіз жиынтығының бірі ретінде қарастырылады, олардың кейбіреулері нақты әлемге "жақын", ал кейбіреулері одан алыс. Басқа теоретиктер мүмкін әлемдер аясын онтологиялық міндеттемелерсіз мәселелерді білдіру және зерттеу үшін пайдалана алады. Мүмкін әлемдер теориясы алетикалық логикамен байланысты: егер бір ұсыныс барлық мүмкін әлемдерде дұрыс болса, ол қажетті, ал егер ол кем дегенде бір әлемде дұрыс болса, ол мүмкін болып саналады. Кванттық механиканың көп әлемдік интерпретациясы ғылымда осыған ұқсас идея болып табылады.

Бәрінің теориясы (БТЖ) және философия

Физикалық ТОЕ-нің философиялық салдары жиі талқыланады. Мысалы, егер философиялық физикализм рас болса, физикалық ТОЕ барлық нәрсенің философиялық теориясымен үйлеседі. Метафизиканың «жүйе құру» стилі әлемнің толық картинасын ұсына отырып, барлық маңызды сұрақтарға тұжырымды жауап беруге тырысады. Платон мен Аристотельді жан-жалпы жүйелердің ерте мысалдары деп санауға болады. Ерте заманауи дәуірде (17-ші және 18-ші ғасырларда) философияның жүйелік құрылыс көлемі көбінесе философияның рационалистік әдісімен байланысты, яғни таза априорлық ой-өріс арқылы әлемнің мәнін анықтау тәсілі. Ерте заманауи дәуірден берілген мысалдарға Лейбництің Монадологиясы, Декарттың Дуализмі және Спинозаның Монизмі жатады. Гегельдің Абсолюттік идеализмі мен Уайтхедтің Процесс философиясы кейінірек пайда болған жүйелер еді. Басқа философтар оның әдістері осыншалықты биік мақсатқа жете алмайды деп есептейді. Кейбір ғалымдар ТОЕ үшін философиядан гөрі математикалық көзқарас қажет деп ойлайды, мысалы Стивен Хокинг «Уақыттың қысқаша тарихы» еңбегінде, тіпті бізде ТОЕ болған жағдайда да, ол міндетті түрде теңдеулер жиынтығы болады деп жазды. Ол былай деп жазды: «Теңдеулерге тыныс-өмір сыйырған және оларды сипаттау үшін әлемді жасайтын не?»

Феноменология

Көптеген жағдайда және субъективті деңгейде жеке тәжірибелер, қызығушылық, зерттеу және оқиғаларды жеке түсіндірудегі таңдау шындықты бір ғана адамның көзімен қалыптастырады, сондықтан бұл феноменологиялық деп аталады. Бұл шындық түрі басқаларға да ортақ болуы мүмкін, бірақ кейде ол өте ерекше болып, ешкім сезінбеген немесе келіспеген нәрсеге айналуы мүмкін. Рухани деп есептелетін көптеген тәжірибелер осы деңгейде пайда болады. Феноменология – ХХ ғасырдың басында Эдмунд Гуссерл және Германияның Геттинген мен Мюнхен университеттеріндегі оның ізбасарлары дамытқан философиялық әдіс. Кейіннен Франция, АҚШ және басқа елдердегі философтар феноменологиялық тақырыптарды Гуссерлдің жұмысынан шалқап жатқан контексттерде де қарастырды. Феноменология сөзі грек тіліндегі "phainómenon" – "көрінетін нәрсе" және "lógos" – "зерттеу" сөздерінен шыққан. Гуссерлдің түсінігінде феноменология сананың құрылымын және сана актілерінде пайда болатын құбылыстарды жүйелі түрде ойлап, талдау нысанына айналдырумен айналысады. Мұндай ойлану "менің" санама емес, кез келген санаға көрінетін құбылыстарды зерттей отырып, өте өзгертілген "бірінші тұлға" тұрғысынан жүргізілуі керек. Гуссерл феноменологияның осылайша барлық адамзаттық білімге, оның ішінде ғылыми білімге берік негіз болатынына және философияны "қатаң ғылым" ретінде орнатуға мүмкіндік беретініне сенді. Гуссерлдің феноменология жөніндегі көзқарастары оның шәкірті және көмекшісі Мартин Хайдеггер, Морис Мерло-Понти және Жан-Поль Сартр сияқты экзистенциалистер, сондай-ақ Поль Рикер, Эммануэль Левинас және Дитрих фон Хилдебранд сияқты басқа философтар тарапынан сынға алынып, дамытылды.

Джайнистік философия

Джайнизм философиясы шындықты жеті таттвадан (ақиқаттар немесе негізгі қағидалар) тұрады деп санайды. Бұл жеті таттва:
Джива – санамен сипатталатын жан. Ажива – жан емес нәрсе. Асрава – карманың келуі. Бандха – карманың байланысы. Самвара – кармалық материяның жанға ағынын тоқтату. Нирджара – кармадан арылу. Мокша – босану немесе құтқарылу, яғни кез келген жанмен байланысқан барлық кармалық материяның толық жойылуы.

Ғылыми реализм

Ғылыми реализм – ғылымның (немесе идеалды ғылымның) сипаттаған әлемі (жанұя) біздің оны қабылдауымызға тәуелсіз, өзінің болмысындағы нақты әлем деген көзқарас. Ғылым философиясы шеңберінде бұл көбінесе «Ғылымның табысын қалай түсіндіруге болады?» деген сұраққа жауап ретінде қарастырылады. Ғылымның табысының мәнін айналдыра пікірталас негізінен ғылыми теориялар талқылайтын тікелей байқауға келмейтін құбылыстардың мәртебесіне байланысты. Жалпы, ғылыми реалистер инструментализмге қарама-қарсы, осы құбылыстар туралы сенімді тұжырымдар жасауға болады дейді (яғни, олар тікелей байқалатын құбылыстармен бірдей онтологиялық мәртебеге ие). Бүгінде ең көп қолданылатын және зерттелетін ғылыми теориялар шындықты шамалы дәрежеде айтады.

Физикадағы реализм және жергіліктілік

Физиктер қолданатын мағынадағы реализм, метафизикадағы реализммен бірдей емес. Екіншісі – әлемнің санадан тәуелсіз екендігі туралы талап: егер өлшеу нәтижелері өлшеу амалынан бұрын тумаса да, олар бақылаушының туындысы болуы міндетті емес. Сонымен қатар, санаға тәуелсіз қасиет, міндетті түрде, орналасу немесе импульс сияқты белгілі бір физикалық шаманың мәні болуы керек емес. Қасиет диспозициялық (немесе потенциалды) болуы мүмкін, яғни, бейімділік болуы мүмкін: мысалы, шыны заттардың сынуға бейімділігі, тіпті сынылмаса да. Сол сияқты, кванттық жүйелердің санаға тәуелсіз қасиеттері, белгілі бір өлшемдерге белгілі бір мәндермен, анықталатын ықтималдықпен жауап беру бейімділігінен тұруы мүмкін. Мұндай онтология, физиктің «жергілікті реализм» мағынасындағы реализм болмай, метафизикалық тұрғыдан реалистік болуы мүмкін (бұл тек бір ғана мәнді нақтылықпен шығаруды талап етеді). Тығыз байланысты термин – контрафактілік нақтылық (CFD), ол орындалмаған өлшемдердің нәтижелерінің нақтылығы туралы мағыналы түрде сөйлеуге болатындығы туралы талапқа сілтеме жасайды (яғни, объектілердің және олардың қасиеттерінің бар екендігін, тіпті олар өлшенбесе де, қабылдау мүмкіндігі). Жергілікті реализм – классикалық механиканың, жалпы салыстырмалылық теориясының және электродинамиканың маңызды ерекшелігі; бірақ кванттық механика кванттық байланыстың мүмкін екенін көрсетті. Бұл Эйнштейннің EPR парадоксын ұсынған, бірақ кейіннен Белл теңсіздіктерімен сандық түрде бекітілді. Егер Белл теңсіздіктері бұзылса, жергілікті реализм немесе контрафактілік нақтылық дұрыс емес болуы керек; бірақ кейбір физиктер эксперименттер Белл теңсіздіктерін дәлелдегенін жоққа шығарады, себебі біртекті емес Белл теңсіздіктерінің кіші тобы сынақтан өтпеген немесе сынақтардағы тәжірибелік шектеулерге байланысты. Кванттық механиканың әртүрлі интерпретациялары жергілікті реализмнің әртүрлі бөліктерін және/немесе контрафактілік нақтылықты бұзады. «Мүмкін» күйден «нақты» күйге өту кванттық физиканың маңызды тақырыбы болып табылады, оған байланысты теориялардың ішінде кванттық дарвинизм де бар.

Кванттық механикадағы "байқаудың" рөлі

Кванттық сана-дене проблемасы – кванттық механика контекстінде сана-дене проблемасының философиялық талқылануына қатысты мәселе. Кванттық механикада бақылаушылар сезбейтін кванттық суперпозициялар болғандықтан, кванттық механиканың кейбір интерпретациялары саналы бақылаушыларды ерекше жағдайға қояды. Кванттық механиканың негізін қалаушылар бақылаушының рөлін талқылады, олардың ішінде Вольфганг Паули мен Вернер Гейзенберг құлдырауды тудырған – бақылаушы деп есептеді. Бұл көзқарасты Нильс Бор толық қолдаған жоқ, ал Альберт Эйнштейн мистикалық және ғылымға қарсы деп сынады. Паули бұл терминді қабылдап, кванттық механиканы түсінікті мистика деп сипаттады. Гейзенберг пен Бор кванттық механиканы әрқашан логикалық позитивизм терминдерімен түсіндірді. Бор сондай-ақ, оның толықтырылу принципі сияқты кванттық теориялардың философиялық салдарына белсенді қызығушылық танытты. Ол кванттық теорияның табиғатты толық сипаттайтынына сенді, бірақ бұл сипаттама күнделікті өмірлік тәжірибеге жарамсыз, ал классикалық механика мен ықтималдықтар оны жақсы түсіндіреді. Бор ешқашан объектілердің кванттық қасиеттерін тоқтатып, классикалық болатын шекараны көрсеткен жоқ. Ол мұның физика емес, философия мәселесі деп санайтын. Юджин Вигнер «Шрёдингердің мысығы» ойын тәжірибесін «Вигнердің досы» ретінде қайта қарастырып, бақылаушының санасы – реалистік интерпретацияға қарамастан, толқындық функцияның құлдырауын тудыратын шекара деп ұсынды. «Сана құлдырауды тудырады» деп белгілі, кванттық механиканың бұл даулы интерпретациясы бойынша, саналы бақылаушының бақылауы толқындық функцияның құлдырауына себеп болады. Дегенмен, бұл кванттық философтар арасында азшылық пікір, оны түсініспеушілік деп есептейді. «Вигнердің досы» ойын тәжірибесіне сананың басқа физикалық процестерден ерекшеленуін қажет етпейтін басқа да шешімдер бар. Сонымен қатар, Вигнер өмірінің соңғы жылдарында осы интерпретацияларға көшті.

Көп ғаламдық

Көпжаһан – бұл мүмкін болатын көптеген ғаламдардың гипотетикалық жиынтығы (біз үнемі сезінетін тарихи ғалам да оның ішінде), олар барлық нәрсені құрайды: кеңістік, уақыт, материя және энергияның толықтығы, сондай-ақ оларды сипаттайтын физикалық заңдар мен тұрақты шамалар. Бұл терминді 1895 жылы американдық философ және психолог Уильям Джеймс енгізген. Көптеген әлемдер түсіндірмесінде (MWI), кванттық механиканың басты түсіндірмелерінің бірінде, шексіз көп ғаламдар бар және кез келген кванттық нәтиже кем дегенде бір ғаламда орын алады, бірақ (басқа) әлемдердің қаншалықты нақты екендігі туралы пікірталас жүреді. Көпжаһанның құрылымы, оның ішіндегі әр ғаламның мәні және әртүрлі құрамына кіретін ғаламдар арасындағы қатынас қарастырылып отырған көпжаһан гипотезасына байланысты. Көпжаһан космологияда, физикада, астрономияда, дінде, философияда, трансперсональды психологияда және көркем әдебиетте, әсіресе ғылыми фантастика мен қиял-фантастикада болжамдалған. Осы контексте параллель ғаламдарды «балама ғаламдар», «кванттық ғаламдар», «бір-бірімен өтетін өлшемдер», «параллель өлшемдер», «параллель әлемдер», «балама шындықтар», «балама уақыт желілері» және «өлшемдік жазықтықтар» деп те атайды.

Жеке және ұжымдық шындық

Әр адамның шындыққа деген көзқарасы өзгеше, әр түрлі естеліктері мен жеке тарихы, білімі, мінез-қалпы мен тәжірибесі болады. Бұл жүйе, көбінесе адам миымен байланысты, таным мен мінез-құлыққа әсер етеді және осы күрделі жүйеге жаңа білім, естеліктер, ақпарат, ойлар мен тәжірибелер үнемі қосылып отырады. Коннектома – мидағы нейрондық желілер/байланыстар – адамның танымдық қабілеттерінің немесе әлемді (контекст ретінде) қабылдау жолының және оған байланысты ерекшеліктер мен процестердің айырмашылықтарының маңызды факторы саналады. Мағына табу – адамдардың өзінің тәжірибелеріне мән беруі және өмір сүретін әлемді түсінуі процесі. Жеке тұлғаның кім екендігі – бірегей жеке тұлғаның уақыт өте келе қалай сақталып қалатыны сияқты сұрақтарға қатысты. Шындықты түсіну және анықтау да ұжымдық түрде жүзеге асады, бұл әлеуметтік эпистемология және оған байланысты тәсілдерде зерттеледі. Ұжымдық интеллект тұрғысынан қарағанда, жеке адамның (және мүмкін жасанды интеллект субъектілерінің) интеллекты шектеулі, ал бірнеше субъектілер уақыт өте келе ынтымақтасқанда жоғары деңгейдегі интеллект пайда болады. Ұжымдық жад – шындықтың әлеуметтік құрылымының маңызды бөлігі, сондай-ақ байланыс және коммуникация жүйелері, мысалы, бұқаралық ақпарат құралдары да маңызды құрауыштар болуы мүмкін. Сезіну философиясы адамдардың сезім мүшелерінің эволюциялық тарихына негізделген сұрақтарды көтереді, әсіресе жеке тұлғалардың физиологиялық сезімдері, "[б]із шындықты көрмейміз – тек өткенде көруге пайдалы болған нәрсені ғана көреміз" деп сипатталады, бұл ішінара "[б]іздің түріміз шындықты көруге қабілетсіз болғандықтан емес, оның арқасында сәттілікке жеттік" деген пікірді ұсынады.

Барлық нәрсеге қатысты ғылыми теориялар

Бәрінің теориясы (БТТ) – теориялық физиканың барлық белгілі физикалық құбылыстарды толық түсіндіріп, байланыстыратын және принцип бойынша жүргізілуі мүмкін кез келген тәжірибенің нәтижесін болжайтын гипотетикалық теориясы. Бәрінің теориясы соңғы теория деп те аталады. Теориялық физиктер ХХ ғасырда БТТ-ға үміткер көптеген теорияларды ұсынды, бірақ олардың ешқайсысы тәжірибелік жолмен расталмады. БТТ құрудағы басты мәселе – жалпы салыстырмалылық теориясы мен кванттық механиканы біріктірудің қиындығы. Бұл физикадағы шешілмеген мәселелердің бірі. Алғашқыда "бәрінің теориясы" термині әртүрлі тым жалпылама теорияларды ирониямен атау үшін қолданылды. Мысалы, Станислав Лемнің 1960 жылдардағы ғылыми фантастикалық әңгімелер циклындағы кейіпкер Ион Тихидің атасы "Бәрінің жалпы теориясы" бойынша жұмыс істегені белгілі. Физик Джон Эллис 1986 жылы Nature журналында жарияланған мақаласында бұл терминді ғылыми әдебиетке енгізгенін мәлімдейді. Уақыт өте келе, термин кванттық физиканы насихаттауда кеңінен қолданыла бастады. Ол барлық негізгі өзара әрекеттесулер мен табиғаттағы барлық бөлшектердің теорияларын бір модельде біріктіретін немесе түсіндіретін теорияны сипаттау үшін пайдаланылады: гравитация үшін жалпы салыстырмалылық теориясы, ал электромагнетизм, екі ядролық өзара әрекеттесу және белгілі элементарлық бөлшектерді қамтитын элементарлық бөлшектер физикасының стандартты моделі – кванттық механиканы қоса. Қазіргі кезде БТТ-ға үміткерлер – ісбау теориясы, М теориясы және циклдік кванттық гравитация.

Медиа

Ақпарат құралдары – жаңалықтар, әлеуметтік желілер, веб-сайттар, оның ішінде «Википедия» және көркем әдебиет сияқтылар – жеке тұлғалар мен қоғамның шындықты қабылдауын қалыптастырады (мұның ішінде сенім мен көзқарас қалыптастырудың бір бөлігі ретінде). Осы қалыптастыру мен қабылданатын шындықты бейнелеудің маңызды құралы – күн тәртібін белгілеу, таңдау және басымдықтарды анықтау, сондай-ақ мазмұнның сапасы, әуені мен түрлері ғана емес, мысалы, қоғамдық күн тәртібіне де әсер етеді. Қаупі аз оқиғаларға, мысалы, ауыр салдарға алып келетін апаттарға арналған жаңалықтардың артық көңіл бөлуі көрермендердің тәуекел туралы түсінігін бұрмалап, зиянды салдарға ұшыратуы мүмкін. «Жалған теңгерім», сенсационализм және «қазіргі оқиғалардың» басымдығы сияқты қоғамдық назарға тәуелді реакциялар, сондай-ақ маркетинг сияқты ақпарат құралдарын түрлі мүдделер үшін пайдалану да шындықты қабылдауға елеулі әсер ете алады. Уақытты зерттеулер көрсеткендей, мысалы, 2018 жылы АҚШ-тағы орташа американдық күн сайын шамамен он бір сағат экран қарап өткізген.

Виртуалды шындық және киберкеңістік

Виртуалды шындық (ВР) — нақты әлемдегі, сондай-ақ қиял әлемдеріндегі орындарда физикалық қатысу сезімін тудыратын компьютерлік симуляцияланған орта. Виртуалдылық континуумы — толық виртуалды және толық нақтылық арасындағы үздіксіз шкала. Шындық-виртуалдылық континуумы нақты және виртуалды объектілердің барлық мүмкін түрлері мен комбинацияларын қамтиды. Бұл жаңа медиа және компьютерлік ғылымдағы ұғым ретінде сипатталған, бірақ іс жүзінде оны антропологиялық мәселе деп қарастыруға болады. Бұл ұғымды алғаш рет Пол Милграм енгізді. Екі шектің арасындағы аймақ, онда нақты және виртуалды араласады, аралас шындық деп аталады. Бұл өз кезегінде кеңейтілген шындықтан (виртуалды нақтыны толықтырады) және кеңейтілген виртуалдылықтан (нақты виртуалдыны толықтырады) тұрады. Киберкеңістік, әлемдегі компьютерлік жүйелердің өзара байланысты тұтас ретінде қарастырылатын кеңістігі, виртуалды шындық ретінде қарастырылуы мүмкін; мысалы, Уильям Гибсон және басқалардың киберпанк туындыларында осылай бейнеленген. Second Life және World of Warcraft сияқты MMORPG-лер — киберкеңістіктегі жасанды орталар немесе виртуалды әлемдер (толық виртуалды шындыққа жетпейді).

Интернет мәдениетіндегі "RL"

Интернетте "нағыз өмір" – нақты әлемдегі өмірді білдіреді. Ол көбінесе өмірдің өзіне немесе жалпы қабылданған шындыққа сілтеме жасайды, бұл ойдан шығарылған немесе қиял ретінде қарастырылатын ортаға, мысалы, виртуалды шындық, өмірге ұқсас тәжірибе, армандар, романдар немесе фильмдерге қарама-қарсы қойылады. Онлайнда "IRL" деген аббревиатура "нақты өмірде" дегенді білдіреді, яғни "Интернетте емес" деген мағынаны береді. Интернетті зерттейтін әлеуметтанушылар бір күні онлайн және нақты өмір арасындағы шекараның "ескірген" сияқты көрінуі мүмкін екенін анықтады, атап айтқанда, кейбір онлайн-іс-әрекеттер, мысалы, жеке қарым-қатынастар, толыққанды мойындалуға және "нақтылыққа" жеткен. "RL" деген қысқарту "нағыз өмір" дегенді білдіреді. Мысалы, чатта немесе интернет-форумда танысқан адаммен "RL-де кездесу" туралы айтуға болады. Сондай-ақ, "RL мәселелері" себепті бір уақытқа Интернеттен қол үзуге тура келгенін білдіру үшін де қолданылуы мүмкін.