Кіріспе
Гана тоқымасы Кенте – қолмен тоқылған жібек және мақтадан жасалған Гана тоқымасы. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл мата Эве және Акан тайпаларының патшалары тога сияқты киген. Ашанти ауызша дәстүріне сәйкес, ол Гананың Ашанти аймағындағы Бонвайрде пайда болған. Қазіргі Ганада Кенте матасын кию арнайы мерекелерді атау үшін кеңінен таралған, ал шебер тоқымашылар басқаратын Кенте брендтеріне сұраныс жоғары. Кенте матасын Того мен Кот-д’Ивуардың кейбір аймақтарында Эве және Акан халқы киеді. Кенте өрнектерінің танымалдығына байланысты, Кенте өрнектері бар жаппай өндірілген баспалар Батыс Африкада, және одан әрі бүкіл Африка бойынша танымал болды. Әлемдік деңгейде бұл өрнек бітіру салтанаттарындағы академиялық шәлдердің дизайнында қолданылады.
Kente refers to a Ghanaian textile made of hand woven strips of silk and cotton. Historically the fabric was worn in a toga like fashion by royalty among the Ewe and Akan. According to Ashanti oral tradition, it originated from Bonwire in the Ashanti region of Ghana. In modern day Ghana, the wearing of kente cloth has become widespread to commemorate special occasions, and kente brands led by master weavers are in high demand. Kente is also worn in parts of Togo and Ivory Coast by the Ewe and Akan people there. Due to the popularity of kente cloth patterns, production of mass produced prints with the kente patterns have become popular throughout West Africa, and by extension the whole of Africa. Globally, the print is used in the design of academic stoles in graduation ceremonies.
Этимология
Кенте сөзі акан тілінің ассант диалектісінде "себет" деген мағынаны білдіретін кентэн сөзінен туындаған, бұл оның себеттей өрнегіне сілтеме жасайды. Ганада акан этносы кентеге нвентoма деп те атайды, яғни "тоқылған мата". Ашанти халық аңыздарында тоқымашылар Анаси құрлыауының өрнегін қайталауға тырысып, кенте өнерін ойлап тапқандығы айтылады.
Тарих
Батыс Африка мәдениеттері мыңдаған жылдар бойы мата тоқып келеді. Оңтүстік Ганада қолмен тоқудың ең көне нысандары Бегхо мен Боно Мансода табылды. Осы жерлерден табылған ораулы бұрамалар мен бояуға арналған тесіктер 14–18 ғасырларға жатады. Венчиде ораулы бұрамалар 16–17 ғасырларға дейін сақталған. 18 ғасырда Дания агенттері Ног пен Л. Ф. Рёмердің құжаттарында Асантехен Опоку Вэре I қолөнерді дамытуға қолдау көрсеткені айтылған. Асантехен өзінің билігі кезінде Ашанти империясында тоқу өнерін жаңару үшін фабрика құрды. Бұл Кенте өндірісінің бастапқы кезеңі болды. Дания агенттері фабриканың жұмысын былай сипаттады:
"Оның халқының кейбіреулері мақта иіріп, үш саусақ енінен жолақтар тоқыды. Он екі ұзын жолақты тігіп біріктіргенде "пантье" немесе белбеу шығатын еді. Бір жолақ ақ, екіншісі көк, ал кейде олардың арасында қызыл түс те болатын. [Асантехен] Опоку [Ware] жібек тафту және түрлі түстердегі маталар сатып алатын. Осы маталарды суретшілер жіпке айналдырып, қайтадан тоқыған." – делінген Ногтың жазбаларында. Ауызша дәстүрге сәйкес, еве тоқуы 16 ғасырға дейін барып жетеді, сол кезде тоқымашылар Ганаға Бенин Республикасы мен Батыс Нигериядан көшіп келген елдердің арасында болған. 18 ғасырда Кета Оңтүстік Ганаға қоныс аударған еве тайпаларының тоқу орталығына айналды. Оңтүстік еве тайпалары арасындағы тоқу өнері туралы ең алғашқы мәлімет 1718 жылы Голландияның Батыс Үндістан компаниясының шенеунігі Кетаға сапар жасаған кездегі есебінде кездеседі. Тоқу ағаш тоқыма станогында жүзеге асырылады, онда түрлі түсті матадан жасалған көптеген жіптер біріктіріледі. Тоқымашылар әдетте, өз үлгілерін жасау үшін бірнеше жыл бойы тәлімгер тоқымашының немесе компанияның шәкірті болып жұмыс істейді. Содан кейін мата рулондарына белгі салынып, олардың түпнұсқа екенін көрсетеді.
Blockquote|Some of his subjects were able to spin cotton, and they wove bands of it, three fingers wide. When twelve long strips were sewn together it became a “Pantjes” or sash. One strip might be white, the other one blue or sometimes the was a red among them [Asantehene] Opoke [Ware] bought silk taffeta and materials of all colours. The artists unravelled them.|Nog. According to oral tradition, Ewe weaving goes back to the 16th century when weavers were among the migrants who resettled in Ghana from Benin Republic and Western Nigeria. In the 18th century Keta became the centre of weaving among Ewe migrants who had settled in Southern Ghana. The earliest description of weaving among the southern ewe was from a report in 1718 by a Dutch West India Company official during his visit to Keta. Weaving is done on a wooden loom in which multiple threads of dyed fabric are pressed together. Weavers are typically apprenticed under a master weaver or company for a number of years before producing their own patterns. Rolls of cloth are then imprinted with a brand to signify authenticity.
Сипаттамалары
Кенте үлгілерінің жүздеген түрлері бар. Кенте үлгілерінің күрделілігі әртүрлі, әр үлгіге тоқымашы есім немесе хабар береді. Ганалықтар кенте маталарын түстері мен үлгілерімен қатар, есімдері үшін де таңдайды. Маталар негізінен ұзындығы бойынша (оқ жіптерінде) кездесетін үлгілермен анықталғанымен, сыртқы түрі мен атауы арасында көбінесе байланыс шамалы болады. Есімдер мақал-мәтелдер, тарихи оқиғалар, маңызды басшылар, ана патшайымдар және өсімдіктер сияқты бірнеше көздерден алынады. Матаның құндылығы жоғары. Авепан – қарапайым тоқымадан жасалған, бір жұп тігіспен құрылған, сопақша жолақтардан тұратын қарапайым өрнек. Кенте матасының дизайны мен мотивтері дәстүрлі түрде абстрактілі, бірақ кейбір тоқымашылар өз жұмыстарына сөздерді, сандарды және символдарды да қосады.
Дау
2020 жылдың маусым айында АҚШ-тағы Демократиялық партияның басшылары жүйелі расизмге қарсы қолдау көрсету мақсатында кент матасынан жасалған шәлдер киіп, дау тудырды. Бұл африкалық американдықтармен ынтымақтастық таныту әрекеті ретінде қарастырылса да, көптеген адамдар, соның ішінде Гана-Нигериялық зерттеуші Джейд Бентил, наразылық білдіріп, әлеуметтік желіде: "Менің ата-бабаларым Кент матасын 2020 жылы саясаткерлердің (тартымдылыққа) құмарлық таныту үшін 'активизм' ретінде кию үшін ойлап тапқан жоқ" деп жазды. Ал Конгресс қара нәсілділер тобының төрағасы Карен Басс, 2020 жылғы Полиция қызметіне әділдік туралы заң жобасын таныстыруға арналған баспасөз конференциясында, қара нәсілді емес заң шығарушылардың ынтымақтастық танытып отырғанын айтты. #OscarsSoWhite хэштегін бастаған деп саналатын Эйприл Рейн, бұл символизмнің жанкүйері болмаса да, заңның қабылдануы Капитолийдің Емансипация залындағы оқиғадан гөрі маңызды екенін атап өтті. Сонымен қатар, Louis Vuitton компаниясының 2021 жылғы күзгі-қысқы коллекциясында кент матасының басылған және монограммаланған нұсқасын пайдаланғаны да дау тудырды. Бұл американдық креативті директор Виржил Аблохтың әжесі Ганалық болған. Бұған қоса, тоқыма өнеркәсібінің меншік құқығы, оның имиджі және кент матасын өндіретін шеберханалардың орналасқан жері туралы сұрақтар туындады. Мәдени меншікке қатысты осы мәселеге 2020 жылы Абло баспасөзге берген жауабы: "Тек қана шығу тегі – шындық, меншік – миф. Сол сияқты, біз шабытымызды бақылай алмаймыз, табиғи немесе мәдени мұраны заманауи өнер саласы ретінде саудаға салуға құқығымыз жоқ". Бұл американдық ақын Аманда Горманның 2021 жылғы мамыр айындағы Vogue журналының мұқабасында киген көйлегіне басылған кент матасының дизайны алғаш рет пайда болған кезде орын алды.