Кіріспе

Гана тоқымасы Кенте – қолмен тоқылған жібек және мақтадан жасалған Гана тоқымасы. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл мата Эве және Акан тайпаларының патшалары тога сияқты киген. Ашанти ауызша дәстүріне сәйкес, ол Гананың Ашанти аймағындағы Бонвайрде пайда болған. Қазіргі Ганада Кенте матасын кию арнайы мерекелерді атау үшін кеңінен таралған, ал шебер тоқымашылар басқаратын Кенте брендтеріне сұраныс жоғары. Кенте матасын Того мен Кот-д’Ивуардың кейбір аймақтарында Эве және Акан халқы киеді. Кенте өрнектерінің танымалдығына байланысты, Кенте өрнектері бар жаппай өндірілген баспалар Батыс Африкада, және одан әрі бүкіл Африка бойынша танымал болды. Әлемдік деңгейде бұл өрнек бітіру салтанаттарындағы академиялық шәлдердің дизайнында қолданылады.

Этимология

Кенте сөзі акан тілінің ассант диалектісінде "себет" деген мағынаны білдіретін кентэн сөзінен туындаған, бұл оның себеттей өрнегіне сілтеме жасайды. Ганада акан этносы кентеге нвентoма деп те атайды, яғни "тоқылған мата". Ашанти халық аңыздарында тоқымашылар Анаси құрлыауының өрнегін қайталауға тырысып, кенте өнерін ойлап тапқандығы айтылады.

Тарих

Батыс Африка мәдениеттері мыңдаған жылдар бойы мата тоқып келеді. Оңтүстік Ганада қолмен тоқудың ең көне нысандары Бегхо мен Боно Мансода табылды. Осы жерлерден табылған ораулы бұрамалар мен бояуға арналған тесіктер 14–18 ғасырларға жатады. Венчиде ораулы бұрамалар 16–17 ғасырларға дейін сақталған. 18 ғасырда Дания агенттері Ног пен Л. Ф. Рёмердің құжаттарында Асантехен Опоку Вэре I қолөнерді дамытуға қолдау көрсеткені айтылған. Асантехен өзінің билігі кезінде Ашанти империясында тоқу өнерін жаңару үшін фабрика құрды. Бұл Кенте өндірісінің бастапқы кезеңі болды. Дания агенттері фабриканың жұмысын былай сипаттады:
"Оның халқының кейбіреулері мақта иіріп, үш саусақ енінен жолақтар тоқыды. Он екі ұзын жолақты тігіп біріктіргенде "пантье" немесе белбеу шығатын еді. Бір жолақ ақ, екіншісі көк, ал кейде олардың арасында қызыл түс те болатын. [Асантехен] Опоку [Ware] жібек тафту және түрлі түстердегі маталар сатып алатын. Осы маталарды суретшілер жіпке айналдырып, қайтадан тоқыған." – делінген Ногтың жазбаларында. Ауызша дәстүрге сәйкес, еве тоқуы 16 ғасырға дейін барып жетеді, сол кезде тоқымашылар Ганаға Бенин Республикасы мен Батыс Нигериядан көшіп келген елдердің арасында болған. 18 ғасырда Кета Оңтүстік Ганаға қоныс аударған еве тайпаларының тоқу орталығына айналды. Оңтүстік еве тайпалары арасындағы тоқу өнері туралы ең алғашқы мәлімет 1718 жылы Голландияның Батыс Үндістан компаниясының шенеунігі Кетаға сапар жасаған кездегі есебінде кездеседі. Тоқу ағаш тоқыма станогында жүзеге асырылады, онда түрлі түсті матадан жасалған көптеген жіптер біріктіріледі. Тоқымашылар әдетте, өз үлгілерін жасау үшін бірнеше жыл бойы тәлімгер тоқымашының немесе компанияның шәкірті болып жұмыс істейді. Содан кейін мата рулондарына белгі салынып, олардың түпнұсқа екенін көрсетеді.

Сипаттамалары

Кенте үлгілерінің жүздеген түрлері бар. Кенте үлгілерінің күрделілігі әртүрлі, әр үлгіге тоқымашы есім немесе хабар береді. Ганалықтар кенте маталарын түстері мен үлгілерімен қатар, есімдері үшін де таңдайды. Маталар негізінен ұзындығы бойынша (оқ жіптерінде) кездесетін үлгілермен анықталғанымен, сыртқы түрі мен атауы арасында көбінесе байланыс шамалы болады. Есімдер мақал-мәтелдер, тарихи оқиғалар, маңызды басшылар, ана патшайымдар және өсімдіктер сияқты бірнеше көздерден алынады. Матаның құндылығы жоғары. Авепан – қарапайым тоқымадан жасалған, бір жұп тігіспен құрылған, сопақша жолақтардан тұратын қарапайым өрнек. Кенте матасының дизайны мен мотивтері дәстүрлі түрде абстрактілі, бірақ кейбір тоқымашылар өз жұмыстарына сөздерді, сандарды және символдарды да қосады.

Дау

2020 жылдың маусым айында АҚШ-тағы Демократиялық партияның басшылары жүйелі расизмге қарсы қолдау көрсету мақсатында кент матасынан жасалған шәлдер киіп, дау тудырды. Бұл африкалық американдықтармен ынтымақтастық таныту әрекеті ретінде қарастырылса да, көптеген адамдар, соның ішінде Гана-Нигериялық зерттеуші Джейд Бентил, наразылық білдіріп, әлеуметтік желіде: "Менің ата-бабаларым Кент матасын 2020 жылы саясаткерлердің (тартымдылыққа) құмарлық таныту үшін 'активизм' ретінде кию үшін ойлап тапқан жоқ" деп жазды. Ал Конгресс қара нәсілділер тобының төрағасы Карен Басс, 2020 жылғы Полиция қызметіне әділдік туралы заң жобасын таныстыруға арналған баспасөз конференциясында, қара нәсілді емес заң шығарушылардың ынтымақтастық танытып отырғанын айтты. #OscarsSoWhite хэштегін бастаған деп саналатын Эйприл Рейн, бұл символизмнің жанкүйері болмаса да, заңның қабылдануы Капитолийдің Емансипация залындағы оқиғадан гөрі маңызды екенін атап өтті. Сонымен қатар, Louis Vuitton компаниясының 2021 жылғы күзгі-қысқы коллекциясында кент матасының басылған және монограммаланған нұсқасын пайдаланғаны да дау тудырды. Бұл американдық креативті директор Виржил Аблохтың әжесі Ганалық болған. Бұған қоса, тоқыма өнеркәсібінің меншік құқығы, оның имиджі және кент матасын өндіретін шеберханалардың орналасқан жері туралы сұрақтар туындады. Мәдени меншікке қатысты осы мәселеге 2020 жылы Абло баспасөзге берген жауабы: "Тек қана шығу тегі – шындық, меншік – миф. Сол сияқты, біз шабытымызды бақылай алмаймыз, табиғи немесе мәдени мұраны заманауи өнер саласы ретінде саудаға салуға құқығымыз жоқ". Бұл американдық ақын Аманда Горманның 2021 жылғы мамыр айындағы Vogue журналының мұқабасында киген көйлегіне басылған кент матасының дизайны алғаш рет пайда болған кезде орын алды.