Франко-Прованс тілі: Тарихы мен қазіргі жағдайы

Кіріспе

Франко-провансаль тілі (сондай-ақ Франко-провансаль, Патоис немесе Арпитан) – гало-роман тілдері отбасына жататын, бастапқыда Францияның шығыс-орталық бөлігінде, Швейцарияның батысында және Италияның солтүстік-батысында қолданылған тіл. Франко-провансаль тілінің бірнеше ерекше диалектілері бар, ол көршілес роман тілдерінен (Франциядағы langues d'oïl және langues d'oc, сондай-ақ Швейцария мен Италиядағы рето-роман тілдерінен) бөлек, бірақ тығыз байланысты. Оның барлық диалектілерін есепке алғанда да, франко-провансаль тілінде сөйлейтіндердің саны айтарлықтай және тұрақты түрде азайып келеді. ЮНЕСКО мәліметінше, 1995 жылы франко-провансаль тілі Италияда «құрып кету қаупі бар тіл», ал Швейцария мен Францияда «қауіпті тіл» деп саналды. Ethnologue оны «дерексіз» деп сипаттайды. Франко-провансаль (Франко-провансаль: francoprovençâl) атауы 19 ғасырда пайда болды. 20 ғасырдың соңында тілді «арпитан» (Франко-провансаль: arpetan) деп атау және оның географиялық аймағын «Арпитания» деп атау ұсынылды. Алайда, екі жаңа сөздің де қолданылуы шектеулі, көптеген ғалымдар дәстүрлі атауды қолданады (көбінесе дефиссіз: Франкопровенсаль), ал тілді қолданушылар оны көбінесе «патоис» деп немесе оның ерекше диалекттерінің атымен (Савойя, Лион, Сент-Этьендегі Гага және т.б.) атайды. Бұрын Савойя герцогтығының аумағында кеңінен таралған франко-провансаль тілі қазіргі уақытта (2016 жылғы мәлімет бойынша) негізінен Аоста аңғарында барлық жастағы адамдардың ана тілі ретінде қолданылады. Франко-провансаль тілінің қалған аймақтарында қолданылу жоғары жастағы адамдармен шектеледі, тек Еволен және француз тілінде сөйлейтін Швейцарияның басқа ауылдық аймақтарында ғана қолданылу сақталған. Бұл тіл тарихи тұрғыдан Турин маңындағы Альпілік аңғарларда және Апулиядағы екі оқшауланған қалада (Фаэто және Сель ди Сан Вито) да қолданылған. Францияда ол елдің үш гало-роман тілінің бірі (langues d'oïl және langues d'oc тілдерімен бірге). Францияның аймақтық тілі болғанымен, елде оның қолданылуы маргиналды. Дегенмен, ұйымдар оны мәдени шаралар, білім беру, ғылыми зерттеулер және басылымдар арқылы сақтауға тырысуда.

Gallo Romance language spoken in France, Italy and Switzerland

Franco Provençal (also Francoprovençal, Patois or Arpitan) is a language within the Gallo Romance family, originally spoken in east central France, western Switzerland and northwestern Italy. Franco Provençal has several distinct dialects and is separate from but closely related to neighbouring Romance dialects (the langues d'oïl and the langues d'oc, in France, as well as Rhaeto Romance in Switzerland and Italy). Even with all its distinct dialects counted together, the number of Franco Provençal speakers has been declining significantly and steadily. According to UNESCO, Franco Provençal was already in 1995 a "potentially endangered language" in Italy and an "endangered language" in Switzerland and France. Ethnologue classifies it as "nearly extinct". The designation Franco Provençal (Franco Provençal: francoprovençâl; ; ) dates to the 19th century. In the late 20th century, it was proposed that the language be referred to under the neologism Arpitan (Franco Provençal: arpetan; ), and its areal as Arpitania. The use of both neologisms remains very limited, with most academics using the traditional form (often written without the hyphen: Francoprovençal), while language speakers refer to it almost exclusively as patois or under the names of its distinct dialects (Savoyard, Lyonnais, Gaga in Saint Étienne, etc.). Formerly spoken throughout the Duchy of Savoy, Franco Provençal is nowadays (as of 2016) spoken mainly in the Aosta Valley as a native language by all age ranges. All remaining areas of the Franco Provençal language region show practice limited to higher age ranges, except for Evolène and other rural areas of French speaking Switzerland. It was also historically spoken in the Alpine valleys around Turin and in two isolated towns (Faeto and Celle di San Vito) in Apulia. In France, it is one of the three Gallo Romance language families of the country (alongside the langues d'oïl and the langues d'oc). Though it is a regional language of France, its use in the country is marginal. Still, organizations are attempting to preserve it through cultural events, education, scholarly research, and publishing.

Жіктеу

Франко-провансаль деген атау француз және провансальдық окситан диалектілері арасындағы байланыс тілі екенін ұғындырғанымен, ол солтүстік-батыста Морван және Фран-Контуа оил тілдеріне, шығыста романш тіліне, оңтүстік-шығыста галло-италиялық пиемонт тіліне, ал оңтүстік-батыста Виваро-Альпілік окситан диалектісіне өтетін жеке галло-роман тілі. Лингвосфера обсерваториясы жариялаған Франко-провансаль тілінің филологиялық жіктелуі (Далби, 1999/2000, 402-бет): Индоевропалық филосектор → Роман филозоны → Итальяндық+Романдық (роман) жиынтығы → Итальяндық+Романдық (роман) тізбегі → Роман Батыс желісі → Лиондық+Вальдотендік (Франко-провансаль) анықтамалық атауы. Франко-провансаль тілінің тілдік коды 51 ААА j.

Рулен (1987, 325–326-беттер) жасаған Франко-провансаль тілінің филологиялық жіктелуі былай: Индо-хитт → Индоевропалық → Итальяндық → Латын-Фалиск → Роман → Континентальдік → Батыс → Галло-Ибериялық Роман → Галло-Роман → Солтүстік → Франко-провансаль.

Тарих

Франко-провансаль тілі латынның галло-романша тобынан пайда болды. Тілдік аймақ Францияның шығыс-орталық бөлігін, Швейцарияның батыс бөліктерін, Италияның Аоста аңғары мен Пьемонттың іргелес альпілік аңғарларын қамтиды. Бұл аймақ бір кезде римдікке дейінгі кельт тайпалары – Аллоброгтар, Секуандар, Хельветтер, Сеутрондар және Салассилер қоныстанған жерлерді қамтиды. V ғасырда бұл аймақты бургундтар бақылаған. Федерико Крутвиг шығыстағы Валдотен диалектісінің топонимдеріндегі баск тілінің ықпалын да атап көрсеткен. Франко-провансаль тілі алғаш рет 12 ғасырға жататын қолжазбаларда тіркелген, бірақ бұл тіл 8-9 ғасырларда-ақ langues d'oïl тілдерінен бөлініп кеткен болуы мүмкін (Bec, 1971). Дегенмен, Франко-провансаль тілі тұрақты түрде француз тілімен салыстыру арқылы қарастырылады, сондықтан ол "консервативті" деп сипатталады. Осы себепті, Дезормо сияқты зерттеушілер көптеген зат есімдер мен етістіктердің атауларын, мысалы, "pâta" – "мақта", "bayâ" – "беру", "moussâ" – "жату" сөздерін "ортағасырлық" деп санайды, олар француз тіліне қарағанда консервативті болып табылады. Мысалы, Дезормо савойя диалектісінің сөздігіне жазған алғы сөзінде былай дейді: Савойя диалектісінің көнелігі көзге түріспейді. Оны тек фонетика мен морфологияда ғана емес, сонымен қатар сөздік құрамында да байқауға болады, онда француз тілінен толығымен жойылған көптеген сөздер мен түсініктер кездеседі. Франко-провансаль тілі француз, окситан және итальян тілдері сияқты үш көрші тілдің мәдени беделін иелене алмады. Бұл тілде сөйлейтін адамдар таулы жерлердің салдарынан бір-бірінен оқшауланған. Сонымен қатар, тілдік аймақтың ішкі шекаралары соғыстар мен діни қақтығыстармен бөлінген. Франция, Швейцария, Франш-Конте (Испания монархиясының бір бөлігі) және Савой әулеті басқарған герцогтік, кейіннен патшалық, аймақты саяси жағынан бөліп тұрды. Франко-провансаль тілінің кез келген диалектісінің негізгі тіл ретінде қалыптасуының ең үлкен мүмкіндігі 1539 жылғы 6 қаңтардағы жарлықтың Савой герцогтігінің Парламентімен 1540 жылғы 4 наурызда бекітілуімен жойылды (герцогтік 1538 жылдан бастап Франция тарапынан жартылай оккупацияланған). Жарлықта заң және сот жүйесінің тілі ретінде латын тілі (және, тиісінше, басқа тілдер) француз тілімен ауыстырылды (Grillet, 1807, 65-бет). Франко-провансаль (franco provenzale) атауын 1878 жылы Гразиадио Исаиа Асколи берген, себебі бұл диалект тобы француз және провансаль тілдерінің арасындағы кезеңдік тіл ретінде қарастырылды. Франко-провансаль диалектілері 20 ғасырға дейін кеңінен қолданылып келді. Француз саяси билігінің кеңеюі және француз тіліндегі білім беру арқылы "бір ұлттық тіл" доктринасының таралуы нәтижесінде, Франко-провансаль тілінде сөйлейтін адамдар көптеген ауызша нұсқалары мен стандартты орфографиясы жоқ тілінен бас тартып, мәдени беделі жоғары француз тіліне көшті.

Franco Provençal emerged as a Gallo Romance variety of Latin. The linguistic region comprises east central France, western portions of Switzerland, and the Aosta Valley of Italy with the adjacent alpine valleys of the Piedmont. This area covers territories once occupied by pre Roman Celts, including the Allobroges, Sequani, Helvetii, Ceutrones, and Salassi. By the fifth century, the region was controlled by the Burgundians. Federico Krutwig has also suggested a Basque substrate in the toponyms of the easternmost Valdôtain dialect. Franco Provençal is first attested in manuscripts from the 12th century, possibly diverging from the langues d'oïl as early as the eighth–ninth centuries (Bec, 1971). However, Franco Provençal is consistently typified by a strict, myopic comparison to French, and so is characterized as "conservative". Thus, commentators such as Désormaux consider "medieval" the terms for many nouns and verbs, including pâta "rag", bayâ "to give", moussâ "to lie down", all of which are conservative only relative to French. As an example, Désormaux, writing on this point in the foreword of his Savoyard dialect dictionary, states:
text=The antiquated character of the Savoyard patois is striking. One can note it not only in phonetics and morphology, but also in the vocabulary, where one finds numerous words and directions that clearly disappeared from French. Franco Provençal failed to garner the cultural prestige of its three more widely spoken neighbors: French, Occitan, and Italian. Communities where speakers lived were generally isolated from each other because of the mountains. In addition, the internal boundaries of the entire speech area were divided by wars and religious conflicts. France, Switzerland, the Franche Comté (part of the Spanish Monarchy), and the duchy, later kingdom, ruled by the House of Savoy politically divided the region. The strongest possibility for any dialect of Franco Provençal to establish itself as a major language died when an edict, dated 6 January 1539, was confirmed in the parliament of the Duchy of Savoy on 4 March 1540 (the duchy was partially occupied by France since 1538). The edict explicitly replaced Latin (and by implication, any other language) with French as the language of law and the courts (Grillet, 1807, p. 65). The name Franco Provençal (franco provenzale) is due to Graziadio Isaia Ascoli (1878), chosen because the dialect group was seen as intermediate between French and Provençal. Franco Provençal dialects were widely spoken in their speech areas until the 20th century. As French political power expanded and the "single national language" doctrine was spread through French only education, Franco Provençal speakers abandoned their language, which had numerous spoken variations and no standard orthography, in favor of the culturally prestigious French.

Атаудың шығу тегі

Франко-провансаль тілі – өте фрагменттелген тіл, уақыт өте келе бірікпеген, өте ерекше жергілікті нұсқалары бар. Диалектілік әртүрлілік, тілдердің оңтүстік тобы мен окситандық аймақтардағыдан әлдеқайда жоғары. Бір диалектіні екіншісінің тілімен сөйлейтін адамдардың түсінуі көбінесе қиын. Ешқандай жерде «таза» түрінде сөйленбейді және тілді анықтау үшін қолданылатын қазіргі жалпылама атау көрсетуі мүмкін «стандартты анықтама тілі» жоқ. Сондықтан тілшілер оны жергілікті терминдермен, мысалы, брессан, форезиен немесе вальдотен, немесе жай ғана патуэ («патуис») деп атайды. Тіл білімі мамандары емес, соңғы жылдары ғана тілдің ұжымдық ерекшелігін сезіне бастады. Тіл аймағы алғаш рет 19 ғасырда адам сөйлеуінің табиғаты мен құрылымын зерттеу барысында мойындалды. Тіл білімінің пионері Грациадио Исаиа Асколи (1829–1907) көптеген сөйлеу диалектілерінің ерекше фонетикалық және құрылымдық ерекшеліктерін талдады. Шамамен 1873 жылы жазылған және кейін жарияланған мақаласында ол диалект шекаралары туралы келіспеушіліктерді шешуге көмектесті және жаңа тілдік аймақты ұсынды. Ол оны тілдердің оңтүстік тобының (Франко) және окситандық тілдер тобының (Провансаль) арасына орналастырды және Франко-провансаль тіліне осы атты берді. Асколи (1878, 61 б.) осы тақырыптағы маңызды эссесінде тілді былай сипаттады:
Chiamo franco provenzale un tipo idiomatico, il quale insieme riunisce, con alcuni caratteri specifici, più altri caratteri, che parte son comuni al francese, parte lo sono al provenzale, e non proviene già da una confluenza di elementi diversi, ma bensì attesta sua propria indipendenza istorica, non guari dissimili da quella per cui fra di loro si distinguono gli altri principali tipi neo latini. Мен Франко-провансаль тілін өзіне тән кейбір ерекшеліктерімен қатар, француз тілімен ортақ, ал провансаль тілімен ортақ сипаттамаларды біріктіретін тіл деп атаймын. Бұл әртүрлі элементтердің кейінірек бірігуінен туындамайды, керісінше, өзінің тарихи тәуелсіздігін көрсетеді, бұл нео-латын (роман) тілдерінің бір-бірінен ерекшеленуінен көп ерекшеленбейді. Франко-провансаль атауы шатастырушы болғанымен, сабақтастық үшін көптеген ғылыми журналдарда қолданыла береді. Француз тіліндегі тіл атауының екі бөлігі арасындағы дефиссіз жазу (франкопровенсаль) 1969 жылы Нейшатель университетінде өткен конференциядан кейін кеңінен қабылданды; алайда, ағылшын тіліндегі журналдардың көпшілігі дәстүрлі жазуды қолдануды жалғастыруда. «Романд» атауы Швейцарияда кем дегенде 1494 жылдан бері қолданылып келеді, сол кезде Фрибурдағы нотариустар өз хаттамаларын неміс және роман тілінде жазуға міндеттелді. Ол бүгінгі таңда көптеген швейцариялық мәдени ұйымдардың аттарында кездеседі. «Романд» терминін кейбір кәсіби тіл білімі мамандары да қолданады, олар «Франко-провансаль» сөзінің құрамы «жеткіліксіз» деп санайды. 1960 жылдары тілді бургунд (французша: «burgondien») деп атау ұсынысы негізінен көршілес аймақта сөйленетін бургунд тілімен шатасу мүмкіндігіне байланысты қабылданбады. Басқа аймақтар да осындай атауларға тарихи немесе саяси талаптарды білдірді, әсіресе (Meune, 2007). Кейбір қазіргі тілшілер мен жазушылар тілдің тәуелсіздігін баса көрсеткендіктен және басқа белгілі тілдік топтармен одақ құрмайтындықтан «арпитан» атауын артық көреді. «Арпитан» сөзі жергілікті халықтың «таулы» («таулы жоталар») деген мағынаны білдіретін сөзінен алынған. Оны 1980 жылдары Аоста аңғарындағы саяси ұйым – Харпитанья қозғалысы кеңінен танымал етті. 1990 жылдары бұл термин өзінің саяси контексінен айырылды. Aliance Culturèla Arpitana (Арпитан мәдени альянсы) «Арпитан» атауын интернет, басылымдар және басқа да іс-шаралар арқылы ілгерілетуде. Ұйым 2004 жылы Швейцарияның Лозанна қаласында Стефани Латион мен Альбан Лавилер құрды, ал қазір Фрибургте орналасқан. 2010 жылы SIL ISO 639 3 стандартында тілдің негізгі атауы ретінде «Арпитан» атауын қабылдады, ал «Франкопровенсаль» атауын қосымша атау түрінде қалдырды. Ана тіліндегі сөйлеушілер осы тілді патуэ (патуис) немесе носта мода («біздің [сөйлеу] жолымыз») деп атайды. Савойяда сөйлейтін кейбір адамдар өз тілін сард деп атайды. Бұл атау олардың ата-бабалары 1860 жылы Савойя мен Жоғарғы Савойя Францияға қосылғанға дейін Савойя әулеті басқарған Сардиния Корольдігінің азаматтары болғандықтан қолданылады. Бұл тіл Францияның Форз аймағында гага деп аталады және сөздіктер мен басқа да аймақтық басылымдардың атауларында кездеседі. Гага (және сипаттауыш gagasse) 1866 жылы жарық көрген Огюст Каллеттің «La légende des Gagats» әңгімесінде танымал болған Сент-Этьен тұрғындарының жергілікті атауынан шыққан.

Franco Provençal is an extremely fragmented language, with scores of highly peculiar local variations that never merged over time. The range of dialect diversity is far greater than that found in the langue d'oïl and Occitan regions. Comprehension of one dialect by speakers of another is often difficult. Nowhere is it spoken in a "pure form" and there is not a "standard reference language" that the modern generic label used to identify the language may indicate. This explains why speakers use local terms to name it, such as Bressan, Forèzien, or Valdôtain, or simply patouès ("patois"). Only in recent years have speakers who are not specialists in linguistics become conscious of the language's collective identity. The language region was first recognized in the 19th century during advances in research into the nature and structure of human speech. Graziadio Isaia Ascoli (1829–1907), a pioneering linguist, analyzed the unique phonetic and structural characteristics of numerous spoken dialects. In an article written about 1873 and published later, he offered a solution to existing disagreements about dialect frontiers and proposed a new linguistic region. He placed it between the langues d'oïl group of languages (Franco) and the langues d'oc group (Provençal) and gave Franco Provençal its name. Ascoli (1878, p. 61) described the language in these terms in his defining essay on the subject:
Chiamo franco provenzale un tipo idiomatico, il quale insieme riunisce, con alcuni caratteri specifici, più altri caratteri, che parte son comuni al francese, parte lo sono al provenzale, e non proviene già da una confluenza di elementi diversi, ma bensì attesta sua propria indipendenza istorica, non guari dissimili da quella per cui fra di loro si distinguono gli altri principali tipi neo latini. I call Franco Provençal a type of language that brings together, along with some characteristics which are its own, characteristics partly in common with French, and partly in common with Provençal, and are not caused by a late confluence of diverse elements, but on the contrary, attests to its own historical independence, little different from those by which the principal neo Latin [Romance] languages distinguish themselves from one another. Although the name Franco Provençal appears misleading, it continues to be used in most scholarly journals for the sake of continuity. Suppression of the hyphen between the two parts of the language name in French (francoprovençal) was generally adopted following a conference at the University of Neuchâtel in 1969; however, most English language journals continue to use the traditional spelling. The name Romand has been in use regionally in Switzerland at least since 1494, when notaries in Fribourg were directed to write their minutes in both German and Rommant. It continues to appear in the names of many Swiss cultural organizations today. The term "Romand" is also used by some professional linguists who feel that the compound word "Franco Provençal" is "inappropriate". A proposal in the 1960s to call the language Burgundian (French: "burgondien") did not take hold, mainly because of the potential for confusion with an Oïl language known as Burgundian, which is spoken in a neighbouring area, known in English as Burgundy Other areas also had historical or political claims to such names, especially (Meune, 2007). Some contemporary speakers and writers prefer the name Arpitan because it underscores the independence of the language and does not imply a union to any other established linguistic group. "Arpitan" is derived from an indigenous word meaning "alpine" ("mountain highlands"). It was popularized in the 1980s by Mouvement Harpitanya, a political organization in the Aosta Valley. In the 1990s, the term lost its particular political context. The Aliance Culturèla Arpitana (Arpitan Cultural Alliance) is advancing the cause for the name "Arpitan" through the Internet, publishing efforts, and other activities. The organization was founded in 2004 by Stéphanie Lathion and Alban Lavy in Lausanne, Switzerland, and is now based in Fribourg. In 2010 SIL adopted the name "Arpitan" as the primary name of the language in ISO 639 3, with "Francoprovençal" as an additional name form. Native speakers call this language patouès (patois) or nosta moda ("our way [of speaking]"). Some Savoyard speakers call their language sarde. This is a colloquial term used because their ancestors were subjects of the Kingdom of Sardinia ruled by the House of Savoy until Savoie and Haute Savoie were annexed by France in 1860. The language is called gaga in France's Forez region and appears in the titles of dictionaries and other regional publications. Gaga (and the adjective gagasse) comes from a local name for the residents of Saint Étienne, popularized by Auguste Callet's story "La légende des Gagats" published in 1866.

Италия

Аоста аңғары (Валдота диалектісінде: Валь д’Ота; итальян тілінде: Valle d'Aosta; француз тілінде: Vallée d'Aoste); Валсер тілінде сөйлейтін аңғардан басқа, Грессони-Сент-Жан, Грессони-Ла-Трините және Иссим (Лис аңғары) ауылдары, сондай-ақ Турин метрополиялық қаласының альпілік биіктіктері, Пьемонт ойпатындағы 43 қауымдастық: Ала-ди-Стура, Альпетте, Бальме, Кантойра (Cantoire), Карема (Carême), Кастаньоле-Пьемонте, Серес, Серезоле-Реале (Cérisoles), Кьяламберто (Chalambert), Кьянокко (Chanoux), Коассоло-Торинезе, Коацце (Couasse), Кондове (Condoue), Корио (Corio), Фрассинетто (Frasinei), Жерманьяно (Saint Germain), Джальоне (Jaillons), Джавено, Гравере (Gravière), Гроскавалло (Groscaval), Ингрия, Ланцо-Торинезе (Lans), Лемие, Локана, Маттие, Меана-ди-Суза (Méan), Меццениле (Mesnil), Монастеро-ди-Ланцо (Moutier), Ноаска, Новалеза (Novalaise), Пессинетто, Понт-Канавезе, Рибордоне (Ribardon), Ронко-Канавезе (Ronc), Рубиана (Rubiane), Спароне (Esparon), Суза (Suse), Травес, Уссельо (Ussel), Вальджиое (Valjoie), Вальпрато-Соана (Valpré), Венаус (Vénaux), Виу (Vieu). Ескерту: Пьемонттың ең оңтүстік аңғарларында окситан тілінде сөйлейді. Апулия аймағындағы, оңтүстік Апеннин тауларындағы Фоджа провинциясындағы екі анклав: Фаэто және Сель-ди-Сан-Вито ауылдары.

Франция

Рона-Альп және Франш-Конте аймақтарының басым бөлігі, оған келесі департаменттер кіреді: Юра (оңтүстік екі бөлігінің бірі), Дубс (оңтүстік үштен бірі), Жоғарғы Савойя, Савойя, Изер (оңтүстік жиегі, дәстүрлі түрде окситан тілінде сөйлейтін аймақтардан басқа), Рона, Дром (солтүстік шеті), Ардеше (солтүстік шеті), Луара, Айн және Саона-э-Луара (оңтүстік жиегі).

Швейцария

елдің ресми түрде француз тілінде сөйлейтін Романдия (Suisse Romande) бөлігінің көп бөлігі, мына кантондарды қамтиды: Женева (Женева/Женф), Вод, Валестің төменгі жағы (Валлис), Фрибург (Фрайбург) және Невшатель. Ескерту: Романдияның қалған бөліктері, атап айтқанда Юра және Берн кантонының солтүстік аңғарлары лингвистикалық тұрғыдан langues d'oïl тілдеріне жатады.

Қазіргі жағдай

Аоста аңғары – франко-провансальдық аймақта осы тілді барлық жастағы тұрғындар ана тілі ретінде кеңінен қолданатын жалғыз аймақ. 1948 жылдан бері бірнеше жағдай бұл аймақта тілдің (Вальдотан диалектісінің) тұрақтануына ықпал етті. Италия Конституциясы бұрынғы провинцияның мәртебесін автономиялық аймаққа өзгерту үшін түзетілді. Бұл Аоста аңғарына белгілі бір мәселелер бойынша дербес шешім қабылдауға ерекше құқық берді. Осының нәтижесінде аймақтың экономикасы өсті және 1951 жылдан 1991 жылға дейін халық саны көбейді, бұл ұзақ мерзімді перспективаларды жақсартты. Тұрғындарды аймақта қалуға ынталандырып, олар ұзақ жылдар бойы сақталған дәстүрлерді жалғастыруға күш салды. Тіл 1991 жылғы Италия Президентінің жарлығымен және 1999 жылы қабылданған ұлттық заңмен нақты қорғалды. Сонымен қатар, Аоста үкіметі қабылдаған аймақтық заң бойынша, педагогтар мектеп бағдарламасында франко-провансаль тілі мен мәдениеті туралы білімді насихаттауға міндетті. Бірнеше мәдени ұйымдар, кітапханалар мен театр ұжымдары Вальдотан диалектін белсенді қолдану арқылы этникалық мақтаныш сезімін күшейтеді (EUROPA, 2005). Парадоксалдысы, дәл осы федералды заңдар Турин провинциясында осы тілге сол деңгейде қорғауды бермейді, себебі онда франко-провансаль тілінде сөйлейтіндер халықтың 15%-дан аз бөлігін құрайды. Жұмыс орындарының жетіспеуі Пьемонттың альпілік аңғарларынан олардың көшіп кетуіне және тілдің құлдырауына себеп болды. Швейцария роман тілін (романш тілінен айырмашылығы) өзінің ресми тілдерінің бірі деп танымайды. Сөйлейтіндер батыс кантондарда қоныстанған, онда швейцариялық француз тілі басым, ал диалекттер көбінесе екінші тіл ретінде қолданылады. Ауыл шаруашылығындағы күнделікті өмірде қолданылуы тез азайып барады. Дегенмен, кейбір шалғай орналасқан жерлерде төмендеу көрсеткіші айтарлықтай төмен. Бұл әсіресе Эволен диалектісі үшін ерекше маңызды. Франко-провансаль тілі Францияда күрт құлдырады. Француз Республикасының ресми тілі француз тілі деп белгіленген (Франция Конституциясының 2-бабы). Француз үкіметі франко-провансаль тілін ресми түрде «Франция тілдерінің» бірі деп таниды, бірақ оның конституциясы франко-провансаль тіліне белгілі бір құқықтарды кепілдейтін 1992 жылғы Өңірлік немесе азшылық тілдері жөніндегі Еуропалық хартасын (ECRML) ратификациялауға тыйым салады. Бұл тіл Францияда саяси қолдауға ие емес және көбінесе төмен әлеуметтік мәртебемен байланысты. Бұл жағдай Францияның тілдік байлығын құрайтын көптеген аймақтық тілдерге де әсер етеді. Аймақтық тілдерді меңгергендер қарттап, көбінесе ауылдық жерлерде тұрады.

The Aosta Valley is the only region of the Franco Provençal area where this language is still widely spoken as native by all age ranges of the population. Since 1948 several events have combined to stabilize the language (Valdôtain dialect) in this region. The constitution of Italy was amended to change the status of the former province to an autonomous region. This gives the Aosta Valley special powers to make its own decisions about certain matters. This resulted in growth in the region's economy and the population increased from 1951 to 1991, improving long term prospects. Residents were encouraged to stay in the region and they worked to continue long held traditions. The language was explicitly protected by a 1991 Italian presidential decree and a national law passed in 1999. Further, a regional law passed by the government in Aosta requires educators to promote knowledge of Franco Provençal language and culture in the school curriculum. Several cultural groups, libraries, and theatre companies are fostering a sense of ethnic pride with their active use of the Valdôtain dialect as well (EUROPA, 2005). Paradoxically, the same federal laws do not grant the language the same protection in the Province of Turin because there Franco Provençal speakers make up less than 15% of the population. Lack of jobs has resulted in their migration from the Piedmont's alpine valleys, and contributed to the language's decline. Switzerland does not recognize Romand (not be confused with Romansh) as one of its official languages. Speakers live in western cantons where Swiss French predominates; they converse in the dialects mainly as a second language. The use in agrarian daily life is rapidly disappearing. However, in a few isolated places the decline is considerably less steep. This is most notably the case for the Evolène dialect. Franco Provençal has had a precipitous decline in France. The official language of the French Republic has been designated as French (article 2 of the Constitution of France). The French government officially recognizes Franco Provençal as one of the "languages of France", but its constitution bars it from ratifying the 1992 European Charter for Regional or Minority Languages (ECRML) that would guarantee certain rights to Franco Provencal. This language has almost no political support in France and it is associated with generally low social status. This situation affects most regional languages that comprise the linguistic wealth of France. Speakers of regional languages are aging and live in mostly rural areas.

Спикерлердің саны

Франко-провансаль диалектісінің ең көп белсенді күнделікті қолданушысы бар тілі – Вальдотендік. 2003 жылғы санақтан кейін жинақталған мәліметтерге сәйкес, Италияның Аоста аңғары аймағында шамамен 68 000 адам осы тілде сөйлейді. Аталған аймаққа жақын Турин провинциясының альпілік аңғарларында 22 000-ға жуық адам сөйлейді. Фаетар және Чильяже диалектісін Италияның оңтүстігіндегі Апулия аймағындағы Фоггия провинциясының шалғай орналасқан аймағында тұратын 1400 адам қолданады (Италия бойынша деректер: EUROPA, 2005). 1951 жылдан бастап, Celle Di San Vito қаласынан Канадаға қоныс аударушылардың көп саны Брантфордта (Онтарио) осы диалектінің Чильяже түрін қалыптастырды. Ең жақсы кезеңде бұл тілді күнделікті бірнеше жүз адам қолданған. 2012 жылғы мәліметтер бойынша, бұл қауымдастық үш буын ішінде күнделікті сөйлейтін адамдардың саны 50-ден аспайды. Еуропалық комиссияның ресми мәліметтеріне қайшы, 2001 жылы Fondation Émile Chanoux жүргізген сауалнамада Аоста аңғарының тұрғындарының тек 15%-ы франко-провансаль тілін ана тілі деп атаған, бұл 20 жыл бұрынғы итальяндық санақта көрсетілген көрсеткіштерден едәуір төмен (және 2001 жылғы комиссия есебінде пайдаланылған). Тұрғындардың 55,77%-ы франко-провансаль тілін білетінін, ал 50,53%-ы француз, франко-провансаль және итальян тілдерін білетінін айтқан. Бұл диалектке қатысты ана тілі ұғымы туралы пікірталас тудырды. Аоста аңғары 21-ші ғасырдың басында франко-провансаль тілінде сөйлейтін жалғыз аймақ болып бекітілді. Бұл деректерді талдаған Квебек қаласындағы Лаваль университеті жариялаған есепте, бұл тіл он жыл ішінде осы аймақта «жоғалуға жақын» болуы мүмкін екендігі айтылды. Ethnologue.com-ның 2009 жылғы басылымы (Lewis, 2009) Италияда 70 000 франко-провансаль тілінде сөйлейтін адам бар екенін хабарлайды. Алайда, бұл көрсеткіштер 1971 жылғы санақтан алынған. Швейцариядағы Вале және Фрибург кантондарының ауылдық аймақтарында 7000-ге жуық тұрғын әртүрлі диалекттерді екінші тіл ретінде қолданады (Швейцария бойынша деректер: Lewis, 2009). Романдияның басқа кантондарында франко-провансаль диалектілері бұрын қолданылған, бірақ қазірде жойылып кеткен. 19-шы ғасырдың ортасына дейін франко-провансаль диалектілері Франциядағы өздерінің географиялық аймағында ең көп таралған тіл болған. Бүгінде аймақтық тілдерде сөйлейтін адамдардың саны аз, олар көбінесе шалғай орналасқан қалаларда тұрады. INED (Institut national d'études démographiques) 2002 жылы жариялаған есебінде тілдің жоғалу деңгейі 90% құрайды деп мәлімдеген, бұл «бес жасар балаларына өздерінің әкелері сол жастағы балаларына әдетте сөйлейтін тілде сөйлемейтін әкелердің үлесінен» тұрады. Бұл Франциядағы кез келген басқа тілге қарағанда үлкен жоғалту, және «кризистік» жағдай деп сипатталды. Есепте Францияда франко-провансаль тілін балаларына біраз білім беруге тырысатын 15 000-нан аз адам бар екендігі айтылған (Франция бойынша деректер: Héran, Filhon, & Deprez, 2002; сурет 1, 1 C, 2-бет).

The Franco Provençal dialect with the greatest population of active daily speakers is Valdôtain. Approximately 68,000 people speak the language in the Aosta Valley region of Italy, according to reports compiled after the 2003 census. The alpine valleys of the adjacent province of Turin have an estimated 22,000 speakers. The Faetar and Cigliàje dialect is spoken by 1,400 speakers, who live in an isolated pocket of the province of Foggia in the southern Italian Apulia region (figures for Italy: EUROPA, 2005). Beginning in 1951, strong emigration from the town of Celle Di San Vito to Canada established the Cigliàje variety of this dialect in Brantford, Ontario. At its peak, the language was used daily by several hundred people. As of 2012 this community has dwindled to fewer than 50 daily speakers across three generations. Contrary to official information reported by the European Commission, a poll by the Fondation Émile Chanoux in 2001 revealed that only 15% of all Aosta Valley residents claimed Franco Provençal as their mother tongue, a substantial reduction to the figures reported on the Italian census 20 years earlier (and used in the 2001 commission report). Some 55.77% of the residents said they know Franco provençal and 50.53% said they know French, Franco provençal and Italian. This opened a discussion about the concept of mother tongue when concerning a dialect. The Aosta Valley was confirmed as the only area where Franco provençal is actively spoken in the early 21st century. A report published by Laval University in Quebec City, which analyzed this data, reports that it is "probable" that the language will be "on the road to extinction" in this region in ten years. The 2009 edition of ethnologue. com (Lewis, 2009) reports that there are 70,000 Franco Provençal speakers in Italy. However, these figures are derived from the 1971 census. In rural areas of the cantons of Valais and Fribourg in Switzerland, various dialects are spoken as a second language by about 7,000 residents (figures for Switzerland: Lewis, 2009). In the other cantons of Romandie where Franco Provençal dialects used to be spoken, they are now all but extinct. Until the mid 19th century, Franco Provençal dialects were the most widely spoken language in their domain in France. Today, regional vernaculars are limited to a small number of speakers in secluded towns. A 2002 report by the INED (Institut national d'études démographiques) states that the language loss by generation was 90%, made up of: "the proportion of fathers who did not usually speak to their 5 year old children in the language that their own father usually spoke in to them at the same age". This was a greater loss than undergone by any other language in France, a loss called "critical". The report estimated that fewer than 15,000 speakers in France were handing down some knowledge of Franco Provençal to their children (figures for France: Héran, Filhon, & Deprez, 2002; figure 1, 1 C, p. 2).

Тілдік құрылым

Ескерту: Осы бөлімдегі шолу Мартиннің (2005) еңбегіне сүйенеді, барлық франко-провансаль мысалдары Orthographe de référence B нұсқауына орай жазылған (төмендегі "Орфография" бөлімін қараңыз).

Типология және синтаксис

Франко-провансаль тілі окситан және итальян тілдері сияқты синтетикалық тіл. Көптеген етістіктердің тұлға, сан және уақыт бойынша әртүрлі аяқталулары бар, сондықтан есімдіктің қолданылуы міндетті емес; осылайша, екі грамматикалық функция біріктіріледі. Дегенмен, екінші жаққа қаратылған жекеше етістік түрі ерекшелену үшін сәйкес есімдікті талап етеді. Франко-провансаль тіліндегі стандартты сөз тіркесі мәлімдеме сөйлемдерде субъект-етістік-объект (SVO) түрінде болады, мысалы: Vos côsâds anglès. ("Сіз ағылшын тілінде сөйлейсіз."), бірақ егер толықтауыш есімдік болса, онда сөз тіркесі субъект-объект-етістік (SOV) болып өзгереді. Сұраулы сөйлемдерде стандартты сөз тіркесі етістік-субъект-объект (VSO) түрінде келеді, мысалы: Côsâds vos anglès ? ("Сіз ағылшын тілінде сөйлейсіз бе?")

Морфология

Франко-провансаль тілінің грамматикасы басқа роман тілдерінікімен ұқсас.