Кіріспе
Солтүстік-шығыс Италия мен Швейцарияның роман тілдерінің ұсынылатын кіші тобы – Рето-роман тілі, сондай-ақ Рето-роман, Рето-итальян немесе Ретиян тілі деп те аталады. Бұл тілдер Оңтүстік-шығыс Швейцария мен Солтүстік-шығыс Италияда қолданылады. "Рето-роман" атауы бұрынғы Рим провинциясы Ратияға сілтеме жасайды. Осы тілдердің шын мәнінде бір кіші топты құрайтындығы мәселесі "Ладинолық сұрақ" деп аталады. Италиялық тіл білімі маманы Грациадио Асколи 1873 жылы жазған еңбегінде олардың көптеген ерекшеліктері бар екенін анықтады және олардың жеке тілдік топты құрайтынына сенді. Рето-роман тілдері латын тілінен даму жолында итальян тілінен өзгешеленеді, себебі олар фонемалық дауысты ұзындығы бар кезеңнен өтті, дауыс дыбыстарының өзгерісіне ұшырады және, мүмкін, орталық дөңгелек дауыстылар жұбының (қазіргі кезде қайсысы да жоғалған) пайда болуына себеп болды. Егер бұл кіші топ нақты болса, онда оған үш тіл жатады: Швейцариядағы романш, Италиядағы ладин және фриуль тілдері. Оларды қолданушылардың жалпы саны шамамен 660 000 адамды құрайды, олардың көп бөлігі (шамамен 500 000) фриуль тілінде сөйлейді.
Rhaeto Romance, Rheto Romance, Rhaeto Italian,or Rhaetian, is a purported subfamily of the Romance languages that is spoken in south eastern Switzerland and north eastern Italy. The name "Rhaeto Romance" refers to the former Roman province of Raetia. The question of whether these languages actually form a subfamily is called the Questione Ladina. The Italian linguist Graziadio Ascoli, writing in 1873, found them to share a number of intricacies and believed they formed a linguistic group. The Rhaeto Romance languages differ from Italian in their evolution from Latin by having passed through a stage with phonemic vowel length, undergone certain consonant developments, and possibly developed a pair of central rounded vowels (now lost everywhere). If the subfamily is genuine, three languages would belong to it: Romansh in Switzerland, and Ladin and Friulian in Italy. Their combined number of speakers is about 660,000; the large majority of these (about 500,000) speak Friulian.
Шығу тегі
Римдіктер басып алғанға дейін Альп тауларының солтүстігінде кельт тілінде, ал оңтүстігінде рет тілінде сөйлеген халықтар болды. Аугуст патшалық құрған кезде бұл аймақ Рим империясына қосылды. Рето-роман тілдері Альп тауларының орталық бөлігіндегі провинциялық латын тілінің диалектісі ретінде пайда болды. Рим империясының соңына қарай, бұл жерде ерекше роман тілдерінің біртұтас аймағы қалыптасты, ол солтүстіктен неміс диалектілерінің және оңтүстіктен гало-италика тілдерінің енуімен жоғары аңғарлардағы шалғай аудандарға біртіндеп бөлінді. Карл I-нің (Шарилеменнің) билігі тұсында рето-роман тілі қазіргі Глар және Сент-Галлен кантондарына, солтүстік-батыстағы Валензеге, солтүстік-шығыстағы Рути және Альпілік Рейн аңғарына дейін кеңірек таралды. Шығыс аймақтарында қазіргі Воралбергтің және Австрияның Тироль аймағының бір бөлігінде де роман тілінде сөйлегендер болды. Сол кезде "Төменгі Ратия" деп аталған, қазіргі Швейцарияның солтүстік аймақтары 12 ғасырға қарай неміс тіліне көшті; ал 15 ғасырға қарай Сент-Галленнің Рейн аңғары және Валензе төңірегіндегі аймақтар толығымен неміс тілінде сөйлейтін болды. Бұл тілдік өзгеріс ұзаққа созылған процесс болды, алдымен үлкен, орталық қалалар неміс тілін қабылдады, ал олардың шеткі аймақтары романш тілінде одан әрі сөйледі. Неміс тіліне көшуге, әсіресе, жергілікті неміс тілді элиталардың және солтүстіктен келген неміс тілді иммигранттардың ықпалы себеп болды, ал төменгі және ауылдық топтар романш тілін ұзақ сақтап қалды.
Тілдері
Отбасы ең жақын көршілерімен – француз, франко-провансаль, окситан, венециан, истриот және ломбард тілдерімен тығыз байланысты. Екі аймақтың латыншалану мерзімі ұқсас болғандықтан, көптеген сөздер Иберо-роман тілдерімен ортақ, бірақ мұны Бартолидің аймақтық лингвистика теориясымен де түсіндіруге болады. Иберо-роман тілдері Балкан-роман, Оңтүстік Италия және Рето-роман тілдері сияқты шеткі аймақтарға жатады, ал Галло-роман және Итало-роман тілдері – орталық аймақтар. Рето-роман тілдері көршілес аймақтарда болған, бірақ кейіннен жоғалып кеткен, мысалы, Мозель-роман және Австрия-роман тілдерімен байланысты болған.
Тарих және сыныптау
Қазір фриуль тілінде сөйлейтін аймақтарда бастапқыда венетик (вероятно, италық) және кельт тілдерінде сөйлеген адамдар тұрған, ал қазір ладин тілінде сөйлейтін Солтүстік-Шығыс Италия аймақтарында бастапқыда индоевропалық емес рет тілінде сөйленген. Ладин және романш тілдері Ретияны жаулаған римдік әскерлердің сөйлейтін халық тілінен (вульгарлық латыннан) пайда болған.
Романша
9 ғасырдың ортасына қарай романш тілі алдағыдан әлдеқайда кең аумақта қолданылды. Алайда, көптеген элиталық неміс жер иелерінің қоныс аударуымен романш Солтүстік Италияда ыдырап кетті. Романш тіліндегі ең көне әдеби туынды – Муссо соғысы туралы толық мәлімет беретін Chianzun dalla guerra dagl Chiaste da Müs. 1803 жылға қарай 50% романш, 50% неміс тілінде сөйлейтін Гризонс штаты Швейцарияның құрамына кірді. Ресми тілі неміс тілі болған Гризонс орталық үкіметінің күші романш тілінде сөйлейтін халыққа ықпал ете бастады, нәтижесінде көптеген романш тілділер неміс тілін қабылдады. 20 ғасырмен бірге туризмнің өркендеуі аймақтың егіншілікке бағытталған назарын ауыстырып, неміс тілін үйренудің тиімді тіліне айналдырды. Интеллектуалдық топтың көпшілігі бұл жергілікті халыққа пайдалы деп санады, себебі романш тілі олардың зиялық дамуына кедергі келтіреді. 1897 жылы белгілі дін қызметкері Генрих Банси атап көрсеткендей: «Бұл аймақтардың рухани және экономикалық жақсартуына ең үлкен тосқауыл – халықтың тілі». Бұл пікірге қарсы романш тілі итальян және неміс тілдерінің қосындысы екендігі айтылды, бұл романш тілділерге басқа екі кең таралған тілді белгілі бір деңгейде түсінуге мүмкіндік берді. 19 ғасырдың ортасында романш тілінде сөйлейтін халық азайып бара жатқанда, қайта жаңғырудың бір түрі пайда болды. Бұл 1885 жылы барлық романш аймақтарын біріктірген Società Retorumantscha құрылысына әкеп соқты. 1919 жылы барлық аймақтық романш тілді қоғамдарын қамтитын Lia Rumantscha құрылды. Сонымен қатар, 19 ғасырдың ортасында романш тілін оқытатын мектептер көбейді. 1860 жылы романш тілі мұғалімдер семинариясында оқытылатын пән болды және 1880 жылы ресми тіл ретінде мойындалды. Бұл күш-жігерге қарамастан, айналасындағы аймақтың көп бөлігі неміс тілінде сөйлейтініне байланысты Lia Rumantscha 1940 жылдары романш тіліндегі балабақшалар құрды. Алайда, бұл әрекет сәтті болмады және соңғы мектеп 1979 жылы жабылды.
Фриулия тілі
Фриуль тілінің тамырлары латын тіліндегі Aquileia қаласына дейін жетеді. Римдіктермен 181 жылға дейін б.з.д. Италияның солтүстік-шығыс аймағы рет, италық және келт тайпаларының құрамында болған, ал олар рет, венетик немесе келт тілдерінің бірін қолданған. Латын тілінен фриуль тіліне өту 6-шы ғасырда орын алды. Фриуль тілінің алғашқы ресми қолданылуы 13-шы ғасырға дейін жетеді, ал 15-шы ғасырда халықтың көп бөлігі осы тілде сөйлеген, ал ақсүйектер латын немесе неміс тілдерін пайдалануын жалғастырған. 1420 жылы Фриули аймағы Венецияның билігіне көшті, соның салдарынан венеция диалектісі басым тілге айналды. Венеция және итальян тілдерінің жылдар өте келе күшейген ықпалы фриуль тілінің әлсіреуіне себеп болды. Қазіргі кезде жоғары білім беруде фриуль тілін оқытудың азаюы осы құлдырауды жылдамдатуда. Алайда, 20-шы ғасырдың ортасында болған құрылыс қиратушы жер сілкінісі бұл құлдырауға ерекше тоқтау берді. Оның салдарынан көптеген адамдар жергілікті фриуль тілінде сөйлесу арқылы көңіл тыныштығын тапты, осылайша оған деген қызығушылық қайта жанданды. Тілдің іздері жергілікті географияда да сақталған, өйткені көптеген қалалар мен географиялық нысандарға (таулар, орман, жануарлар, өсімдіктер) кельт атаулары берілген, олар бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді.
Ладин
Ладин тілі бастапқыда Солтүстік Италияның Альп тауларында пайда болған халықтық латын тілі еді. VI ғасырдан бастап бавариялық және галло-итальян тілдерінің ықпалымен ладин тілі тарыла бастады, тек шалғайдағы таулы аймақтарда ғана сақталды. Ерте орта ғасырларда Ладин аймағы Габсбургтер әулеті мен Венеция Республикасының үстемдігіне көшті. Осы екі үстемдіктің нәтижесінде Ладин аймағы германизация процесіне ұшырады. Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында ладин тілінде сөйлейтін аймақ Италияға қосылды. XX ғасырдағы ұлтшылдық көтерілісімен көптеген итальяндықтар ладин тілін итальян диалектісі деп есептеді. Бенито Муссолини аймақты итальяндыру саясатын күшейтті, бұл ладин тілінде сөйлейтін адамдардың санын одан әрі азайтты. Ладин тілінде сөйлейтін адамдардың саны аз болғанына қарамастан, 1972 жылы Италия үкіметі ладин тіліне екінші тіл мәртебесін берді.
Романша
Швейцарияның Граубюнден кантонында 60 561 адам сөйлейді – Швейцария халқының 0,83% – бірақ бұл көрсеткіш жылдам төмендеп бара жатыр.
Фриулия тілі
Италияда, ең көп таралғаны Удине және Порденоне провинцияларында, шамамен 600 000 адам қолданады.
Ладин
Солтүстік-шығыс Италияда, Трентино-Альто-Адидже аймағында және Венето облысының Беллуно провинциясында шамамен 41 000 адам қолданады.
Романша
1848 жылғы алғашқы швейцариялық конституция және 1872 жылғы оның жаңартылған нұсқасы романш тілін атап көрсетпеді; алайда, бірінші жаңартудан кейін ол екі романш диалектісіне аударылды. 1938 жылы романш тілі ұлттық тіл мәртебесін алды, бірақ «ұлттық» және «ресми» тілдер арасында айырма жасалды. Ұлттық тілдер көбінесе символдық сипатта болды, ал ресми тілдер (француз, неміс және итальян) үкімет тарапынан ресми түрде қолданылды. Ұлттық тілдің ресми тіл емес, ұлттық тіл болуының бір кемшілігі – ата-аналар балаларының есімдерін ресми тілдердің біріне тіркеуге міндетті болды. 1996 жылы романш тілі француз, неміс және итальян тілдерімен қатар ресми тіл ретінде мойындалды, ал қазір ресми хат алмасу романш халқымен байланыс жасау кезінде қолданылатын рето-романш тілі болып табылады. Қазіргі уақытта Гризон кантоны – романш тілінің ресми тіл болып табылатын жалғыз аймақ. Бұл кез келген азаматқа жергілікті биліктен романш тілінде ресми құжаттарды сұрауға мүмкіндік береді.
Фриулия тілі
Фриули автономиялық аймағының ресми тілі, қорғалатын мәртебеге ие және аймақтағы барлық білім беру салаларында қолданылады. Халық арасында күнделікті сөйлесуде әлі де жиі қолданылады.
Ладин
Ладин тілі Италияда провинциялық және ұлттық заңдармен мойындалған. 1990 жылдардың басында Италия Ладин сияқты азаматтардың тілдерін қорғау және дамыту үшін арналған Өңірлік және азшылық тілдері жөніндегі Еуропалық хартаға қол қойды.
Фриулия тілі
Орталық Фриуль тілі, Удин провинциясында қолданылады. Солтүстік Фриуль тілі, Карнияда қолданылады. Оңтүстік-шығыс Фриуль тілі, Изонцо өзені бойындағы аймақтарда қолданылады. Батыс Фриуль тілі, Порденоне провинциясында қолданылады.
Ладин
Оңтүстік Тирольде сөйлейтін Селланың атезиялық тобы. Фасса аңғарында сөйлейтін Селланың тридент тобы. Агордино тобының Селласы, ең көп таралғаны Ливиналонго-дель-Коль-ди-Лана және Колле-Санта-Лучияда. Ампеццо тобы, Кортина-д'Ампеццода сөйленеді. Кадорино тобы, Кадор және Комеликода сөйленеді. Нон және Соландо тобы, Батыс Трентинода, Нон аңғарында, Валь-ди-Соле, Валь-ди-Пейо, Валь-ди-Рабби және Валь-Ренденада сөйленеді.
Романша
Романш тілінде 26-ға дейін дауыссыз фонема бар. Сөздің екпіні соңғы немесе соңғыдан екінші буынға түседі.
Романша
Романш тілінде сөздердің тіркесі грамматиканы анықтайды, ал зат есімдер өздері өзгермейді. Сонымен қатар, көптеген басқа роман тілдеріндегідей, романш тілінде екі туысқа және көпше түрін білдіру үшін s жұрнағы қолданылады.
Фриулия тілі
Итальян және испан тілдеріндегідей, фриуль тіліндегі көптеген есімдердің соңы жынысына қарай дауысты әріппен бітеді: әйелдер есімдері «e» әрпімен, ал ерлер есімдері «i» әрпімен аяқталады.
Синтаксисі
Жалпы сөз тіркесі – бастауыш, баян, толықтауыш ретімен келеді, алайда кейде баян бастауыштан бұрын тұруы мүмкін.
Романша
Романш тіліндегі көптеген жер атаулары римдіктермен қарым-қатынасқа дейін, реттер және келттік тайпаларға дейін жетеді.
Фриулия тілі
Фриуль тіліндегі сөздердің көп бөлігі латын тілінен тарағандықтан роман тобына жатады; алайда, оның көптеген жер-атаулары мен өсімдік атаулары Раэтия, Венеция және Келт тілдеріне дейін жетеді.