Юрген Мольтман: Өмір және шығармалары

Кіріспе

Неміс реформашы теолог (1926 жылы туған)

Юрген Мольтманн (1926 жылғы 8 сәуірде туған) – неміс реформашы теолог, Тюбинген университетінің жүйелі теология профессоры. Ол «Үміт теологиясы», «Текпеге ілінген Құдай», «Жаратылыстағы Құдай» және жүйелі теологияға қосқан басқа да еңбектерімен танымал. Мольтманн – белгілі феминист теолог Элизабет Мольтман Венделдің күйеуі. Мольтманн өзінің теологиясын Карл Барттың теологиялық еңбектерінің, әсіресе «Шіркеу догматикасының» жалғасы ретінде сипаттады және өзінің жұмысын постбартиандық деп атады. Ол көптеген оқу орындарынан құрметті доктор дәрежесін алды, мысалы, Дьюк университеті (1973), Бельгиядағы Лувен университеті (1995), Румыниядағы Александру Иоан Куза университеті (1996), Тайваньдағы Чунг Юань христиан университеті (2002), Никарагуа евангелистік университеті (2002) және Оңтүстік Африкадағы Претория университеті (2017). Мольтманн 1984–1985 жылдары беделді Гиффорд лекцияларын оқуға шақырылды, сондай-ақ 2000 жылы Луисвилл университеті мен Луисвилл пресвитериандық теологиялық семинариясының дін саласындағы Граумейер сыйлығын иеленді. Мольтманн Құдай адамзатпен бірге қайғыға батып, олардың азабын сезінеді деген тұжырымға негізделген азаттық теологиясының бір түрін жасады, сонымен қатар Қайта тірілу үміті арқылы адамзатқа жақсы болашақ сыйлайды, оны ол «үміт теологиясы» деп атады. Мольтманның көптеген еңбектері осы идеялардың теологияның түрлі салаларына қатысты маңызын ашуға бағытталған. Мольтманн әлеуметтік тринитаризмнің бір түрін дамытқанымен де танымал. Оның ең белгілі екі еңбегі – «Үміт теологиясы» және «Текпеге ілінген Құдай». Мольтманн Мирослав Вольфтің де ұстазы болды.

Жастық шақ

Молтманн 1926 жылғы 8 сәуірде Гамбургте дүниеге келді. Ол неміс өсіп-өнуінің толығымен дінсіз болғанын айтты. Оның әкесі масондық ложасының бас шебері болған. Он алты жасында Молтманн Альберт Эйнштейнді өрнек етіп, университетте математиканы оқуды жоспарлаған.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Ол білім алу үшін емтихан тапсырды, бірақ орнына Германия армиясының әуе күштерінің көмекшісі ретінде соғысқа қатысты. "Соғыстың ауыр сынақтарына өзімен бірге алып барған оқу материалдарының "темір рационы" Гете өлеңдері мен Ницше еңбектері болды". 1943 жылы 16 жасында әскерге шақырылып, неміс армиясының сарбазы болды. Ол туған қаласы Гамбургты бомбалау кезінде, әуе шабуылына қарсы батареяда жұмыс істеді, сол шабуылда 40 000 адам қаза тапты, оның ішінде оның жанында тұрған досы да болды. 1945 жылы қараңғыда кездескен алғашқы британдық сарбазға тәслим болды. Келесі үш жыл бойы (1945–1948) әскери тұтқын ретінде лагерден лагерге ауыстырылды. Алғашқыда Бельгияда тұтқынға алынды. Бельгиядағы лагерьде тұтқындарға көп жұмыс берілмеді. Мольтман мен оның әріптес тұтқындары "естеліктер мен жегіш ойлармен" мазаланды – Мольтман Аушвиц және Бухенвальд концлагерлеріндегі қырқындар салдарынан неміс мәдениетіне деген үміті мен сенімін жоғалтқанын айтты. Сондай-ақ олар өз қарауындағы жатақханалардағы қабырғаға ілінген Бухенвальд және Берген-Белсен концлагерлерінің суреттерін көріп қалды. Лагерьде христиандар тобымен танысып, америкалық капелланнан Жаңа Өсиет және Псалмдардың кішкентай данасын алды. Ол христиан дінімен көбірек танысып, оған сене бастады. Кейін Мольтман: "Мен Мәсіхті іздемедім, ол мені тапты", - деді. Бельгиядан кейін ол Шотландияның Килмарнок қаласындағы әскери тұтқын лагеріне ауыстырылды, онда бомбалаудан зардап шеккен аймақтарды қайта жаңартуға басқа немістермен бірге жұмыс істеді. Шотландия тұрғындарының тұтқындарға көрсеткен мейірімділігі оған үлкен әсер етті. 1946 жылдың шілдесінде ол соңғы рет Ноттингем қаласына жақын Кукни ауылында орналасқан британдық түрме – Нортон лагеріне ауыстырылды. Лагерьді YMCA басқарды, және осы жерде Мольтман көптеген дінтану студенттерімен кездесті. Нортон лагерінде ол Рейнхольд Нибурдың "Адамның табиғаты мен тағдыры" атты кітабын тапты – ол оқыған алғашқы дінтану кітабы болды, және Мольтман оның өміріне үлкен әсер еткенін мәлімдеді. Соғыс тұтқыны болған тәжірибесі оған қайғы мен үміттің бір-бірін қалай күшейтетінін түсінуге көмектесті, бұл оның дінтануына еңселі әсер етті.

He took his entrance exam to proceed with his education but instead went to war as an Air Force auxiliary in the German army. "The 'iron rations' in the way of reading matter which he took with him into the miseries of war were Goethe's poems and the works of Nietzsche." He was drafted into military service in 1943 at the age of 16 and became a soldier in the German army. He worked in an anti aircraft battery during the RAF bombing of his hometown of Hamburg, an attack that killed 40,000 people including a friend standing next to him. Ordered to the Klever Reichswald, a German forest at the front lines, he surrendered in 1945 in the dark to the first British soldier he met. For the next few years (1945–48), he was confined as a prisoner of war and moved from camp to camp. He was first confined in Belgium. In the camp at Belgium, the prisoners were given little to do. Moltmann and his fellow prisoners were tormented by "memories and gnawing thoughts"—Moltmann claimed to have lost all hope and confidence in German culture because of the atrocities at Auschwitz and Buchenwald concentration camps. They also glimpsed photographs nailed up confrontationally in their huts, bare photographs of Buchenwald and Bergen Belsen concentration camp. Moltmann met a group of Christians in the camp, and was given a small copy of the New Testament and Psalms by an American chaplain. He gradually felt more and more identification with and reliance on the Christian faith. Moltmann later claimed, "I didn't find Christ, he found me." After Belgium, he was transferred to a POW camp in Kilmarnock, Scotland, where he worked with other Germans to rebuild areas damaged in the bombing. The hospitality of the Scottish residents toward the prisoners left a great impression upon him. In July 1946, he was transferred for the last time to Norton Camp, a British prison located in the village of Cuckney near Nottingham, UK. The camp was operated by the YMCA and here Moltmann met many students of theology. At Norton Camp, he discovered Reinhold Niebuhr's The Nature and Destiny of Man—it was the first book of theology he had ever read, and Moltmann claimed it had a huge impact on his life. His experience as a POW gave him a great understanding of how suffering and hope reinforce each other, leaving a lasting impression on his theology.

Соғыстан кейін

22 жасында үйіне оралған Мольтманн туған қаласы Гамбургті (әрине, оның елінің көп бөлігі) Екінші дүниежүзілік соғыста одақтастардың бомбалауынан қираған күйде тапты. Мольтманн "өз ұрпағының аман қалғандарына" жететін теологияны жазуға дереу кірісті. Мольтманн соғыстағы "Куәгер шіркеуінің" үлгісі жаңа діни құрылымдарда қайталанады деп үміттенді. Бірақ, оның және көптегендердің көңілі қалып, соғыстан бұрынғы үлгілерді қайта жаңғыртуға және соңғы, қасіретті кезеңді толығымен ұмытуға бағытталған мәдени әрекеттерді көрді. 1947 жылы ол төрт адаммен бірге Англияның Дерби қаласына жақын Суонвикте өткен соғыстан кейінгі алғашқы Студенттік Христиандық Қозғалысына қатысты. Онда болған оқиға оған терең әсер етті. Мольтманн Германияға оралып, Геттинген университетінде оқыды, онда профессорлар Карл Барттың ізбасарлары және Германиядағы [мемлекеттік емес] куәгер шіркеуімен байланысты теологтар болды. 1952 жылы Отто Вебердің жетекшілігімен Геттинген университетінде докторлық диссертациясын қорғады. 1952 жылдан 1957 жылға дейін Мольтманн Бремен Вассерхорст Евангелистік шіркеуінің пасторы болды. 1958 жылы Мольтманн Вупперталдағы Куәгер шіркеуіне қарасты академияда теология пәнінің оқытушысы болды, ал 1963 жылы Бонн университетінің теология факультетіне қабылданды. 1967 жылы Тюбинген университетінде Жүйелі теология профессоры болып тағайындалды және 1994 жылы зейнетке шыққанға дейін сол қызметте болды. 1963 жылдан 1983 жылға дейін Мольтманн Дүниежүзілік шіркеулер кеңесінің "Иман және тәртіп" комитетінің мүшесі болды. 1983 жылдан 1993 жылға дейін Мольтманн Атлантадағы Эмори университетінің Кэндлер теология мектебінде Роберт В. Вудрауфтың есімді Жүйелі теологияның арнайы қонақ профессоры болды. Ол 1984–1985 жылдары Эдинбург университетінде Гиффорд лекцияларын оқыды. Мольтманн "Құдайдың келуі: Христиандық эсхатология" кітабы үшін 2000 жылы Луисвилл Граумайер сыйлығын жеңіп алды. 2017 жылдың сәуір айында Оңтүстік Африкадағы Претория университеті Мольтманнға Теология докторы (Doctor Divinitatis Honoris Causa) құрметті атағын берді.

Moltmann returned home at 22 years of age to find his hometown of Hamburg (in fact, much of his country) in ruins from Allied bombing in World War II. Moltmann immediately went to work in an attempt to express a theology that would reach what he called "the survivors of [his] generation". Moltmann had hope that the example of the "Confessing Church" during the war would be repeated in new ecclesiastical structures. He and many others were disappointed to see, instead, a rebuilding on pre war models in a cultural attempt to forget entirely the recent period of deadly hardship. In 1947, he and four others were invited to attend the first postwar Student Christian Movement in Swanwick, a conference center near Derby, England. What happened there affected him very deeply. Moltmann returned to Germany to study at the University of Göttingen, an institution whose professors were followers of Karl Barth and theologians who were engaged with the confessing [non state] church in Germany. He received his doctorate from the University of Göttingen, under the direction of Otto Weber in 1952. From 1952 to 1957, Moltmann was the pastor of the Evangelical Church of Bremen Wasserhorst. In 1958 Moltmann became a theology teacher at an academy in Wuppertal that was operated by the Confessing Church and in 1963 he joined the theological faculty at the University of Bonn. He was appointed Professor of Systematic Theology at the University of Tübingen in 1967 and remained there until his retirement in 1994. From 1963 to 1983, Moltmann was a member of the Faith and Order Committee of the World Council of Churches. From 1983 to 1993, Moltmann was the Robert W. Woodruff Distinguished Visiting Professor of Systematic Theology at Candler School of Theology at Emory University in Atlanta, Georgia. He delivered the Gifford Lectures at the University of Edinburgh in 1984–1985. Moltmann won the 2000 Louisville Grawemeyer Award in Religion for his book The Coming of God: Christian Eschatology. In April 2017, Moltmann was awarded an Honorary Doctor of Theology degree (Doctor Divinitatis Honoris Causa) by the University of Pretoria, South Africa.

Жүйелі салымдар

Юрген Молтманның ең маңызды еңбектері теологиялық еңбектердің екі тобынан тұрады: біріншісі – оның Жүйелі теологияға қосқан үлесі, ал екіншісі – оның Түпнұсқа Үштік. Дегенмен, осы үмітіміздің арқасында, күнәге негізделген қоғамда, біз ешқашан үйлесімді өмір сүре алмаймыз. Үміт теологиясын ұстанатын христиан болашаққа үміт артумен қатар, қазіргі дүниенің бұзылуы мен күнәге толуына наразылық білдіруі керек. Күнә үмітсіздікке қалыптасады, ол екі түрде көрінеді: мақтандылық және күңкелік. «Мақтандылық – Құдайдан күтетін нәрселердің орындалуын ертерек, өз қалауымен күту. Ал күңкелік – Құдайдан күтетін нәрселердің орындалмауының алдын ала, кездейсоқ күтуі». Молтманның пікірінше, барлық нәрсені эсхатологиялық тұрғыдан қарау қажет, яғни Мәсіхтің барлық нәрсені жаңа қылатын күніне үміт арту керек. «Сондықтан, дұрыс теология болашақ мақсатын ескере отырып құрылуы тиіс. Эсхатология оның соңы емес, бастауы болуы керек». Бұл, көптеген адамдардың қорқатынындай, Мәсіхтің қайта оралуына деген үмітке барлық назарды аудару арқылы «қазіргі бақытты жоғалтпайды». Молтман бұл алаңдаушылыққа былай деп жауап береді: «Осы үміт адамды қазіргі бақыттан айыра ма? Қалай мүмкін? Себебі, ол өзі қазіргі бақыттың көрінісі». Болашақ оқиғаларды осы уақытқа жеткізуге болатындықтан, қазіргі заманның маңызы үміт теологиясы үшін өте маңызды. Осы эсхатологиялық көзқарас болашақтың үмітін бүгінгі күнгі үмітке айналдырады. Үміт сенімді күшейтеді, махаббатпен өмір сүруге көмектеседі және жаңа жаратылысқа ұмтылуға бағыттайды. Ол сенушіде «мүмкіндікке деген құштарлықты» тудырады. «Шындықты білу және түсіну, сондай-ақ оған ой жүгірту бізге кем дегенде мынаны білдіреді: үміт арқылы теологиялық ұғымдарымыз шындықты оның қандай екеніне бекітетін бағалауларға емес, оның болашақ перспективаларын және мүмкіндіктерін көрсететін күтулерге айналады». Апокалипсис біздің шектеулі әлемізден күнәні тазартуды қамтиды, соның арқасында өзгерген адамзат жаңа жаратылысқа қатыса алады.

Jürgen Moltmann's most significant works consist of two sets of theological work: the first is his Contributions to Systematic Theology and the second is his Original Trinity. However, because of this hope we hold, we may never exist harmoniously in a society such as ours which is based on sin. When following the theology of hope, a Christian should find hope in the future but also experience much discontentment with the way the world is now, corrupt and full of sin. Sin bases itself in hopelessness, which can take on two forms: presumption and despair. "Presumption is a premature, selfwilled anticipation of the fulfillment of what we hope for from God. Despair is the premature, arbitrary anticipation of the non fulfillment of what we hope for from God." In Moltmann's opinion, all should be seen from an eschatological perspective, looking toward the days when Christ will make all things new. "A proper theology would therefore have to be constructed in the light of its future goal. Eschatology should not be its end, but its beginning." This does not, as many fear, 'remove happiness from the present' by focusing all ones attention toward the hope for Christ's return. Moltmann addresses this concern as such: "Does this hope cheat man of the happiness of the present? How could it do so! For it is itself the happiness of the present." The importance of the current times is necessary for the theology of hope because it brings the future events to the here and now. This theological perspective of eschatology makes the hope of the future, the hope of today. Hope strengthens faith and aids a believer into living a life of love, and directing them toward a new creation of all things. It creates in a believer a "passion for the possible" "For our knowledge and comprehension of reality, and our reflections on it, that means at least this: that in the medium of hope our theological concepts become not judgments which nail reality down to what it is, but anticipations which show reality its prospects and its future possibilities." The apocalypse will include the purging of sin from our finite world so that a transformed humanity can participate in the new creation.

Бостандық теологиясы

Молтманның бостандық теологиясы қанаушы мен қанаушыны татуластыруға мұқтаж екенін түсінуді қамтиды. «Қысымның екі жағы бар: бір жағында әмірші, екінші жағында құл. Қысым екі жақта да адамзатты жояды». Мақсаты – өзара азат ету. Құдайдың «кедейлерге деген артықшылықты таңдауы» тек байларды ғана емес, сондай-ақ оларға да сот талғамайтынын білдіреді. Кедейлердің азабын Исаның азабымен теңестіруге болмайды. Біздің азабымыз Құдайға құрбандық емес, бізден азап шегу талап етілмейді. Круцификстің мақсаты – адам азабына балама ұсыну болды. Адам азабы құтқарудың сапасы емес, оны солай қарастыруға болмайды. Бұл Құдайға адамдардың азабы маңызсыз дегенді білдірмейді. Бұл «өзара азат ету» қажетті түрде «қанаушыларды олар жасаған зұлымдықтан азат етуді» қамтиды; әйтпесе әділеттілік пен бостандықта жаңа қоғам құру үшін азаттыққа қол жеткізе алмаймыз. Дегенмен, қанаушылардың азаттығына жету үшін, олардың өздерінің еркімен әрекет етуі және шынайы әділеттілік пен татуласу үшін олардың өздеріне жауапкершілік сезінуі керек: «Осы мақсатқа жету үшін, қанаушылар өздерін қанаушылықтың шектеулерінен босатып, қанаушыларынан өзін алып тастауы керек, осылайша өздерін және өз адамдықтарын тауып алуы керек. Тек содан кейін ғана олар бұрынғы қанаушыларымен шынайы адамгершілік қарым-қатынас орнатуға тырыса алады».

Үштік теологиясы

Мольтманн Әке, Ұл және Киелі Рухтың перихорезіне баса назар аударады. Яғни, ол олардың бірін-бірінде мекендегеніне сенеді. Үш жаратылыс өзінің ерекшеліктерімен ерекшеленеді, бірақ бастапқы алмасулары арқылы байланысты. Мольтманн саяси және діни басшылардың абсолюттік монархия құралы ретінде пайдаланатын монотеистік христиандықты жеңуге ұмтылады. Ол Үштік туралы ілімді «шынайы теологиялық бостандық ілімі» ретінде дамыту қажет деп санайды. Ол «Құдайды бір, абсолютті субъект ретінде монотеистік тұрғыдан түсінуден бас тартып, оны Әке, Ұл және Киелі Рухтың бірлігі ретінде үштік мағынада қарастыруды» ұсынады. Мольтманн үштік туралы көзқарасын адам бостандығының үш түрімен байланыстырады. Біріншісі – саяси мағынадағы бостандық, яғни үстемдік. Мольтманн бұл тұрғынымен келіспейді, себебі ол оны жаратылысын өзіне бағындырып, тек оған қызмет ету үшін бар болған Құдайға ұқсас деп санайды. Бұл субъект пен объект арасындағы қарым-қатынас, онда мақсат – субъектінің үстемдігін арттыру. Адам бостандығының екінші түрі – әлеуметтік-тарихи және гегельдік мағынадағы бостандық, яғни екі субъект арасындағы қарым-қатынас. Бұл қарым-қатынас махаббат пен ынтымаққа бағытталған және Әке мен Ұлдың перихорезіне сәйкес келеді, ал Ұл арқылы – Құдайдың балалары, яғни адамзат. Бұл қарым-қатынас бостандық пен махаббатқа толы, және Мольтманн осыны жақсы көреді. Адам бостандығының үшінші түрі – жаратылыстың өзінің әлеуетін іске асыруға деген құштарлығы ретіндегі діни түсінік. Бұл субъектілер арасындағы қарым-қатынас және олардың ортақ болашақ жобасы. Мольтманн осыны ең жақсы көреді, себебі ол бұл қарым-қатынасты адамдардың Киелі Рух әлемінде Құдаймен бөлісетін қарым-қатынасымен байланыстырады. Мұнда Киелі Рухтың адамға қоныстануы Құдаймен дос болуға мүмкіндік береді. Көріп отырғанындай, бостандықтың бірінші түрі – саяси, ол Әкеге бағытталған; екіншісі – қоғамдық, ол Ұлға бағытталған; ал үшіншісі – діни, ол Рухқа бағытталған. Рудольф Бултманның либерализмі басқа диалектикалық теологиялардан айқын ерекшеленбейді, себебі ол әлі де аян оқиғасына назар аударады, бірақ «өзімнің жаңа күйіме көшетін оқиға» ретінде. Мольтманнның екінші маңызды еңбегі – «Қайырған Құдай» философиялық шабыт Марксистік философияның басқа бір бағытынан келеді. «Тақырыпты түсіндіру» кітабының кіріспесінде Мольтманн өзінің сұрақтарының бағыты экзистенциалистік философияға және Франкфурт мектебінің марксизміне, әсіресе Теодор Адорно мен Макс Хоркхаймерге ауысқанын мойындайды. Бәлкім, мойындалмаған әсер, және әрине, маңызды параллель – 1960-шы жылдардың ортасында кең танылған «Құдайдың өлімі» теологиясы, оны Уильям Гамильтон мен Томас Дж. Алтизер Пауль Тиллихтің естелігіне арнап шығарған. Мольтманнның маңызды еңбегінің атауы Ницшеден емес, Мартин Лютерден алынған, және оның қолданылуы оның бұрынғы жұмысының кальвинистік сипатына қарағанда, протестанттық теологиядағы лютерандық бағытпен қайтадан байланысуын білдіреді. Мольтманнның теологиялық көзқарастарға кең мәдени аренадан қызығушылығын кеңейтуі оның 1946 жылы Казо Китаморидің «Құдайдың азабының теологиясы» кітабын пайдаланғанынан көрінеді, ол Бонхоффердің түрмедегі ойларымен байланысты. Алайда ол Китаморидің өзі келіспейтін өте консервативті, индивидуалистік тұжырымдарын келтіреді. Ол Мәсіхтің азаттық қозғалысына қолдау білдіріп, қанаушылармен бірге өлуді таңдағанын түсіндіреді. Бұл еңбек және оның жазбалары Жаңа солшылдыққа және 1968 жылғы көтерілістерге, Прага көктеміне, француз Майына және ең жақын үйге, неміс APO-ға және олардың салдарынан тікелей және жанама сілтемелерге толы. 2004 жылғы көктемгі «Pneuma» журналында Мольтманн Иоганн мен Кристоф Блумхардты өзінің ой-пікіріне үлкен үлес қосқан деп атайды.

Moltmann stresses the perichoresis of the Father, Son, and Holy Spirit. This is to say that he believes the three dwell in one another. The three persons are differentiated in their characteristics, but related in their original exchange. Moltmann seeks to defeat a monotheistic Christianity that is being used as a tool for political and clerical absolute monarchism. He believes the doctrine of the Trinity should be developed as the "true theological doctrine of freedom." He suggests that we "cease to understand God monotheistically as the one, absolute subject, but instead see him in a trinitarian sense as the unity of the Father, the Son, and the Spirit." Moltmann relates his views on the trinity to three modes of human freedom. The first mode is the political meaning of freedom as supremacy. This mode is rejected by Moltmann, who sees it as corresponding to a God who rules over his creation, which exists merely to serve Him. It is a relation of a subject with an object, where the goal is to enhance the supremacy of the subject. The second mode of human freedom is the socio historical and Hegelian meaning of freedom as communion, which implies the relation between two subjects. This relationship aims at love and solidarity, and corresponds to the perichoresis of the Father and Son, and through the Son the children of God, or humanity. This relationship is both liberating and loving, and is one Moltmann favors. The third mode of human freedom is the implicitly religious concept of freedom as the passion of the creature for his or her potential. This deals with the relationship between subjects and their common future project. This is the mode favored most by Moltmann, who correlates this relationship with the one humans share with God in the realm of the Holy Spirit. Here, an indwelling of the Spirit allows humans to be friends with God. As you can see, the first mode of freedom is political, and focuses on The Father; the second is communal, focusing on the Son; and the third is religious, focusing on the Spirit. The liberalism of Rudolf Bultmann is not sharply distinguished from the other dialectical theologies, since it is still focussed on an event of revelation – albeit as "an event which transposes me into a new state of my self". For Moltmann's second major work, The Crucified God, the philosophical inspiration comes from a different tendency within Marxist philosophy. In "Explanation of the Theme", his introduction to the book, Moltmann acknowledges that the direction of his questioning has shifted to that of existentialist philosophy and the Marxism of the Frankfurt School, particularly Theodor Adorno and Max Horkheimer – close associates of Paul Tillich. An unacknowledged influence, and certainly an important parallel, is probably the Death of God theology that was winning notice in the mid 1960s, particularly the essay collection under that title, edited by William Hamilton and Thomas J. J. Altizer in memory of Paul Tillich. The title of Moltmann's crucial work, however, is derived not from Nietzsche but from Martin Luther, and its use marked a renewed engagement with a specifically Lutheran strain in Protestant theology, as opposed to the more Calvinist tenor of his earlier work. Moltmann's widening interest in theological perspectives from a broad cultural arena is evident in his use of the 1946 book by Kazoh Kitamori, Theology of the Pain of God, which he relates to Bonhoeffer's prison reflections. However, he footnotes Kitamori's very conservative, individualist conclusions, which he does not share. Moltmann continued to see Christ as dying in solidarity with movements of liberation, God choosing to die with the oppressed. This work and its footnotes are full of references, direct and implied, to the New Left and the uprisings of 1968, the Prague Spring the French May and, closest to home, the German APO, and their aftermath. In the Spring 2004 Pneuma, Moltmann cites Johann and Christoph Blumhardt as being major contributors to his thought.

Пайдаланылған әдебиеттер

Юрген Мольтман, "Неге мен христианмын?" "Құдайдың тәжірибелері" (Филадельфия: Фортесс Пресс, 1980). Юрген Мольтман, "Автобиографиялық жазба" А. Дж. Кониерс, Құдай, үміт және тарих: Юрген Мольтман және тарихтың христиандық тұжырымдамасы (Мэкон, ГА: Мерсер университетінің баспасы, 1988). Юрген Мольтман, М. Дуглас Микстің "Үміт теологиясының бастауы" кітабына алғы сөз (Филадельфия: Фортесс Пресс, 1974). Юрген Мольтман, Назареттік теологиялық семинариясында сөйлеген сөзі, 2001 жылдың 10 желтоқсаны. Юрген Мольтман, "Тұрақты үміт", сұхбаттасушы Кристофер А. Холл, "Христиандық бүгінгі күн" журналы, 37 том, 1 нөмір (1993 жылдың 11 қаңтары). Қоғамдық теология: Юрген Мольтман: Үміт теологиясы. 1993 жылдың 11 күні.