Кіріспе

Қытайдың дәстүрлі тағамы – зонгзи (; ZOHNGzih), рузун немесе жай ғана зонг – түрлі толтырмалармен толтырылған және бамбук жапырақтарына оралған жабысқақ күріштен жасалған дәстүрлі қытай күріш тағамы. Толтырмалар қызыл бұршақ пастасы сияқты тәтті немесе шошқаның ішегі немесе қытай шұжығы сияқты ащы болуы мүмкін. Зонгзиді орау үшін көбінесе Индокаламус тезеллатус түрінің бамбугы қолданылады, бірақ кейде қамыс немесе басқа да үлкен, жалпақ жапырақтар да пайдаланылуы мүмкін. Зонгзиді буға пісіру немесе қайнату арқылы дайындалады. Шығыс елдерінде бұл тағамды ағылшын тілінде "күріш кәмпірі" немесе "жабысқақ күріш кәмпірі" деп аударады, бірақ Қытай үкіметі Zongzi атауын ресми атау ретінде жаһандық қолданысқа тіркеген.

Аттар

Азияның басқа аймақтарына көп ғасырлар бойы тараған сайын, зонцзи әртүрлі тілдерде және мәдениеттерде әртүрлі атаулармен белгілі болды, соның ішінде бурман тілінде сөйлейтін аймақтарда (мысалы, Мьянма), ном чаң – Камбоджада, мачанг – Филиппинде, баканг – Индонезияда, ханом чаң – Лаоста және ба чаң – Таиландта. Вьетнамдық асханада осы тағамның bánh ú tro немесе bánh tro деп аталатын нұсқасы бар. Малайзияда, Индонезияда, Сингапурда және Тайваньда зонцзи бакчанг, баканг немесе занг деп аталады (хоккян тілінен, себебі хоккян тілі шетелдегі қытайлар арасында кеңінен қолданылады). Сол сияқты, Филиппиндегі қытай филиппиндері арасында зонцзи көбінесе мачанг деп танылады. Жапон асханасында жапыраққа оралған, желімді күріш ұнынан жасалған шимаки деген печеньелер бар. Олар төртбұрышты, шаршы, тіктөртбұрышты немесе ұзын, тар конус тәрізді болуы мүмкін. АҚШ-тың кейбір аймақтарында, әсіресе Калифорния мен Техаста, зонцзиді көбінесе «қытай тамалесі» деп атайды. Маврикийде зонцзи (көбінесе зонг деп аталады) – бұл дәстүрлі тағам, оны қытай маврикийліктері мен шетелдегі қытай қауымдастықтары әлі де жейді. Оны әсіресе Цю Юаньның қайтысын еске алу үшін өткізілетін дәстүрлі мереке – Аждаһа қайықтары фестивалінде дастарқанға қояды.

Тарих

Зонгзи (жапсырма күріштен жасалған бөлшектер) дәстүрлі түрде Қытай ай-күн күнтізбесінің бесінші айының бесінші күні болатын Дуанву фестивалінде (қос бесінші фестиваль) желінеді, бұл фестиваль ағылшын тілінде «Дракон қайығы фестивалі» деп белгілі. Бұл мереке халықаралық күнтізбе бойынша жыл сайын мамырдың соңынан маусымның ортасына дейін болатын күндердің біріне сәйкес келеді. Зонгзиді екі есе бесінші күні немесе жазғы күн тоғысында жеу туралы мәліметтер Хань әулетінің соңына (б.з.д. 2-3 ғасырлар) қарайтын әдебиеттерде кездеседі. Зонгзидің көктем және күз кезеңінен бастау алғаны туралы мәлімдеме сарапшы емес (француз әдебиетінің профессоры және аудармашы Донг Цян [zh]) жазған кітабында келтірілген, дәлел ретінде тек белгісіз «Жазба» сілтемесі берілген. Аңыз бойынша, Цзинь әулетінің Лу Сүн [zh; 卢循] атты шенеунігі бір кезде ижирен [zh] (Альпиния оксифилла жемісі немесе өткір жапырақты галангал) қосылған зонгзи жіберген; осы түрі бөлшектер кейін «нанымды арттыратын зонгзи» (yizhi zong) деп аталған. Қытай халқы жыл сайын мамыр айының басында жапсырма күрішті суға малып, жапырақтарын жуып, зонгзиге орайды. Олардың пішіні Оңтүстік Қытайда төртбұрышты пирамидаға, ал Солтүстік Қытайда созылған конусқа ұқсайды. Тайбэйдегі Чжан Кайшы мемориалдық залында Чжан Кайшы жеген зонгзидің үлгісі ретінде тікбұрышты зонгзидің пластиктан жасалған макеттері қойылған. Зонгзиді аккуратты орау – рецепттер сияқты, әулеттен-әулетке беріліп келе жатқан өнер. Зонгзи жасау – барлық отбасы мүшелерінің көмектесетін дәстүрлі отбасылық шара. Дәстүрлі зонгзи бамбук жапырақтарына оралса, басқа елдерде лотос, қамыс, жүгері, банан, канна, қабықшалы имбирь және пандан жапырақтары да қолданылады. Әрбір жапырақ күрішке өзінің ерекше хош иісі мен дәмін береді. Зонгзиге салынатын толтырма аймаққа қарай өзгереді, бірақ күріш әрқашан жапсырма күріш (кейде «жасыл күріш» немесе «тәмді күріш» деп те аталады) болып табылады. Аймаққа байланысты күрішті пайдалану алдында қуырып немесе суға малып алдын ала пісіруге болады. Солтүстікте толтырма көбінесе қызыл бұршақ пастасы және тапиока немесе тародан жасалады. Солтүстік стиліндегі зонгзи көбінесе тәтті болады және десерт сияқты желінеді. Қытайдың солтүстік аймағында жужубамен толтырылған зонгзи танымал. Дегенмен, зонгзи стильдерінің әртүрлі нұсқалары саяхаттап, араласып кеткендіктен, бүгінде дәстүрлі базарларда олардың барлық түрлерін табуға болады және олардың түрі тек Сары өзеннің қай жағынан шыққандығымен шектелмейді. Зонгзиді бірнеше сағат бойы буға немесе қайнатып пісіру керек, бұл күріштің қалай дайындалғанына және толтырмасына байланысты. Қазіргі заманғы тамақ өңдеу технологиясының дамуымен алдын ала пісірілген зонгзи (әдетте вакуумдік қаптамада немесе мұздатылған) енді қол жетімді.

Қытай материгі

Жiaxing zongzi (嘉兴粽子): Бұл Қытай материгінде танымал zongzi-дің бір түрі, Zhejiang провинциясының Jiaxing қаласының атымен аталған. Әдетте, күріш соя соусымен араластырылып, ішінде шошқа еті, су қастаны және тұздалған қаз жұмыртқасының сарысы бар, бірақ бұршақ немесе қызыл бұршақпен толтырылған тәтті түрлері де бар. Jia zong (假粽): Zongzi-дің ішін толтыру үшін жіңішке күріш орнына, күріш ұнынан жасалған шарлар қолданылады (күріш дәндері байқалмайды). Бұл "жалған zongzi-лер" әдетте кішкентай және жабысқақ болады. Jianshui zong (碱水粽): Бұл "сілтілі су zongzi-лері" әдетте негізгі тағам ретінде емес, десерт ретінде желінеді. Күрішке jianzongshui (碱粽水, сілтілі zongzi суы, натрий карбонаты немесе калий карбонатының ерітіндісі) қосылады, бұл оларға ерекше сары түс береді. Jianshui zong әдетте ішінде толтыру болмайды немесе тәтті бұршақ пастасы сияқты тәтті қоспамен толтырылады. Кейде түс пен хош иіс үшін қызыл ағаш қабығы (蘇木) салынады. Оларды көбінесе қант немесе жеңіл сироппен жейді. Cantonese jung (广东糉): Бұл zongzi-дің оңтүстік түрінің өкілі, әдетте маринадталған еттен, мысалы шошқа қабырғасы мен қаздан, сондай-ақ бұршақ пастасы, саңырауқұлақтар, кептірілген дикобалық және тұздалған жұмыртқа сарысы сияқты ингредиенттерден тұрады. Кантондық jung-тар кішкентай, алдыңғы жағы төртбұрышты, артқы жағы тік бұрышты, тігіш сияқты пішінделген. Chiu Chou jung (潮州粽): Бұл кантондық jung-тың қызыл бұршақ пастасы, шошқа қабырғасы, каштан, саңырауқұлақ және кептірілген креветкамен үшбұрышты призма түріндегі нұсқасы. Banlam zang (闽南粽): Xiamen және Quanzhou аймақтарындағы шошқа етімен жасалған zongzi өте танымал, оларға маринадталған шошқа еті, саңырауқұлақтар, креветкалар және т.б. қосылады. Sichuan zong (四川粽): Сычуань халқы дәмді және "тілді ұюды" (麻) сезінетін тағамды жақсы көреді, сондықтан олар дәмді zongzi-лер жасайды. Олар Сычуань бұрышы, чили ұнтағы, Сычуань тұзы және аздап консервіленген шошқа етін төртбұрышты zongzi-ге орайды. Пісіріп, содан кейін қуырып дайындалғанда, олар жұмсақ және дәмді болады. Beijing zong (北京粽): Пекин zongzi-лері тәтті және көбінесе суық желінеді.

Мұражай

Қытайдың Цзясин қаласындағы Цзонцзи мәдениет мұражайында цзонцзидің мәдени тарихы және түрлі стильдерінің көрмелері бар.