Кіріспе

Құрама Штаттар заңдарындағы процедуралық құрал – американдық заң процедурасы.

Құрама Штаттар заңдарында өтініш – сотқа шешім қабылдау үшін шектеулі, даулы мәселені қарауға бағытталған процедуралық құрал. Бұл сотқа (немесе судьялар алдына) іс бойынша шешім қабылдау туралы сұрау. Болуға тиіс істің тоқтатылуына қатысты өтініш – жалпы кінәлілік мәселесі сотта қарастырылмастан, бір немесе бірнеше қылмыстық айыптамалар мен нақтылаулар бойынша тоқтату туралы өтініш. Өтініш, юрисдикцияның жоқтығы сияқты бас тартуға жатпайтын негіздерге (қылмыстың сипаттамасы берілмегені) немесе бас тартуға болатын негіздерге (жедел сот отырысын өткізу құқығынан бас тарту, мерзімнің өтуі, екі рет сотталғандық – яғни, адам бұрын әскери сотта немесе федералды азаматтық сотта бірдей қылмыс үшін сотталған, кешірім немесе иммунитет беру) негізделуі мүмкін. Нақтылаулар кейде «есептер» деп аталады, яғни нақты фактілерге байланысты белгілі бір құқық бұзушылықтың жеке жағдайлары. Өтініш осы нақтылауларды жоюға бағытталған болуы мүмкін, әсіресе егер олар айыпталушыны елеулі түрде жаңылыстырса немесе көптеген болса. Көптеген айыптамалар, сондай-ақ ұқсас мағынасы бар қосымша құқық бұзушылықтар, бірдей құқық бұзушылықты немесе бір анықталған құқық бұзушылықтың екіншісін міндетті түрде қамтитын жағдайды білдіреді. Егер екі немесе одан да көп есеп бірдей теріс әрекетті әртүрлі сипаттаса, олар да көптеген болуы мүмкін. Мысалы, егер сотта ұсынылған фактілер мен дәлелдер тәртіпсіздік тек соққыдан туындағанын көрсетсе, соққы және тәртіпсіздікке әкелетін әрекеттер көптеген болуы мүмкін. Яғни, егер бірде қамтылған барлық элементтер екіншісінде болса, олар ұқсас мағынасы бар одақтас қылмыстар болып табылады. Ашу туралы өтініштер тараптар арасындағы қажетті ақпарат алмасумен байланысты. Ортақ құқық жүйесінде бұл өтініштер құқықтық жүйеде ақпаратты ашу құқығы мен оны басқа тарапқа жариялау міндеті арасындағы қақтығысты көрсетеді. Азаматтық және қылмыстық істерде ашуға қатысты күтулер мен тәжірибе арасында көптеген практикалық айырмашылықтар бар. Көптеген соттардың жергілікті ережелері азаматтық ашуға қатысты күтулерді нақтылайды, өйткені олар көбінесе дұрыс түсінілмейді немесе сот стратегиясының бір бөлігі ретінде теріс пайдаланылады. Нәтижесінде, азаматтық ашу ережелері дискрециялық ашу практикасына қатысты және осыған байланысты аргументтердің көп бөлігі тараптардың өтініштерінің ауқымын дұрыс анықтауға бағытталған. Қылмыстық қудалау әдетте жақсы анықталған конституциялық кепілдіктермен байланысты болғандықтан, қылмыстық ашу автоматты түрде ақпаратты ашу қағидаттарына көбірек бағытталған, егер олар бұзылса, айыптамалардың тоқтатылуына әкеледі. Азаматтық іс жүргізудің федералды ережелерінің 7.1 және 26-37-баптары, көбінесе азаматтық ашу туралы өтініштің негізін құрайтын жергілікті ережемен бірге келтіріледі. Қылмыстық іс жүргізудің федералды ережелерінің 16-бабы қылмыстық ашу туралы өтініштің негізі болып табылады. 906(b)(7) Әскери соттар ережесіне сәйкес, «тиісті көмек көрсету туралы өтініш» түрін анықтау үшін әскери құқық негізі ретінде пайдаланылады.

Қысқаша шешім үшін

"Қысқаша сот шешімі туралы өтініш" соттан қолда бар дәлелдерді, тіпті олар қозғамайтын тарапқа ең тиімді жағдайда қарастырылған күнде де, өтініш беруші тараптың пайдасына шешім шығаруға жеткілікті екендігін анықтауын сұрайды. Мұндай өтініш әдетте барлық дәлелдерді жинау үшін жеткілікті уақыт өткен соң ғана беріледі. Көптеген юрисдикцияларда қысқаша сот шешімі шығару үшін екі талап орындалуы керек: (i) тараптар арасында материалдық фактілер бойынша дау болмауы керек, және (ii) өтініш беруші тарап заң бойынша сот шешіміне құқылы болуы керек. Мысалы, дәрігердің дұрыс емес рецепт жазуына байланысты туындаған талап, егер талапкер дәрінің дұрыс жазылмағанын көрсететін сарапшының куәлігін ұсынбаса, қысқаша сот шешіміне әкелуі мүмкін. Істі қараудан бас тарту туралы және қысқаша сот шешімі туралы өтініштер – бұл шешімдік өтініштердің түрлері. Азаматтық іс жүргізудің федералды ережелерінің 56-бабы қысқаша сот шешімі туралы өтініштің процедурасын реттейтін ереже болып табылады. Осы ереженің түсіндірмелерінде көрсілгендей, қысқаша сот шешімі процедурасы – материалдық фактілер бойынша дау болмаған жағдайда істі жылдам қарау әдісі. 1934 жылы АҚШ-та қолданысқа енгенге дейін, Англияда 50 жылдан астам уақыт пайдаланылып келді. Англияда қысқаша сот шешімі туралы өтініштер тек белгілі бір сомадағы талаптар бойынша ғана қабылданды, бірақ кейін бұл құралдың қолданылу аясы кеңейіп, жылжымайтын мүлік немесе иеліктегі заттарды қайтару туралы талаптарды және барлық басқа да заңдық істерді, соның ішінде белгілі бір сомадағы немесе белгіленбеген талаптарды қамтуға дейін жетті, тек бірнеше белгілі зиян келтірушілік құқық бұзушылықтар мен некеге тұру уәдесін бұзудан басқа. Англияның сот жүйесі туралы заңдар (Жылдық практика, 1937) O. 3, 6-тармақ; 14, 14A және 15-бұйрықтар; сондай-ақ O. 32, 6-тармақ, тараптардың өтініші бойынша сот шешімін кез келген уақытта қабылдауға рұқсат береді. Нью-Йорк АҚШ-та осы ережені қабылдауда жетекшілік етті және әдістің табысы оның қазіргі маңыздылығын, әсіресе әкімшілік істерде (әсіресе жұмысқа орналасудағы тең мүмкіндіктер жөніндегі комиссиядағы еңбек құқығын бұзу туралы талаптарды және федералдық мемлекеттік қызмет мәселелерін қарастыратын Merit Systems Protection Board-та) маңызды құрал ретінде түсіндіреді. АҚШ-тың сот конференциясы жариялаған азаматтық сот ісін жүргізу жөніндегі нұсқаулықта мұндай өтініштерді оңтайлы уақытта беру керектігі және ертерек берілген өтініштердің уақыт пен күш-жігерді ысырап етуі мүмкін екендігі туралы ескертіледі. Мұндай өтініштерді дайындау және оларға қарсы қорғану үшін қажетті ресурстар – дауласушыларды оларды кеңінен пайдалануға итермелейтін маңызды фактор. Көптеген жағдайларда, әсіресе қорғау тарапынан алғанда, сот процесінің шығындары мен тәуекелдерінің нақты бағасы тек өтініш қабылданбағаннан кейін ғана жасалады. Қысқаша сот шешімі туралы тым кең өтініштер кейде қарсы тарапты сотқа дейін өз ісін дайындауға мәжбүр ету үшін жасалады. Көптеген қысқаша сот шешімі туралы өтініштер сотқа ұсынылатын ақпараттың мазмұны мен сапасына қатысты белгілі бір ережелерге сәйкес келуі керек. Басқа нәрселермен қатар, қысқаша сот шешімі туралы өтініштердің көпшілігі талап етеді немесе мыналарды қамтиды: адвокаттың ұсыныстарының көлеміне шектеулер; даулы фактілерді алдын ала баяндау туралы нұсқау; басқарушы сот шешімі бар-жоғын көрсету туралы нұсқау; барлық қысқаша сот шешімі туралы өтініштерге электрондық нұсқалардың (CD R немесе DVD R) қоса тіркелуі, бұл сотқа қолайлы форматта, толық сілтемелермен және толық куәліктер мен жауаптардың үзінділерін қамтуы керек; ұсынылатын барлық құжаттар белгілі бір физикалық талаптарға сәйкес болуы керек (яғни әріптермен немесе сандармен таңбалануы, беттері реттік нөмірленуі немесе "Bates stamped" болуы); куәліктерге немесе жауаптарға сілтеме жасағанда тиісті бет немесе абзац нөмірінің көрсетілуі керек, ал басқа құжаттарға немесе материалдарға сілтеме жасағанда нақты сілтемелердің болуы керек. Көптеген судьялар тараптардан шешімді жазуға көмектесетін қысқаша заңдық тұжырымдамаларды дайындауын сұрайды. Судья әдетте ұсынылған материалдар бойынша алдын ала шешім шығарады және адвокаттарға кейінірек ауызша дәлелдемелерде жауап беру мүмкіндігі беріледі. Балама ретінде судья шешім шығару алдында талқылауға жататын мәселелерді көрсететін бұйрық арқылы дәлелдемелерді ұсыну туралы өтінішті де қабылдай алады.

Төрелік үкім үшін

"Бағытталған үкім шығару туралы өтініш" соттан талапкер немесе айыптаушы тарап істі дәлелдемегенін, сондықтан қорғаныс тарапының дәлелдер ұсынуының қажеті жоқ деп шешім қабылдауды сұрайды. Бұл өтініш талапкер өзінің жағдайын толық баяндағаннан кейін, бірақ қорғаныс тарапы дәлелдерін ұсынбас бұрын беріледі. Егер сот қанағаттандырса, іс тоқтатылады.

Сотқа қатысты

"N.O.V. үкімді беру туралы өтініш" (non obstante veredicto, немесе үкімге қарамастан) соттан алқабилердің шешімін өзгертуді сұрайды, себебі алқабилердің мұндай шешімге жетуі үшін жеткілікті негіз болмаған. Бұл өтініш алқабилер шешімі шыққаннан кейін беріледі. Егер сот қанағаттандырса, жаңа шешім шығарылады. Бұл өтініш қылмыстық істе тек кінәлі деп танылған үкімді қайтару үшін ғана қолданылады; кінәлі емес үкімдер сот тарапынан қайта қарауға жатпайды. Азаматтық іс жүргізу ережелерінің 50-бабына сәйкес, бағытталған үкім туралы өтініш және JNOV сот шешімі бойынша өтінішпен (JMOL) алмастырылды, оны қарсы тараптың дәлелдері аяқталғаннан кейін және үкім шыққаннан кейін (немесе алқабилер келісімге не келе алмаған жағдайда) "жаңартуға" болады. Қылмыстық іс жүргізу ережелерінің 29-бабы бойынша "ақтау туралы өтініш" немесе әскери сот ережелерінің 917-бабы бойынша "күнәсіз деп тану туралы өтініш" беріледі, егер айыптау тарапы ұсынған дәлелдер кінәлі деп тануға жеткіліксіз болса, онда мәселені алқабилерге жіберудің қажеті жоқ.

Жаңа сот үшін

Жаңа сот процесін қайта қарау туралы өтініш сот шешімін немесе қазылар алқасының үкімін күштен шығаруды немесе жоюды сұрайды. Мұндай өтінішті істің нәтижесіне наразы болған тарап ұсынады. Бұл өтініш соттың сот процесін жүргізу кезіндегі маңызды қателіктерге негізделуі керек, мысалы, маңызды дәлелдерді қабылдау немесе қабылдамау, немесе қазылар алқасына берілген дұрыс емес нұсқаулар. Әдетте, өтініш сот отырысынан кейін (7-30 күн ішінде) қысқа мерзімде беріледі және шағымдануға дейін қарастырылады. Кейбір заң жүйелерінде белгіленген мерзімде қарастырылмаған жаңа сот процесін қайта қарау туралы өтініш автоматты түрде қабылданбаған деп есептеледі.

Сотталғанды жою

"Сот шешімін күшінен шығару туралы өтініш" соттан сот шешімін немесе үкімді жоюға немесе жарамсыз деп тануға сұрау болып табылады. Мұндай өтініш сот шешімі қабылданғаннан кейін, және кейбір жағдайларда сот істі аяқтағаннан кейін бірнеше жыл өткен соң да берілуі мүмкін. Әдетте, өтініштің негіздері жаңа сот отырысын ашу туралы өтінішті қарау кезінде немесе сот шешіміне шағымдану барысында бұрын қарастырылмаған болуы керек.

Процессуалдық үшін

"Nolle prosequi" ("айыптаудан бас тарту туралы өтініш") – прокурордың немесе басқа да талапкердің қылмыстық немесе азаматтық іс бойынша заңдық айыптауды тоқтату туралы өтініші. n. Латын тілінен аударғанда "біз қудалауды жалғастырмаймыз" деген мағынаны білдіреді. Бұл прокурордың (қылмыстық істе) немесе талапкердің (азаматтық сотта) судьяға іс барысында немесе одан бұрын жасайтын мәлімдемесі, яғни айыпталушыға қатысты іс тоқтатылады. Бұл мәлімдеме айыптауды дәлелдеу мүмкін еместігін, айғақтардың күдіктінің кінәсіздігін көрсеткенін немесе прокурордың күдіктінің кінәсіздігіне көз жеткізгенін білдіреді. Бұл өтініш, талапкердің талабын уақтылы қудалаудан бас тартуға байланысты сот шешіміне (non prosequitur немесе non pros) қатысты өтініштен ерекшеленеді, бұл кейбір юрисдикцияларда (мысалы, Пенсильвания штатында) қолданылады.

Қатаңдық

"Мәжбүрлеу туралы өтініш" соттан қарсы тарапқа немесе үшінші тарапқа белгілі бір әрекет жасауды бұйыруды сұрайды. Мұндай өтініштер көбінесе ашу процесіндегі дауларды шешу үшін қолданылады, егер бір тарап қарсы тарапқа немесе үшінші тарапқа ашу сұрағын жолдағаннан кейін, алынған жауаптар жеткіліксіз деп санайтын болса. Мәжбүрлеу туралы өтініш соттан жауап бермеген тарапқа сұралған құжаттарды немесе ақпаратты ұсынуды бұйыруды немесе ашу сұрағына орай келмегендігі үшін санкция салуды сұрау үшін пайдаланылады.