Кіріспе

Карфагендік теңіз жеңісі б.з.д. 249 жылы, Бірінші Пуникалық соғыстың бір бөлігі.

Дрепана (немесе Дрепаном) теңіз шайқасы б.з.д. 249 жылы, Бірінші Пуникалық соғыс кезінде Сицилияның батысындағы Дрепана (қазіргі Трапани) маңында өтті. Онда Адхербал басқаратын Карфаген флоты мен Публий Клавдий Пулхер басқаратын Рим флоты қатысты. Пулхер Карфагеннің Лилибаум (қазіргі Марсала) бекінісін блокадалап тұрғанда, жақын орналасқан Дрепана қаласының портында тұрған олардың флотына шабуыл жасауға шешім қабылдады. Римдік флот түнгі уақытта күтпеген шабуыл жасау үшін шықты, бірақ қараңғыда шашырап кетті. Адхербал портта қоршауға түспей, флотын теңізге шығара алды. Осылайша, ол маневр жасау үшін кеңістік алды және қарсы шабуылға көшті. Римдіктер жағаға тіреліп, бір күндік шайқастан кейін, жақсы жаттықтырылған экипаждары бар, маневрлеуге қабілетті Карфаген кемелерінен ауыр жеңіліске ұшырады. Бұл Карфагеннің соғыстағы ең ірі теңіз жеңісі болды. Дрепана шайқасынан кейін Карфаген теңіз шабуылына көшті және римдіктерді теңізден жосып тастады. Рим тағы да үлкен флот құруға жеті жылға дейін тырыспады, ал Карфаген ақшаны үнемдеу және адам күшін босату үшін көптеген кемелерін резервке қойды.

Тарихи дереккөздер

Бірінші Пуникалық соғыстың дерлік барлық аспектілері туралы негізгі дереккөз – грек тарихшысы Полибий (шамамен б.з.д. 200 – 118 ж.). Ол 167 ж.б.д. кепіл ретінде Римге жіберілген. Оның еңбектерінің ішінде қазір жоғалған әскери тактика туралы нұсқаулық бар, бірақ ол бүгінде б.з.д. 146 жылдан кейін, яки Дрепана шайқасынан шамамен бір ғасыр өткен соң жазылған «Тарихтар» еңбегімен танымал. Полибийдің еңбегі карфагендіктер мен римдіктердің пікірлері арасында кеңінен объективті және бейтарап деп саналады. Карфагендіктердің жазбалары 146 ж.б.д. олардың астанасы Карфагенмен бірге жойылғандықтан, Полибийдің Бірінші Пуникалық соғыс туралы есебі бірнеше, қазір жоғалған грек және латын дереккөздеріне негізделген. Полибий талдамалы тарихшы болған және мүмкіндігі шектес болса да, өзі жазған оқиғаларға қатысқан адамдармен жеке сұхбаттасқан. «Тарихтар» атты 40 кітаптың тек біріншісі Бірінші Пуникалық соғысқа арналған. Полибийдің есебінің дұрыстығы соңғы 150 жылда көп талқыланды, бірақ қазіргі консенсус бойынша оны көбінесе факт ретінде қабылдауға болады, ал қазіргі дереккөздердегі шайқасқа қатысты егжей-тегжейлі мәліметтер негізінен Полибийдің есебіне сүйенеді. Қазіргі заманғы тарихшы Эндрю Карри «Полибийдің сенімді екені байқалады» дейді, ал Декстер Хойос оны «өте білімді, еңбекқор және көреген тарихшы» деп сипаттайды. Соғыс туралы басқа, кейінгі тарихтар да бар, бірақ олар сыныпты немесе жиынтық түрде келтірілген, және әдетте теңіздегіге қарағанда құрлықтағы әскери операцияларды толығырақ қамтиды. Қазіргі тарихшылар Диодор Сицилий және Дио Кассийдің кейінгі тарихтарын да ескереді, бірақ классицист Адриан Голдсворти «Полибийдің есебі біздің басқа есептерімізбен салыстырғанда әдетте артықшылыққа ие» деп мәлімдейді. Басқа дереккөздерге жазулар, археологиялық дәлелдер және трирема «Олимпиа» сияқты реконструкциялардан алынған эмпирикалық дәлелдер кіреді. 2010 жылдан бері соғыстың соңғы шайқасы – Эгаттар шайқасының жанындағы жерден бірқатар артефакттар табылды, ол шайқас сегіз жылдан кейін болған. Оларды талдау және қосымша заттарды табу жұмыстары жалғасуда.

Сицилиядағы операциялар

264 ж.б.д. Карфаген мен Рим мемлекеттері соғысқа шығып, Бірінші Пуникалық соғысты бастады. Карфаген Батыс Жерорта теңізінде жақсы қалыптасқан теңіз державасы болды, ал Рим жақында Арно өзенінің оңтүстігіндегі материктік Италияны біріктіріп бақылауына алды. Римнің Оңтүстік Италияға кеңігені, Сицилия үшін Карфагенмен кез келген сылтаумен қақтығысуына әкеп соқты. Соғыстың тікелей себебі – Сицилиядағы Мессана (қазіргі Мессина) қаласын бақылау мәселесі болды. 249 ж.б.д. соғыс 15 жылға созылды, оның барысында көптеген жағдайлар өзгерді. Бұл римдіктердің карфагендіктерді түпкілікті жеңіске жеткізуге және, ең болмағанда, Сицилияның барлық аймағын бақылауға тырысқан күресіне айналды. Карфагендіктер дәстүрлі саясатын жалғастырып, қарсыластарының шаршап қалғандарын күтіп, содан кейін өздерінің біраз немесе барлық иеліктерін қайтарып алып, өзара қанағаттандыратын бейбіт келісімге келуді жоспарлады. 260 ж.б.д. римдіктер үлкен флот құрды және келесі он жылда карфагендіктерді бір-бірінен кейін өткен теңіз шайқастарында жеңді. Римдіктер Сицилияның көп бөлігін, соның ішінде ірі қалаларды – Акрагас (қазіргі Агридженто; латын тілінде Агриджентум; 262 ж.б.д. жаулап алынған) және Панормусты (қазіргі Палермо; 254 ж.б.д. жаулап алынған) біртіндеп бақылауына алды.

Кемелер

Бұл соғыста стандартты әскери кеме – "бес ескірмелі" дегенді білдіретін квинкерема болды. Квинкерема – бұл ұзын, су деңгейінде кең, палубасы теңізден жоғары тұрған, шамамен 100 тонналық (110 қысқа тонна; 100 тонна) галера. Галерея сарабы Джон Коутс олар ұзақ уақыт бойы сақтала алатынын айтады. Қазіргі заманғы «Олимпиада» галереясының көшірмесі сағаттап жылдамдыққа жетіп, содан кейін круиздік режимде жүзіп өтеді. Кемелер катафракттар немесе «қорғалған» кемелер ретінде салынды, яғни теңізшілер мен катапульттерді тасымалдауға қолайлы болу үшін толық жабық палубаға ие болды. Олардың негізгі корпусына ескірмелілер орналасқан жеке «ескірмелі жәшік» бекітілді. Бұл мүмкіндіктер корпусты нығайтуға, жүк көтергіштігін арттыруға және ескірмелілердің жағдайын жақсартуға мүмкіндік берді. Қабылдаған теория бойынша, квинкеремаларда ескірмелілер үш қатарға орналасқан – немесе тізімге – бірінің үстіне бірі, екі жоғарғы қатардағы ескірмелілердің әрқайсысы екі, ал төменгі қатардағыда біреуі болған, яғни әр тізімде бес ескірмелі. Бұл галереяның әр жағындағы 28 тізімге дейін қайталанатын, барлығы 168 ескірмелі. Б.з.д. 260 жылы римдіктер флот құруға кірісіп, өздерінің үлгісі ретінде құлаған карфагендік квинкереманы пайдаланды. Кеме жасау саласында жаңа болғандықтан, римдіктер карфагендік кемелерге қарағанда ауыр, соның салдарынан баяу және маневрлеуге қиын кемелер салды. Квинкерема Пуникалық соғыстар кезінде римдік және карфагендік флоттардың негізгі күші болды, бірақ гексаремалар (бір қаптамада алты ескірмелі), квадриремалар (бір қаптамада төрт ескірмелі) және триремалар (бір қаптамада үш ескірмелі) да кейде еске алынады. Бұл типтің кең таралғандығы соншалық, Полибий оны жалпы «әскери кеме» деген сөздің қысқаша түрі ретінде қолданды. Квинкерема 300 адамнан тұратын экипажды тасыды, оның ішінде 280-і ескірмелілер, ал 20-сы палубадағы экипаж және офицерлер. Әдетте, ол 40 теңізшіден тұратын топты да алып жүрді, ал шайқас жақын деп есептелсе, бұл сан 120-ға дейін көбейтілді. Ескірмелілерді бірлесіп жүзуге және күрделі шайқас маневрларын орындауға үйрету үшін ұзақ және қиын жаттығулар қажет болды. Кемені тиімді басқару үшін ескірмелілердің кем дегенде жартысы тәжірибелі болуы керек еді. Нәтижесінде, римдіктер бастапқыда тәжірибелі карфагендіктерге қарсы нашар жағдайға түсті. Карфагендіктердің басымдығына қарсы тұру үшін римдіктер корвусты енгізді – жау кемесінің палубасына тіреліп, бекітілуге арналған, астыңғы жағында ауыр тікенегі бар, шамамен 2 метр ені және 10 метр ұзындығы бар көпiр. Бұл рим легионерлеріне теңізшілер ретінде жау кемелеріне шабуыл жасап, басып алуға мүмкіндік берді, бұрынғы дәстүрлі шабуыл тәсілінен – таранудан бас тартты. Барлық әскери кемелерде су сызығында орналасқан үш қабатты қола пышақтан тұратын тарану құрылғысы болды, салмағы 500 килограмға дейін жететін. Олар жоғалған балауыз әдісімен жасалып, галераның мұрын бөлігіне қозғалмай бекітілді және қола тікенегімен сақталды. Пуникалық соғыстарға дейінгі ғасырда, бордтану жиіледі, ал тарану азайды, өйткені осы кезеңде қабылданған үлкен және ауыр кемелерде тарану үшін қажетті жылдамдық пен маневрлеу қабілеті болмады, ал олардың берік құрылысы сәтті шабуыл кезінде де таранудың тиімділігін азайтты. Римдіктердің корвусты бейімдеуі осы тенденцияның жалғасы болды және кемелерді маневрлеу дағдыларындағы бастапқы кемшіліктерін өтеді. Мұрын бөлігіндегі қосымша салмақ кеменің маневрлеу қабілетін нашарлатты, ал жаман теңіз жағдайында корвус пайдасыз болды. Б.з.д. 255 жылы римдік флот Африкадан қайтып келе жатқанда дауылдан қирады, барлығы 464 кемеден 384 кеме батып, 100 000 адам қаза болды. Корвустың болуы римдік кемелерді ерекше теңізге жарамсыз еткен болуы мүмкін, және осы апаттан кейін оларды пайдаланғаны туралы ешқандай жазба жоқ.

Кіріспе

Римдіктердің корвусты пайдаланғанының арқасында карфагендіктер Мила (б.з.д. 260), Сулки (б.з.д. 257), Экномус (б.з.д. 256) және Гермеум мысы (б.з.д. 255) атты ірі теңіз шайқастарында жеңілді. Б.з.д. 252 және 251 жылдары рим әскері шайқастан аулақ болды, себебі олар Карфагендіктердің Сицилияға жеткізген соғыс пілдерінен қорқып қалды. 250 жылы карфагендіктер Панормды қайта басып алуға тырысты, бірақ жеңілді және көптеген пілдерін жоғалтты. Заманауи есептерде екі тараптың да басқа шығындары туралы мәлімет жоқ, ал қазіргі тарихшылар 20 000–30 000 карфагендік қаза болды деген кейінірек айтылған мәлімдемелерді сенімсіз деп санайды. Панормдағы жеңісінен кейін римдіктер Сицилиядағы карфагендіктердің негізгі бекінісі Лилибеумға қарсы жорыққа шықты. Сол жылғы консулдар Публий Клавдий Пулхер мен Луций Юний Пулл басқаратын үлкен әскер қаланы қоршады. Олар флотын қайта құрды және 200 кемемен портына блокада салды. Карфагендіктердің 50 квинкеремасы Сицилияның батысындағы Эгатес аралдарында жиналды. Батыстан күшті жел соққанда, римдіктер әрекетке келмес бұрын олар Лилибеумға жетіп келді. Әртүрлі көздерге сәйкес, олар 10 000 немесе 4 000 сарбаз бен көптеген жабдықтарды түсірді. Түнде римдіктерден жасырынып, карфагендік атты әскерін эвакуациялады. Римдіктер Лилибеумға қарай созылған жолды топырақ және ағашпен бекітілген лагерьдер мен қабырғалармен жапты. Порттың кіреберісін ауыр ағаш кедергісімен жабуға бірнеше рет тырысты, бірақ теңіз жағдайына байланысты сәттілікке жете алмады. Карфагендік гарнизон блокаданы бұзушылар арқылы жабдықталып тұрды. Бұл жеңіл және маневрлі квинкеремалар еді, оларды өте тәжірибелі экипаждар мен қиын сулардың ағыстарын және тұйықтарын білетін рульшілер басқарды. Блокаданы бұзушылардың ішінде Родостан шыққан Ганнибал басқарған галера ең белгілісі болды, ол римдіктерді кемесі мен экипажының артықшылығымен мазақтады. Ақырында римдіктер Ганнибал мен оның жақсы салынған галерасын қолға түсірді. 250 жылы рим флотына қосымша 10 000 ескекші берілді. Соғыс кеңесінің қолдауымен аға консул Пулхер бұл оған Лилибеумнан солтүстікке қарай, Сицилияның батыс жағалауындағы Дрепанада карфагендік флотқа шабуыл жасау үшін жеткілікті артықшылық береді деп сенді. Рим флоты римдіктерді анықтаудан және күтпеген шабуыл жасаудан сақтау үшін айсыз түнде жүзіп өтті. Римдіктерде әскери операцияның сәттілігін қасиетті тауықтардың мінез-құлқына қарай болжайтын дәстүр болды. Олар таңертең тамақпен сыйланатын: егер олар асыға жесе, жақсы белгілер болар еді, ал егер бас тартса, онда бұл іс жамандыққа ұласады. Дрепанаға бара жатқанда салтанатты рәсім өткізілгенде, тауықтар тамақтанбады. Ашуға мініп, Пулхер оларды теңізге лақтырып, егер олар аш болмаса, онда шөлдеген болуы мүмкін деді. Полибий бұл туралы ештеңе айтпағандықтан, кейбір тарихшылар оның шындығына күмән келтіреді. Т. П. Уайзман тіпті бұл эпизодті Клавдийлердің беделін жою үшін жауластық жылнамашы ойлап тапқан деуге болады деп ойлады.

Шайқас

Таң атқанда римдіктер Дрепанаға жақындап келді, бірақ қиындықтарға тап болды. Қараңғыда позицияны сақтау қиын болды. Бұл жағдайды жаңадан қосылған 10 мың ескі қайықтағының тәжірибесіздігі мен біліктілігінің жетіспеуі одан әрі ушықтырды. Нәтижесінде таңертең рим кемелері ұзын, ұйымдаспаған қатарға тарап кетті. Пулхердің кемесі артқа қарай жылжыды, мүмкін ол қалып қойғандарды тоқтату үшін. Карфагендік қолбасшы Адхербал күзетшілері римдіктердің жақындап келе жатқанын хабарлағанда, толыққанды осыған дайын емес еді. Дегенмен, оның кемелері теңізге шығуға дайын болды, ол дереу гарнизонды теңізшілер ретінде кемелерге мінгізіп, теңізге шығуға бұйрық берді. Рим флоты 120-дан астам кемеден тұрды, кейбір деректерде 200-ге дейін жетеді. Карфагендіктерде 100-ден 130-ға дейін кеме болды. Екі тараптың да соғыс кемелерінде толыққанды теңізшілер бар еді. Римдіктердің ең алдыңғы кемелері портың аузына жетіп, оны жабуға тырысуға мүмкіндік алды. Бірақ Пулхер, күтпеген шабуылдың жоғалғанын көріп, оларға кері шегінуге және шайқас формациясын құруға бұйрық берді. Бұл бұйрықты жеткізуге біраз уақыт кетті, нәтижесінде кейбір кемелер оған жауап беріп, алға жылжып келе жатқан басқа кемелердің жолына шығып, соқтығысты. Римдіктердің теңізшілік шеберлігі соншалықты нашар болды, бірнеше кеме соқтығысып, немесе дос кемелерінің ескекшелерін сындырып алды. Осы уақытта Адхербал флотын алаңдаған римдік авангардтың жанынан өтіп, қала мен екі кішкентай аралдың арасымен ашық теңізге шықты. Бұл жерде олар маневр жасауға мүмкіндік алды және оңтүстіске бет алып, римдіктерге параллель шайқас желісін құрды. Карфагендіктер Пулхердің бас флагманынан оңтүстікке қарай бес кемені шығарып, жағалауға қарай эшелонмен орналастырып, бүкіл рим флотын Лилибаумға шегіну жолынан толыққанды бөліп тастады. Римдіктер, осы уақытта батысқа қарай тізіліп, артында жағалауды қалдырды, оларды қоршаудан сақтауға тырысты. Карфагендіктер шабуылға көшті, және Пулхердің орналасуының әлсіздігі анық көріне бастады. Карфагендік кемелер жеңіл және маневрлі болды, ал олардың экипаждары тәжірибелі және бірлесіп жұмыс істеуге үйренген. Римдіктерде шайқасты теңестіру үшін корвус болған жоқ. Екінші жағынан, карфагендіктердің саны кем болуы мүмкін еді. Карфагендіктердің қосымша артықшылығы бар еді: егер кеме жеңіліп жатса, ол кері жүріп, шегіне алатын еді; римдік кеме оны қуалайтын болса, екі жағы да осал болып қалатын еді. Римдіктер, жағалау жақын болғандықтан, мұндай артықшылыққа ие болмады және өзара қорғану үшін тығыз формацияда тұруға тырысты. Шабуыл күні бойы қызу жүріп, аяқ-қолға түсіп жатты. Рим теңізшілері ретінде қызмет ететін легионерлердің сапасы және олардың тығыз формациясы кемеге отыруды қиындатты. Бірақ карфагендіктер римдіктерді оңай жеңіп, кемелерді таратып, үнемі артықшылыққа ие болды. Ақырында римдік тәртіп бұзылды, бірнеше кеме қасақана суға батырылды, экипаж қашу үшін, ал Пулхер 30 римдік кемесімен сәтті қашып кетуге жетекшілік етті, шайқастан аман қалған жалғыз кемелер осылар болды. Нәтижесінде римдіктер толық жеңіліске ұшырады, 93 кемесі тұтқындалды, белгісіз саны суға батып, 20 мың сарбазы қаза тапты немесе тұтқынға алынды. Бұл Карфагеннің соғыстағы ең үлкен теңіз жеңісі болды.

Салдары

Ұрыстан кейін көп ұзамай Адербалды Картало 70 кемемен күшейтті. Адербал Карталоның жасағын 100 кемеге жеткізіп, оны Лилибеумға шабуыл жасауға жіберді, онда ол бірнеше римдік кеменін өртеп жіберді. Көп ұзамай ол 120 әскери кемемен қауіпті түрде 800 көліктен тұратын римдік жабдықтау колоннасын қысымға алды, нәтижесінде дауыл тұрып, екі кемеден басқа барлық кемелер батып кетті. Карфагендіктер 248 ж.б.д. Рим Италиясының жағалауларына тиімсіз шабуылдар жасап, жеңісін одан әрі пайдаланды. Римдік флоттың болмауы Карфагенді өз флотын біртіндеп таратуға, кемелерді салу, күтіп ұстау және жөндеу, сондай-ақ олардың экипаждарын жабдықтаудың қаржылық салмағын азайтуға итермеледі. Олар Сицилиядан көптеген әскери кемелерін шығарып алды, соның салдарынан соғыс тоқтап қалды. Дрепана шайқасынан кейін жеті жыл өткен соң Рим тағы да ірі флот құруға тырысты. Пулчер шақырылып, мемлекетке опасыздық жасады деген айып тағылды. Ол тауыққа байланысты азғындық айыбымен сотталды, өлім жазасынан құтылып, жер аударылды. Пулчердің қарындасы Клаудия, кедей азаматтардың тосқауылынан өте алмай, көшеде тұрып, ағасының тағы бір шайқаста жеңілуін тілегенде, жаман аты шықты, себебі бұл топты азайтуға көмектесер еді. Соғыс 241 ж.б.д. Эгеат шайқасынан кейін римдіктердің жеңісімен және келісімге келген бейбіт келісіммен аяқталды. Осыдан бастап Рим Батыс және бүкіл Жерорта теңізіндегі басты әскери күшке айналды. Римдіктер соғыс кезінде 1000-нан астам галера салды. Мұндай кемелерді салу, жарақтандыру, оқыту, жабдықтау және күтіп ұстау тәжірибесі Римнің 600 жылға созылған теңіз үстемдігінің негізін қалады.