Кіріспе
Нью-Мексикодағы жазулы тас – Лос-Лунас Декалог Тасы, Лос-Лунас қаласының жанындағы Hidden Mountain тауының беткейінде орналасқан үлкен тасқа байланысты жасалған жалғандық. Бұл тас Альбукеркидің оңтүстігінде, жалпақ бетіне қашалған тоғыз жолды жазуды тасып тұр. Тас Лос-Лунас құпия тасы немесе Ыстам Тасы деп те аталады. Кейбір адамдар бұл жазудың Колумбтан бұрынғы кезеңге жататынын және Америкамен ертедегі семиттердің байланысын дәлелдейтінін айтады, осы себепті тас кеңінен танымал болды. Дегенмен, археологиялық дәлелдер мұны жоққа шығарады.
The Los Lunas Decalogue Stone is a hoax associated with a large boulder on the side of Hidden Mountain, near Los Lunas, New Mexico, about south of Albuquerque, that bears a nine line inscription carved into a flat panel. The stone is also known as the Los Lunas Mystery Stone or Commandment Rock. The stone has gained notoriety in that some claim the inscription is Pre Columbian, and therefore proof of early Semitic contact with the Americas. Standard archeological evidence contradicts this, however.
Тарих
Бұл тас туралы алғашқы жазба 1933 жылға қатысты, осы жылы Нью-Мексико университетінің археологы, профессор Фрэнк Хиббен (1910-2002) оны көрген. 1996 жылғы сұхбатта Хиббен «жазудың ежелгі және де сондықтан нақты екеніне сенімді болды. Ол мәтінді алғаш рет 1933 жылы көргенін айтты. Ол кезде тас лишай мен патинамен жабылған, көру қиын болды. Ол 1880 жылдары бала кезінде оны көргенін айтқан гидпен бірге сол жерге барғанын мәлімдеді». Дегенмен, Хиббеннің куәлігіне нөкерлік еткен айыптаулар бар, оған сәйкес ол кем дегенде екі рет Кловиске дейінгі көші-қон теориясын қолдау үшін археологиялық деректерінің бір бөлігін немесе барлығын жасап шығарған. Хабарланған 1880 жылдардағы табылған күн тастың Колумбқа дейінгі дәуірге жататындығына сенетіндер үшін маңызды. Алайда, ежелгі еврей жазуы, финикия жазуымен тығыз байланысты, ғалымдарға кем дегенде 1870 жылдан бері белгілі болды, демек, ол заманауи жалғандық болуы мүмкін. Тастың салмағы 80 тоннадан астам болғандықтан, оны зерттеу және сақтау үшін ешқашан мұражайға немесе зертханаға алып бармады. Көптеген келушілер жылдар бойы тастағы жазуларды тазалап келді, бұл жазулардың патинасын ғылыми талдау мүмкіндігін жойды. Дегенмен, оны жақын жердегі заманауи жазумен салыстырғанда, Барри Феллдің әріптесі, геолог Джордж Э. Морхаус жазудың 500 мен 2000 жыл аралығында жасалғанын болжады және оның жаңалығы мен патинаның болмауын жиі тазалау арқасында көрінуімен түсіндірді. 2006 жылдың сәуірінде қорғалмаған жазудың бірінші қатары вандалдармен жойылды. Осы орынға келушілер Нью-Мексико мемлекеттік жер басқармасынан 35 долларлық демалысқа қатысу рұқсатнамасын сатып алуға міндетті.
Дау
Археолингвист Сайрус Гордон Лос-Лунас он өсиетінің самариялық мезуза екендігін ұсынды. Таныс яһуди мезузасы – үй кіреберісіне орнатылған кішкентай контейнерде сақталатын шағын кітапша. Ал ежелгі самариялық мезузасы, керісінше, көбінесе мүлік немесе синагог қақпасына қойылған, он өсиеттің қысқартылған нұсқасы жазылған үлкен тас тақта болатын. Тарихи және эпиграфикалық негіздерге сүйене отырып, Гордон бұл жазудың Византия кезеңінде жасалғанын ең мүмкін деп санайды. Самариялық әліпбиі – палео-еврей әліпбиінің тікелей ұрпағы. Тастың ежелдігіне қарсы бір аргумент – оның қазіргі еврей (немесе әдеттен тыс) пунктуация белгілерін пайдалануы, бірақ әуесқой эпиграф Барри Фелл бұл пунктуацияның ежелгілікпен сәйкес келетінін айтты. Басқа зерттеушілер жазудағы көптеген стильдік және грамматикалық қателерге сүйеніп, оны нақты емес деп санайды. Британдық археолог Кит Фицпатрик Мэтьюс: «Кейбір көзқарастар бойынша қарастырылғанда, Лос-Лунас жазуы – бұл оның заманы үшін жасалған нақты, бірақ сапалы жалған жазу. Ежелдік туралы мәлімдемелерге қарамастан, мәтіннің кейбір ерекшеліктері (мысалы, екі әр түрлі әліпбиден әріптердің араласуы) ежелгі еврей немесе самариялық жазушы емес, қазіргі заманғы жалған жазушының жұмысынан шыққан болуы мүмкін» деген қорытынды жасады. Басқа да болжамдық түсіндірулердің бірі – Мексика-Америка соғысы кезінде, негізінен мормон сарбаздарынан құралған АҚШ армиясының батальоны мүшелері бұл тасты ойып жасаған деген пікір бар.
Ұқсас жерлер
Лос-Лунның он есімдік тасын көбінесе Heavener Runestone, Kensington Runestone, Dighton Rock және Ньюпорт мұнарасымен бірге тегін анықталмаған американдық ескерткіштердің мысалдары ретінде қарастырады. Басқа даулы американдық еврей жазбаларына Смитсондар институтының Бат-Крик жазуы, сондай-ақ Ньюарк, Огайо он есімдік тасы, Кейнстон және Джонсон Брэднер тасы жатады.