Кіріспе

Палаудың австронезиялық тілі

Палау тілі (а tekoi er a Belau) – Палау Республикасының жергілікті малайя-полинезиялық тілі. Бұл тіл елде ағылшын тілімен қатар екі ресми тілдің бірі болып табылады және күнделікті өмірде кеңінен қолданылады. Палау тілі басқа малайя-полинезиялық тілдермен тығыз байланысты емес, және оның осы тармақтағы нақты орны әлі анықталмаған.

Жіктеу

Бұл аустронезиялық тілдер отбасының малайя-полинезиялық тармағының мүшесі және Микронезиядағы тек екі түпкілікті тілдің бірі, бұл отбасының мұхиттық қосалқы тармағына жатпайды, екіншісі – чаморро (қараңыз , , және ). Роджер Бленч (2015) балық атаулары бойынша мәліметтерге сүйене отырып, палау тілінің мұхит тілдерімен тікелей немесе яп тілі арқылы жанама байланысы болғанын айтады. Бұларға теңіз жыланы, сары қанат тунец (Thunnus albacares), сол көзді палтус (Bothus mancus), триггербалық, желкенбалық, барракуда (Sphyraena barracuda), дамсел балық (Abudefduf sp.), сүрегі балық (Holocentrus spp.), бір мүйізді балық (Naso spp.), тревалли, құрлық крабы (Cardisoma rotundus) және гурлы балық атаулары жатады. Бұл мұхит тілінде сөйлейтін адамдардың Палаудың балық аулау мәдениетіне әсер еткенін және Палау маңында біраз уақыт балық аулап, сауда жасағанын көрсетеді. Бленч (2015) сондай-ақ палау тілінде Орталық Филиппин тілдері мен самалик тілдерінің де ықпалы бар екенін ұсынады.

Жазу жүйесі

1970 жылдардың басында Палау орфографиялық комитеті Гавайи университетінің лингвистерімен бірге латын әліпбиіне негізделген әліпбиді жасады. Нәтижесіндегі орфография негізінен «бір фонема/бір символ» қағидасына сүйеніп, он екі туыс дауыссыздан, қарыз сөздерде қолданылатын алты дауыссыздан және он дауысты әріптен тұратын әліпби құрылды. «Дифтонгтар» деп тізілген 20 дауысты тізбегі де орфографияда ресми түрде мойындалған. Жазбаша Палау тіліндегі әріптердің/графемалардың көпшілігі Халықаралық фонетикалық әліпбидегі сәйкес сегменттермен бейнеленетін фонемаларға сәйкес келеді, мысалы, Палау тіліндегі «b» фонемасы. Атап өтуге лайық үш ерекшелік бар. Біріншісі – «ch», ол әрқашан көмекейлік тоқтату ретінде айтылады. «ch» диграфы – бұл неміс басқыншылығы кезінде пайда болған бұрынғы жазу жүйесінің қалдығы, онда көмекейлік тоқтату фрикатив ретінде айтылған. Кейбір ескі Палау тұрғындары әлі де әкелері мен шешелерінің «ch»-ті осылай айтқандарын еске алады. Қазіргі Палау тілінде бұл дыбыс толығымен алмастырылған, бірақ «ch» жазылуы сақталған. Екіншісі – «e», ол негізгі және екінші деңгейдегі басымды буындарда толық дауыстыны, ал басымды емес буындарда шва дыбысын көрсетеді; жағдайлары ағылшын дауыстыларының қысқаруына ұқсас (Палау тіліндегі басым көбінесе соңғы буынға түседі, көптеген жартылай тұрақты ерекшеліктермен). Үшіншісі – «ng» диграфы, ол (фонемалық) жұмсақ таңдайы дыбысы, бірақ ол ассимиляцияланып, немесе дыбысына айналуы мүмкін. Палау тілінде фонемалық дыбыс жоқ. Бұл айырмашылық Прото-Малайо-Полинезия тіліндегі *n дыбысының дыбыстық өзгерісінен туындаған.

2007 жылдың 10 мамырында Палау Сенаты №779 заң жобасын қабылдады, ол білім беру мекемелерінің Палау орфографиясын, яғни мен мойындауын міндеттейді. Заң сонымен қатар тілдің дамуын және орфографиялық өзгерістерді бақылау үшін Орфографиялық комиссия құруды қарастырады.

+Туыс дауыссыздар
Палау графемасы IPA Мысалы
b, , , bai ‘қоғамдық үй’
ch charm ‘жануар’
d, , , diall ‘кеме’
k, , , ker ‘сұрақ’
llius ‘кокос’
llllel ‘жапырақ’
m martiliong ‘шекеш’ (исп. Martillo)
ng, ngau ‘от’
rrekas ‘шіркей’
rrrrom ‘арақ’
ssechelei ‘дос’
t, tuu ‘банан’

+Шеттік дауыссыздар
Палау графемасы IPA Мысалы
f fenda ‘крыл’ (ағылш.)
h haibio ‘туберкулез’ (жап. haibyoo 肺病)
nsensei ‘мұғалім’ (жап. sensei 先生)
p Papa ‘Папа’ (исп. Papa)
ts tsuingam ‘жеңілдік’ (ағылш.)
z miuzium ‘мұражай’ (ағылш.)

+Дауыстылар
Палау графемасы IPA Мысалы
a chad ‘адам’
e sers ‘бақша’
engalek ‘бала’
eekmeed ‘жақын’
i sils ‘күн’
iiiis ‘мұрын’
ongor ‘ауыз’
oosekool ‘көңілді’
u bung ‘гүл’
uungduul ‘мангр устрицасы’

Сөздің ауысуы

Палау тіліндегі етістік морфологиясы өте күрделі. Мысалы, *menga(ng)* 'жеу' етістігін *me* етістік префиксі + кемелсіздік жөндігі *ng* + *kal* деп талдауға болады, мұнда *kal* – әртүрлі формаларды салыстыру арқылы ғана көрінетін археморфема, мысалы, *kall* 'тамақ', сондай-ақ морфофонемиялық үлгілерді ескеру қажет: *Ng milenga a ngikel a bilis* 'ит балық жеп жатты' (сөздерінше, ол ЕТІСТІК ПРЕФІКСІ m жеу ӨТКЕН ЗАМАН ЖӨНДІГІ il АРТЫҚ СӨЗ балық АРТЫҚ СӨЗ ит); *Ng kma a ngikel a bilis* 'ит балық жейді' (сөздерінше, ол жеу ТОЛЫҚ БІТКЕН ЗАМАН ЖӨНДІГІ m балық АРТЫҚ СӨЗ ит). Бұл етістік жүйесі филиппин тілдерімен байланысты қазбаланған формаларға сілтеме жасайды.

Сөз тәртібі

Палау тілінің сөз тіркесі әдетте етіс-объект-тақырып (VOS) ретінде қарастырылады, бірақ бұл лингвистикалық әдебиетте қызу талқылауларға себеп болды. Палау тілінің сөз тіркесіне VOS талдауын қабылдағандар Палау тілін про-дроп тілі деп есептейді, онда етіске дейінгі тақырыптық келісім морфемалары болады, ал соңғы прономиналдық тақырыптар жойылады (немесе бос). 1-мысал: Ак миленга эр а ринго про. (Мағынасы: «Мен алма жеп жатырмын».) Алдыңғы мысалда абстрактілі бос есімдік «про» – «Мен» тақырыбы, ал сөйлемнің басындағы «ак» – бірінші тұлға жекеше тақырыптық келісім морфемасы. Екінші жағынан, Палау тілін SVO ретінде талдағандар про-дроп талдауын қабылдамайды, оның орнына тақырыптық келісім морфемаларын тақырыптық есімдіктер ретінде қарастырады. Алдыңғы мысалда SVO жақтастары «про» жоқ деп санайды және «ак» морфемасы жай ғана «Мен» дегенді білдіретін ашық есімдік екенін айтады. Бұл талдаудың бір кемшілігі – ол үшінші тұлғадағы ашық тақырыптардың сөйлем соңында неге пайда болатынын түсіндіре алмайды. Тақырыптық есімдіктерді келісім морфемалары ретінде қарастыру бұл мәселені шешеді. Келесі мысалға назар аударайық. 2-мысал: Ңг миленга эр а ринго а Сацуко. (Мағынасы: «Сацуко алма жеп жатыр».) SVO талдауын қолдайтындар «Сацуко» тақырыбының сөйлем басынан соңына жылғанын қабылдауы керек, бұл тілдік тұрғыдан кеңінен қабылданылмаған, бірақ талқылау үшін қараңыз.

Палау тіліндегі сөз тіркестері

Палау тілінде жиі қолданылатын және пайдалы сөздер мен сөз тіркестері ағылшын тіліндегі аудармаларымен бірге төменде келтірілген.

Палау – Ағылшынша

Alii! Сәлем!
Ungil tutau. Қайырлы таң.
Ungil sueleb. Қайырлы күн.
Ungil kebesengei. Қайырлы кеш.
A ngklek a… Менің атым…
Ng techa ngklem? Сенің атың кім?
Ke ua ngerang? Қалайсың?
Ak mesisiich. Мен жақсымын.
Ak chad er a… Мен… елдігім.
Belau – Палау
Merikel – АҚШ
U. S. Ingklis – Англия
Siabal – Жапония
Sina – Қытай
Ke chad er ker el beluu? Сен қай елденсің?
Ke mlechell er ker el beluu? Сен қай жерде тудың?
Ak mlechell er a… Мен… тудым.
Ng tela a rekim? Қанша жастасың?
Ng a rekik. Мен… жастамын.
Ng tela a dengua er kau? Сенің телефон нөмірің қандай?
A dengua er ngak a… Менің телефон нөмірім…
Ke kiei er ker? Сен қайда тұрасың?
Ak kiei er a… Мен… тұрамын.
Chochoi. Иә.
Ng diak. Жоқ.
Adang. Өтінемін.
Sulang. Рахмет.
Ke mo er ker? Сен қайда барасың?
Mechikung. Сау бол.
Meral ma sulang! Көп рахмет!
A klebokel el bung – әдемі гүл.