Кіріспе

Дәстүрлі норвегиялық саптық аспап

Хардангер скрипкасы (hardingfele) – Норвегияның ұлттық аспабы саналатын дәстүрлі саптық аспап. Қазіргі заманғы үлгілерінде бұл скрипка скрипкаға өте ұқсас, бірақ сегіз немесе тоғыз сырлы (стандартты скрипкадағы төрт емес) және жіңішкерек ағаштан жасалған. Хардингфельдің ең ерте белгілі үлгісі 1651 жылы Норвегияның Хардангер аймағында Оле Йонсен Яастад жасаған. Алғашқыда аспаптың корпусы дөңгелек және тар болған. Шамамен 1850 жылға қарай, скрипкаға ұқсас корпусы бар қазіргі үлгі қалыптасты. Хардангер скрипкасының F тесіктері ерекше, көбінесе «батыңқы» көрінеді және әдетте түзу жиектері болады (скрипканың әсем, иректелген F тесіктерінен өзгеше). Сымдардың төртеуі скрипка сияқты тартылып ойнатылады, ал қалғандары, атап айтқанда қосымша сымдар немесе серік сымдар, қалған төртеуінің әсерінен резонансқа келеді. Бұл қосымша сымдар жоғарыдағы тіректе қосымша тіректермен бекітіліп, тартылады, бұл Хардингфельдің құлағын стандартты скрипкамен салыстырғанда екі есе ұзын етеді. Серік сымдар, тіректерге бекітілгеннен кейін, скрипкадан өзгеше құрылған «қуыс» саусақ тақтасы арқылы өтеді, ол осы қосымша сымдарға арналғандықтан сәл жоғары және қалың болады. Резонанс сымдары арнайы көпірдің ортасында орналасқан және құйрықшадағы қосымша тіректерге (немесе ұсақ бөлшектерге) бекітіледі. Көпірдің ортасынан кішірек «көпір» немесе осы резонанс сымдардың өтуіне арналған ойық жасалған. Дыбыс осы жерде жиналады және қайта таралады; ноталар ойналғанда діріл көпір арқылы жіберіледі, ал серік сымдар сол ноталарды қайталайды. Хардингфельдің көпірі басқа иілімді аспаптардан ерекше. Ол біршама биік және кең, нәтижесінде сымдар сәл төмен және бір-бірінен алыс орналасқан; бұл бір уақытта екі сымды ойнауды (қос тоқылған ноталарды) оңай жеңілдетеді. Осыған ұқсас техниканы кейбір американдық халық және блюграсс скрипкашылары қолданады, олар жақсырақ қос тоқылған ноталар үшін көпірін бірнеше миллиметрге құйрықшаға жақындатады. Хардингфель негізінен Норвегияның оңтүстік-батыс бөлігінде қолданылады, ал қарапайым скрипка (флатфель, «жазық скрипка» немесе vanlig fele, «жалпы скрипка») басқа жерлерде кездеседі. Хардингфель билерге сүйемелдеу үшін қолданылады, оған икемді, қатты табан соғулар қосылады. Сондай-ақ, дәстүр бойынша, тойшылдар шіркеуге барар жолда скрипкашы тойды бастап жүрген. Аспап көбінесе әсем безендірілген, құлағында (тіреуінің жоғарғы бөлігінде) жануардың (әдетте айдаһар немесе Норвегияның арыстаны) немесе әйелдің басының мүсіні, құйрығы мен саусақ тақтасында аналық перленін кеңінен қолдану және аспаптың корпусында қара бояумен жасалған «розинг» деп аталатын әшекейлер болады. Кейде тіректерді және аспаптың жиектерін безендіру үшін сүйек бөлшектері қолданылады.

Тюнингтер

Скрипкадан өзгеше, хардингфеле – транспозициялық аспап, яғни хардингфеле үшін ноталар аспап сол музыканы орындағанда естілетін пернеден өзгеше пернеде жазылады. Нақтырақ айтқанда, хардингфеле – D аспабы, яғни хардингфеленің жазылған C нотасы, фортепиано сияқты транспозицияланбайтын аспаптағы D нотасына сәйкес келеді. Сондықтан, төменде келтірілген құлақтар жайлы мәліметтер хардингфеленің жазылған A нотасына қатысты, концерттік A нотасына емес. Ішкі струналар негізгі құлаққа сәйкес дірілдеуге бапталады. Мысалы, негізгі струналар A D A E құлағында болса, ішкі струналар B D E F A құлағында болады. Күйдің бапталуы көбінесе аспап ойналатын аймаққа немесе нақты бір күйдің талаптарына байланысты. Норвегияда 20-дан астам түрлі құлақтар тіркелген. Хардангер күйлерінің көпшілігі жалпы құлақта (A D A E) орындалады. Хардангер скрипкасын «төменгі басс» ретінде де ойнауға болады, мұндағы «басс» сөзі ең төменгі струнаны (G D A E) білдіреді, бұл – стандартты скрипканың құлағы. Кейбір аймақтарда «Gorrlaus» (F D A E) құлағы кейде қолданылады. Көптеген белгілі орындаушылар (мысалы, Анбьёрг Лиен) жиі E шкаласының құлақтарын қолданады; яғни, A D A E орнына, күйлер негізінен D шкаласында орындалса, аспап B E B F# құлағына бапталады, сондықтан күйлер негізінен E шкаласында болады. Одан да жоғарырақ, орындаушы Кнут Буэн бірнеше альбомдарды F шкаласы, C F C G құлағында жазды. Бұл тек кішкентай корпусты аспапта (мысалы, Хардангер скрипкасы) мүмкін, стандартты толық өлшемді скрипкада мұндай баптау сирек кездеседі. Оның орнына, стандартты скрипкада ойнайтын көптеген скрипкашылар G струнасын A-ға дейін көтереді, A D A E құлағын пайдаланып, оларға бірдей музыка стилін орындауға мүмкіндік береді. Тағы бір құлақ – «тролльді құлақ» (A E A C) деп аталады. Тролльді құлақ fanitullen күйлері үшін қолданылады, сондай-ақ «шайтанның күйлері» деп те аталады, әрі Kivlemøyane сюитасының күйлері үшін де қолданылады (осылайша, халдерлермен де, шайтанмен де байланысты); Норвегияның Валдрес аймағында осы ерекше құлақты қолдану «greylighting» деп аталады, бұл скрипкашы осылай баптаған скрипкасын таңертең болған кезде еске салады, және ол көптеген басқа құлақтарды орындаған. Аңыз бойынша, скрипкашы fanitullen күйлерін шайтаннан үйренген. Бұл құлақ күйлердің мелодиялық диапазонын шектейді, сондықтан оны сирек қолданады.

Техника

Хардингфельді иіру техникасы да скрипканы иіру техникасынан өзгеше. Ол тегіс, серпілісті, жеңіл иіру стилі. Музыкант көбінесе бір уақытта екі жоғарғы ішекті, кейде үш ішекті иіреді. Бұл скрипкадағы көпірдің дөңгелек болуынан айырмашылығы, хардингфельдегі көпірдің салыстырмалы тегістігімен жеңілдетіледі. Мақсаты – екі (немесе қосымша резонанстық ішектердің арқасында одан да көп) дыбыстың үздіріліссіз ағынын жасау. Хардингфельдің ішектері скрипка ішектерінен жіңізрак, барокко дәуіріндегі скрипка ішектеріне ұқсайды. Көптеген классикалық білім алған скрипкашылар хардингфельді ойнағанда классикалық скрипкашылардың табиғи түрде қолданатын қосымша салмақты теңгеру үшін барокко доғасын пайдаланады. Міне, Роуз Логанның Сент-Сесилия залында көрсеткен техникасының мысалы.

Хардангер скрипкасы мен дін

Хардингфеленің христиан шіркеуінде ұзақ тарихы бар. Белгілі ерте скрипка шебері Исак Ботнен өзінің кейбір өнерін шіркеудің лайк жетекшісі және мектеп мұғалімі Ларс Кларктан, ал лак жағу әдістерін пастор Дедрик Мустан үйренген делінеді. Көптеген халық ертегілерінде шайтан хардингфелемен байланыстырылады; шындығында, көптеген шебер ойнаушылардың ойнауды шайтаннан, тіпті никстен үйренгендігі айтылады. 19 ғасырдағы діни жаңару кезінде көптеген скрипкалар (қалыпты және Хардангер) скрипкашылар мен қарапайым халық тарапынан жойылды немесе жасырылды, олар "жан үшін скрипкаларды өртеп жібергені абзал" деп ойлады, себебі ол "жабайы билерді, ішімдікті және төбелес шығаруды ынталандыратын күнәлі аспап" саналды. Бұл Норвегияда және Еуропаның басқа да аймақтарында болды, ал 20 ғасырға дейін шіркеу ішінде Хардангер скрипкасын ойнауға тыйым салынды. Дегенмен, кейбір скрипкашылар барлық айыптауларға қарамастан, ойнауын жалғастырды, осылайша құнды дәстүрлер сақталды. Шіркеуде алғаш рет өнер көрсеткен халық музыканттары – скрипкашылар Йоханнес Даль (Тинн) және Гермунд Хауген (Нотодден) болды. Даль 1920 жылдары өнер көрсетті. Белгілі қазіргі заманғы скрипкашы Анбьёрг Лиен шіркеу органшысы Ивер Клейвемен бірге ойнады, бірақ ол да өнер көрсету алдында діни жағынан наразылық білдірген. Сонымен қатар, Кнут Хамре мен Бенедикт Моурсеттің "Rosa i Botnen" альбомында Норвегиядағы ең көне шіркеудің орган құбырымен бірге әлі де бар ең көне белгілі скрипкалардың дыбысын естуге болады.

Әсерлер

Эдвард Григ көптеген Хардангер халық әуендерін өзінің шығармаларына бейімдеді және Ибсеннің "Пир Гинт" сюитасының №1 партитурасының бөлігі ретінде Хардангер үшін әуендер жазды. Григтің "Пир Гинт" музыкасындағы "Таң" бөлімінің алғашқы фразасы Хардангер скрипкасының қосымша сымдарының құлағына түсетін дыбысынан алынған: A F E D E F және т.б. Соңғы жылдары бұл аспап әлемнің басқа елдерінде де танымал болды. Жапония хардгер скрипкасына қызығушылық танытқан елдердің бірі, және жапон музыканттары осы аспапта ойнауды үйрену үшін Норвегияға сапар шегеді. 1997 жылы австралиялық классикалық композитор Лиза Лим соло Хардангер скрипкасы үшін "Philtre" шығармасын жазды, сондай-ақ оны "Winding Bodies: 3 Knots" (2013–14) еңбегіне де енгізді. Оның "The Weaver's Knot" (2013–14) атты струнный квартеті Хардангер скрипкасының дыбысы мен орындау техникасынан шабыттанды. Тағы бір жаңа шығарма – британдық композитор Роуз Доддтың 2011 жылы жазған "mobius II" шығармасы, ол Хардангер скрипкасы мен электроникаға арналған (Бритт Пернил Фрохолм Хаддерсфилд заманауи музыка фестивалінде тұсаукесер өткізді).

Ойыншылар

Белгілі харддингфеле орындаушыларының қатарында Лиллебьёрн Нильсен, Кнут Буен, Хаук Буен, Олав Йорген Хегге, Эннбьёрг Лиен, Сигрид Молдестад, Миларгутен (Тарджей Аугундссон), Ларс Файкеруд, Ларс Дженсен, Нильс Окланд, Тува Сиверцен, Бенедикт Маурсет, Энн Хитта, Нортумбрия сыбызғышы, Джермунд Хауген және скрипкашы Кэтрин Тикель, ирланд скрипкашылары Каоимхин О Рагаллахи және Майрид Ни Маонахи, американдықтар Лоретта Келли, Андреа Эйн, Дэн Труман және көп аспапты орындайтын Дэвид Линдли бар. 2010 жылдың наурыз айында Олав Люксенгард Мьелва өзінің Fele/Hardingfele, Røros/Hallingdal альбомы үшін дәстүрлі музыка / норвегиялық халық музыкасы категориясында (Грэмми сыйлығының норвегиялық аналогы) Spellemannprisen 2009 сыйлығын жеңіп алды.

Фильмде қолдану

Хардангер скрипкасы Ховард Шордың «Алдақтардың иесі: Екі мұнара» және «Алдақтардың иесі: Патшаның оралуы» фильмдерінің саундтректерінде Рохан тақырыбының негізгі үнін беру үшін пайдаланылды. Дегенмен, бұл фильмде Хардангер скрипкасын қолдану дәстүрлі емес, себебі тақырып әдеттегідей бір мезгілде екі ішекті тартып үйлесімділік жасауды пайдаланбайды. Сонымен қатар, скрипкашы вибрато қолданды, ол дәстүрлі түрде қолданылмайды, өйткені дыбыс биіктігінің шағын өзгеруі төменгі ішектердің серпілісті резонансына кедергі келтіреді. Оны композитор Джон Пауэлл да қолданды, ал DreamWorks фильмі «Қанжық үйрету қалай?» («How to Train Your Dragon») фильмінде Дермот Крехан басты романтикалық тақырып үшін орындады. Хардангер скрипкасы «Армагеддон» (Тревор Рабин жазған) және «Фарго» (Картер Бервелл жазған) фильмдерінің саундтректерінде де кездеседі. Соңғысында ахуал сәл дәстүрлірек – оның басты тақырыбы норвегиялық халық әні «Жоғалған қойдың» аранжировкасы болып табылады. Стивен Ван Зандт Хардангер скрипкін Lilyhammer телесериалының тақырып әнінде пайдаланды. Жапондық анимациялық фильм «Жерден алынған әңгімелер» («Tales from Earthsea») фильмінде оны Рио Ямасе орындады. Хардангер скрипкасы 2017 жылғы «Дюнкерк» фильмінің саундтрегінде, сондай-ақ 2021 жылғы «Локи» сериалының саундтрегінде де қолданылды.