Кіріспе

241 жылы Карфаген мен Рим арасындағы теңіз шайқасы.

Егета шайқасы – Бірінші Пуникалық соғыс кезінде 241 жылдың 10 наурызында Карфаген және Рим флоттары арасында болған теңіз шайқасы. Ол Сицилия аралының батыс жағалауындағы Эгатес аралдары маңында өтті. Карфагендіктерге Ханно басшылық етті, ал римдіктер Гай Лутаций Катулдың басқаруында болды, бірақ шайқас кезінде Квинт Валериус Фальто қолбасшылық жасады. Бұл 23 жылға созылған Бірінші Пуникалық соғыстың соңғы және шешуші шайқасы еді. Рим әскері бірнеше жыл бойы Сицилияның батыс жағалауындағы Карфагеннің соңғы бекіністерін қоршап тұрды. Деярлы банкротқа ұшыраған римдіктер теңіз флотын салу үшін ақша қарыз алып, осы флотты блокаданы теңізге дейін кеңейту үшін пайдаланды. Карфагендіктер Сицилияға жабдықтау үшін үлкен флот жинады, содан кейін сол жердегі Карфаген армиясының көп бөлігін теңіз жаяу әскері ретінде тасымалдауды жоспарлады. Бірақ римдік флот оларды тоқтатып, қызылшай шайқаста жақсы жаттығудан өткен римдіктер, жеткіліксіз және нашар даярланған Карфаген флотын жеңді. Карфаген флоты жабдықтармен толы болғандықтан және толық жаяу әскерін әлі де тасымалдамағандықтан, олардың мүмкіндіктері шектеулі болды. Осының тікелей салдарынан Карфаген бейбітшілік сұрап, Лутаций шартына келісті, осы шарт бойынша Карфаген Сицилияны Римге берді және үлкен өтемақы төледі. Осыдан кейін Рим Батыс және бүкіл Жерорта теңізі аймағындағы басты әскери күшке айналды.

Негізгі дереккөздер

Бірінші Пуникалық соғыстың дерлік барлық аспектілері туралы негізгі дереккөз – грек тарихшысы Полибий (шамамен б.з.д. 200 – 118 жж.), ол 167 ж.б.д. кепіл ретінде Римге жіберілген. Оның еңбектерінің ішінде қазір жоғалған әскери тактика туралы нұсқаулық бар, бірақ ол бүгінде б.з.д. 146 жылдан кейін, яки Эгаттар шайқасынан шамамен бір ғасыр өткен соң жазылған «Тарихтар» еңбегімен танымал. Полибийдің еңбегі кең көлемде объективті және карфагендіктер мен римдіктердің пікірлері арасында бейтарап деп есептеледі. Карфагендіктердің жазбалары 146 ж.б.д. олардың астанасы Карфагенмен бірге жойылғандықтан, Полибийдің Бірінші Пуникалық соғыс туралы баяндамасы бірнеше, қазір жоғалған грек және латын деректеріне негізделген. Полибий талдаушы тарихшы болған және мүмкіндігі шектес болса да, өзі жазған оқиғаларға қатысушылармен жеке сұхбаттасқан. «Тарихтар» атты 40 кітаптың тек біріншісі Бірінші Пуникалық соғысқа арналған. Полибийдің баяндамасының дұрыстығы соңғы 150 жыл бойы қызу талқылауларға түсті, бірақ қазіргі ағымдағы консенсус оны көбінесе факт ретінде қабылдауға бағытталған, ал қазіргі дереккөздердегі шайқасқа қатысты егжей-тегжейлі мәліметтер негізінен Полибийдің баяндамасының интерпретациясына сүйенеді. Қазіргі заманғы тарихшы Эндрю Карри «Полибийдің сенімді екені анықталды» десе, Декстер Хойос оны «өте білімді, еңбекқор және көреген тарихшы» деп сипаттайды. Соғыс туралы басқа, кейінгі тарихтар да бар, бірақ олар фрагментті немесе жиынтық түрде келтірілген, және әдетте теңіздегіге қарағанда құрлықтағы әскери операцияларды толығырақ қамтиды. Қазіргі тарихшылар Диодор Сицилий және Дио Кассийдің кейінгі тарихтарын да ескереді, бірақ классицист Адриан Голдсворти «Полибийдің баяндамасы біздің басқа баяндамаларымызбен салыстырғанда әлдеқайда артықшылыққа ие» деп мәлімдейді. Басқа дереккөздерге жазулар, археологиялық дәлелдер және трирема «Олимпиа» сияқты реконструкциялардан алынған эмпирикалық дәлелдер кіреді. 2010 жылдан бері шайқас орнынан көптеген артефактілер табылды, олардың талдауы және тағы да артефактілерді табу жұмыстары жалғасуда.

Сицилиядағы операциялар

264 ж.б.д. Карфаген мен Рим мемлекеттері соғысқа шығып, Бірінші Пуникалық соғысты бастады. Карфаген Батыс Жерорта теңізінде беделді теңіз державасы болды; Арно өзенінің оңтүстігіндегі материктік Италия жақында Римнің билігінде біріктірілген еді. Соғыстың тікелей себебі – Сицилиядағы Мессана (қазіргі Мессина) қаласын бақылау мәселесі болды. Ал кең көлемде екі тарап та Сицилиядағы ең қуатты қала-мемлекет – Сиракузаны бақылауға ұмтылды.

Кемелер

Бұл кезеңде Жерорта теңізіндегі әдеттегі соғыс кемесі – "бес ескірмелі" дегенді білдіретін квинкерема болды. Квинкерема – бұл ұзын, су деңгейінде кең, палубасы теңізден жоғары тұрған, шамамен 100 тонна (110 қысқа тонна; 100 ұзын тонна) ығыстыратын галерея. Галерея саласындағы сарапшы Джон Коутс олардың ұзақ уақыт бойы теңізде сақтала алатынын айтты. Қазіргі заманғы Олимпиада галереясының көшірмесі сағаттап жылдамдыққа жетіп, белгілі бір жылдамдықпен жүзіп өтеді. Бір аптаға дейінгі сапарларда орташа жылдамдық тіркелді. Кемелер катакфракт, яки "қорғалған" кемелер ретінде салынды, корпусы жабық, толық палубасы теңізшілер мен катапульттерді тасымалдауға қабілетті болды. Олардың негізгі корпусына есушілерді орналастыратын бөлек "есу бөлімі" бекітілді. Бұл мүмкіндік корпусты нығайтуға, жүк көтергіштігін арттыруға және есушілердің жағдайын жақсартуға мүмкіндік берді. Квинкеремада есушілердің орналасуы бойынша қабылданған теорияға сәйкес, үш қатарлы есу тақталары болды – бірінің үстіне бірі орналасқан үш ескірме. Ең үстіңгі екі ескірмеде екі есуші, ал ең төменгісінде – біреуі болды, яғни әр қатарда бес есуші. Бұл әрбір жағында 28 қатардан, барлығы 168 ескірмеге дейін қайталанды. Римдіктердің бұрынғы теңіз шайқастарының тәжірибесі аз болды, сондықтан бұрын теңіз күштеріне қажеттілік туғанда, олар көбінесе латын немесе грек одақтастары ұсынған шағын эскадрильяларға сүйенді. 260 ж.б.д. римдіктер флот құруға кірісіп, өздерінің көшірмесі үшін суға батқан картагендік квинкереманы үлгі ретінде пайдаланды. Кеме жасау саласында жаңа болғандықтан, римдіктер картагендік кемелерге қарағанда ауыр және маневрлеуге қиын кемелер салды. Квинкерема Пун соғыстары кезінде римдік және картагендік флоттардың негізгі күші болды, бірақ гексаремалар (бір қатарда алты есуші), квадриремалар (бір қатарда төрт есуші) және триремалар (бір қатарда үш есуші) да кейде еске алынды. Бұл типтің кең таралғаны соншалық, Полибий оны жалпы "соғыс кемесі" деген сөздің қысқаша түрі ретінде қолданды. Квинкерема 300 адамнан тұратын экипажды тасыды: 280 есуші, 20 палуба экипажы және офицерлер; сонымен қатар, әдетте 40 теңізшіден тұратын топты алып жүрді; шайқас жақын деп есептелсе, бұл сан 120-ға дейін көтерілуі мүмкін. Есушілерді бірлесіп есуге үйрету, тіпті күрделі шайқас маневрларын орындау үшін де ұзақ және қиын жаттығулар қажет болды. Кеме тиімді басқарылуы үшін есушілердің кем дегенде жартысы тәжірибелі болуы керек еді. Нәтижесінде, римдіктер бастапқыда тәжірибелі картагендіктерге қарсы нашар жағдайға түсті. Барлық соғыс кемелері су сызығында орналасқан, салмағы 3 ескірмеден тұратын қоладан жасалған шаншармен жабдықталған. Шаншарлар жоғалған балауыз әдісімен жеке-жеке жасалып, галереяның мұрын бөлігіне қозғалмай бекітіліп, қола тікенектермен қоса сенімділікпен бекітілді. Идеалды жағдайда, жау кемесіне оның бүйірінен немесе артқы жағынан шабуыл жасау керек, осылайша өзінің шаншарымен соқтығысу қаупін болдырмау керек. Қарсы кеменің ағаш бөліктерін сындырып, оны батыру үшін жеткілікті күшпен соқтығысу үшін шеберлік қажет болды, бірақ батып бара жатқан жаудың ішіне шаншарды тығып қоймау үшін тым күшті соқтығысудан аулақ болу керек еді. Әр кеме қорғаныс үшін эскадрильядағы басқа кемелерге көптеген жағдайларда сүйенді, ал тактика жеке кемелердің орнына бүкіл эскадрильялардың маневрлерін қамтыды; бірақ кейде шайқастар әуедегі шайқастарға теңестірілген кемелер арасындағы шайқастар сериясына айналып кетті.

264 - 250 б.з.д.

Римдіктердің жау кемелерін оңай ұстап алуға мүмкіндік беретін «Corvus» (борд құрылғысы) құрылғысын ойлап тапқанының нәтижесінде, карфагендіктер Мила (б.з.д. 260), Сулки (б.з.д. 257), Экномус (б.з.д. 256) және Гермеум мысы (б.з.д. 255) атты ірі теңіз шайқастарында жеңілді. Соңғы шайқастан кейін көп ұзамай, римдік флоттың көп бөлігі дауылда жойылды, шамамен 100 000 адам қаза тапты; бұл апатқа «corvus» құрылғысының болуынан римдік кемелердің жаман ауа райындағы тұрақсыздығы себеп болған болуы мүмкін. Дегенмен, олар бұдан кейін «corvus» қолданбады. Римдіктер флотын жылдам қайта жаңартты, бірақ б.з.д. 253 жылы тағы бір дауылда тағы 150 кемеден айырылды. Олар қайтадан флотын жаңартты және б.з.д. 250 жылы Сицилиядағы Карфагеннің негізгі базасы – Лилибеумды 200 соғыс кемесімен қоршап алды. Карфагендіктер б.з.д. 249 жылы Дрепана мен Пинтиада қоршауға алынған римдік флотына қарсы жеңіске жетіп, теңізге қайта ие болды. Бұл жеңілістер римдіктердің рухын түсіріп, жеті жыл бойы теңіз әрекеттерін ұсақ операциялармен шектеді. Римдік флоттың болмауы Карфагенді өзінің флотының көп бөлігін біртіндеп таратуға итермелеген болуы мүмкін. Голдсворти Карфаген флотының белсенділігі азайғанын және қызметте небары бірнеше кеме қалған болуы мүмкін деп санайды. Әрине, олар өздерінің көптеген соғыс кемелерін Сицилиядан шығарып алды. Карфагендік басшылар Солтүстік Африкадағы өздерінің билік аймағын жергілікті нумидиялықтардың есебінен кеңейтуді қалаған. Ұлы Ханно б.з.д. 248 жылы Африкадағы операцияларды басқарды және б.з.д. 241 жылға қарай едәуір аумақты жаулап алды. Тарихшы Найджел Багналл осы кезеңде Карфагеннің Сицилияны екінші дәрежелі театр ретінде қарастырғанын айтады.

Кіріспе

248 жылға қарай соғыс 15 жылға созылды, оның барысында көптеген жағдай өзгерді. Ол римдіктердің карфагендіктерді шешуші түрде жеңіп, ең болмағанда, Сицилияның барлық аймағын бақылауға тырысқан күреске айналды. Карфагендіктер дәстүрлі саясатын жалғастырып, қарсыластарының шаршауын күтіп, содан кейін өздерінің біраз немесе барлық иеліктерін қайтарып алып, өзара қанағаттандыратын бейбіт келісімге келуді көздеді. Рим Сицилияның көп бөлігін бақылауына алды, ал карфагендіктер аралдағы екі қала – Лилибеум мен Дрепананы ғана сақтап қалды. Бұл қалалар жақсы бекітілген және батыс жағалауда орналасқан, онда римдіктер өздерінің басым армиясын қолдана алмай, оларды жабдықтауға және нығайтуға болатын. 247 жылы Сицилиядағы карфагендік әскерлеріне қолбасшылық еткен Хамилкар Баркаға аз ғана әскер берілді және карфагендік флот біртіндеп қайтарылды. Рим мен карфагендік күштері арасындағы қақтығыстар карфагендік стратегияға сәйкес келетін ұсақ масштабты құрлықтағы операцияларға дейін төмендеді. Гамилькар Дрепананың солтүстігіндегі Эрикс бекінісінен шығып, Фабиан стратегиясын қолданып, біріктірілген қару-жарақ тактикасын пайдаланды. Бұл партизандық соғыс рим легиондарын ұстап тұрып, Карфагеннің Сицилиядағы бекінісін сақтады. Лилибеум мен Дрепананы қоршаудың басында Сицилияның батысында орналасқан Эгатес аралдарында 50 карфагендік квинкерема жиналды. Батыстан күшті жел соққанда, олар римдіктердің әрекет етуіне үлкермей, Лилибеумға жетіп келді. Олар әртүрлі көздерге сәйкес 4000 немесе 10000 сарбаз бен көптеген жабдықтарды түсірді. Түнде римдіктерден жасырынып, карфагендік атты әскерін эвакуациялады. Римдіктер Лилибеумға құрлықтан жолға келуді жер мен ағаштан жасалған лагерьлер мен қабырғалармен жапты және порттың кіреберісін ауыр ағаш бөгетімен жабуға бірнеше рет тырысты, бірақ теңіз жағдайына байланысты сәттілікке жете алмады. Карфагеннің екі гарнизоны қоршауды бұзып өтетін кемелер арқылы жабдықталып тұрды. Бұл жеңіл және маневрлі квинкеремалар еді, олардың шеберлігі жоғары деңгейдегі экипаждары мен қиын су жолдарының ағыстарын және сайларды білетін рульшілері болды. Бұл кемелердің арасында Родостан шыққан Ганнибал басқарған галера ең белгілісі болды, ол римдіктерді кемесі мен экипажының артықшылығымен мақтанды. Ақырында римдіктер Ганнибал мен оның жақсы салынған галерасын тұтқындады. 243 жылға қарай, 20 жылдан астам соғыс салдарынан екі мемлекет те қаржылық және демографиялық тұрғыдан құлдырады. Карфагеннің қаржылық жағдайының дәлелі ретінде олар Птолемейлік Египеттен 2000 таланттық қарыз сұрады, бірақ олардың өтініші қабылданбады. Рим де банкротқа жақын болды және соғыс басталғаннан бері теңіз күштері мен легиондарын жабдықтауға қабілетті ересек ер адамдардың саны 17 пайызға төмендеді.

Жаңа Рим флоты

Б.з.д. 243 жылдың соңында, Дрепана мен Лилибаумды басып алу үшін блокаданы теңізге дейін кеңейту қажет екенін түсінген Рим Сенаты жаңа флот құруға шешім қабылдады. Мемлекеттік қазынасы таусылғандықтан, Сенат Римнің ең бай азаматтарына жүгініп, соғыс жеңілгеннен кейін Карфагеннен алынатын өтемақы есебінен әрқайсысы бір кеме құрылысын қаржыландыру үшін қарыз сұрады, сондай-ақ кеме айдауға қажетті құлдарды беруді өтінді. Нәтижесінде шамамен 200 квинкеремадан тұратын флот құрылды, ол мемлекеттік қаражат есебінен салынбаған, жабдықталған және толықтырылған болатын. Римдіктер жаңа флотының кемелерін Ганнибал Родосскийден тартып алынған кеме үлгісінде жасады. Осы кезде римдіктер кеме жасау ісінде тәжірибелі болғандықтан, сынақтан өткен кеме үлгісін пайдаланып, жоғары сапалы квинкеремаларды жасады. Маңыздысы, корвус қолданудан бас тартты, бұл кемелердің жылдамдығы мен маневрлеу қабілетін жақсартты, бірақ римдіктерді тактиканы өзгертуге мәжбүр етті; карфагендіктерді жеңу үшін олар жақсы сарбаздар емес, жақсы теңізшілер болуы керек еді. Жаңа рим флоты 242 жылы аяқталды, ал консул Гай Лутаций Катул, претор Квинт Валерий Фальтоның көмегімен оны Сицилияға бастап барды. 200 квинкерема және жабдықтармен, сондай-ақ легиондық күштермен келген Катул Дрепана портын және Лилибаумдегі тікелей тұрақтарды қарсылықсыз басып алды, себебі рим флотына қарсы тұруға карфагендік кемелер болмады. Катул мен Фальто ауа райына қарай, әрбір қаланың жанында күшті эскадрильяны ұстап тұрды, карфагендіктердің жабдықтарын өткізбеу үшін және экипаждарды маневрлер мен жаттығуларға дайындау үшін. Олар сондай-ақ экипаждарға жақсы қарауды, оның ішінде жеткілікті тамақ беруді қамтамасыз етті, осылайша өздерінің ең жақсы деңгейіндегі экипаждардан флот құрды. Катул мен Фальтоның белсенділігіне таң қалған Сенат олардың өкілеттіктерін әдеттегі бір жылдан ұзартты, осылайша олар тиісінше проконсул және пропретор атанды. Лилибаум мен Дрепана гарнизондары, сондай-ақ Эрикске орналасқан Гамилькар әскері қарсылық көрсетті, бірақ Карфагеннен жабдықталмағандықтан олар ұзаққа шыдамады. Карфаген флотты дайындауға, көлік кемелерін жабдықтауға, жабдықтар жинауға және римдіктердің күшін тойтару үшін экипаждар мен теңізшілерді даярлауға кірісті. 250 соғыс кемесі мен 150-350 көлік кемесін дайындауға тоғыз ай уақыт кетті. Карфагенде уақыт тар болды, өйткені қоршаудағы бекіністердегі азық-түлік азайып бара жатқан еді. Олар тек соғыс кемелерін толықтай толықтыруға қажетті 100 000 адамды табу үшін күресті, сондай-ақ экипаждардың тиімді команда ретінде жұмыс істеуі үшін қажетті ұзақ дайындыққа жеткілікті уақыт болмады.

Шайқас

Карфагендік флотты Ханно есімді қолбасшы басқарды; ол Ханнибалдың ұлы ретінде танылып, басқа Ханно есімді карфагендіктерден ерекшеленеді. Бұл, мүмкін, Агригент пен Экном шайқастарында жеңілген генерал болса керек; алайда тарихшы Джон Лейзенби оның бұрынғы сәтсіздіктері үшін жазаланғанын ықтимал деп санайды. Дрепана жеңісіне қол жеткізген Адхербал мен Карталоның неге қолбасшылық етпегені белгісіз. Карфагендіктер 250 квинкеремадан тұратын флотын және көптеген, бірақ нақты саны белгісіз көліктік кемелерді Хиера (Киелі арал) аралының батысында жасырын түрде жинады. Олар қолайлы жел күтіп, римдіктер флотын жинақтап алғанға дейін Лилибаумға күтпеген шабуыл жасап, санымен басымдық танытуға ниеттенді. Бұл бірнеше жыл бұрын карфагендіктердің кішкентай флотпен көрсеткен сәттілігінің қайталануы еді. Олар жүктерін, көбінесе астық, түсіріп, Карфаген армиясының көп бөлігін кемеге мінгізіп, оларды квинкеремаларда теңізшілер ретінде пайдалануға дайындалады. Содан кейін олар шайқасқа дайындалып, римдік флотты іздейтін еді. Көптеген көліктік кемелердің болуына қарамастан, карфагендік соғыс кемелерінің неге жүкпен жүктелгені және неге Африкадағы күштерінен алынған теңізшілерді алып жүрмегені түсініксіз. Карфагендік флот 241 жылдың наурыз айының басында Хиераға жетті. Римдік барлаушылар карфагендік флотты байқап, Катул блокаданы тоқтатып, 200 квинкеремасына рим әскерінен жауынгерлерді алды. Римдік флот Сицилиядан Аэгуза (қазіргі Фавиньяна) аралына жетіп, тоқтады. 10 наурыз күні батыстан қатты жел соғып, ағым да сол бағытта болды. Ханно дереу теңізге шықты. Катул желдің бағытымен шабуылдаудың тәуекелін, немесе Ханноның Лилибаум, Дрепана және Гамилькар әскерін Эрикске жеткізіп, құтқарудың тәуекелін бағалады. Қолайсыз жағдайларға қарамастан, проконсул карфагендіктерді тоқтатуға шешім қабылдап, флотына шайқасқа дайындалуға бұйрық берді. Ол рим кемелерінен мачталарын, желкендерін және басқа да қажетсіз жабдықтарын алып тастап, оларды қиын жағдайларда теңізге лайықтырақ етті. Катулдың өзі бұрынғы шайқаста алған жарақатынан шайқасқа қатыса алмады, сондықтан кемелерді оның орынбасары Фальто басқарды. Екі флот Форбантия (қазіргі Леванцо) аралының батысында кездесті. Леванцо аралының жанынан қорғасын зәкірлердің көптеген сынықтары табылды, археолог Себастьяно Тусаның пікірінше, римдік флот осы жерде тоқтаған, ал кемелері салмағын азайту үшін зәкірлерін кесіп тастаған. Римдіктер кемелерін бір қатарға тізіп, қарқынды толқындарға қарсы жүзіп, карфагендіктерге бетке басты. Карфагендіктерде амал қалмағандықтан, олар желкендерін түсіріп, шайқасқа кірісті. Шайқас барысында римдіктер жоғары жылдамдық пен маневрлікке ие болды, өйткені олардың кемелері тек қажетті жабдықтарды ғана алып жүрген, ал карфагендіктер ұзақ сапарға қажетті жабдықтармен және Сицилия гарнизонына арналған азық-түлікпен жүктелген. Карфагендік экипаждар да асығыс жиналғандықтан тәжірибесіз болды, сондай-ақ олардың кемелерінде теңізшілер жетіспеді, өйткені оларды Гамилькар әскерінен толықтыру жоспарланған. Римдік флоттың корвусты пайдаланбастан карфагендіктермен шайқасқаны екінші рет еді. Алғашқы рет Дрепана шайқасында олар ауыр жеңіліске ұшыраған, бірақ кемелерінің маневрлік артығылығын пайдаланып, қарсы шабуыл жасады. Римдік кемелер карфагендіктердің ең жақсы кемелерінің үлгісімен салынған және олардың экипаждары да жоғары деңгейде болды. Римдіктер 50 карфагендік кемені батырып, оның 20-сын барлық экипажымен бірге, ал 70 кемені 10 000 сарбазымен бірге тұтқынға алды. Алайда шайқас қызыл қанға толы болды, римдіктер 30 кемені батырып, тағы 50 кемені зақымдады. Карфагендік флоттың қалған бөлігі желдің күрт өзгеруінен құтылды, бұл оларға қашуға мүмкіндік берді; римдіктер мачталарын, желкендерін және арматураларын жағада қалдырғандықтан, олар қуып жете алмады. Карфагендіктердің қалдығы Карфагенге оралды, онда олардың сәтсіз қолбасшысы айқышқа шегеленіп өлтірілді.

Салдары

Катулға жеңісін тойлау үшін триумф берілді, ал Фальтоға жеке және сәл төмен деңгейдегі триумф берілді. Жеңісті тойлау үшін Катул Римнің қазіргі уақытта Largo di Torre Argentina деп аталатын аймағындағы Марс алаңында Ютурнаға ғибадатхана салдырды. Карфагендік флотқа қарсы шешуші жеңіске жеткен соң, Катул Сицилиядағы Лилибаум, Эрикс және Дрепанаға қарсы құрлықтағы әрекеттерді жалғастырды, олар Гамилькар Барка мен оның әскерімен қорғалды. Карфагендік Сенат жаңа флотты құруға және жабдықтауға қажетті ресурстарды бөлуге құлшынбады. Карфаген жеңілген флотты дайындауға тоғыз ай жұмсаған еді, ал егер олар тағы бір флотты дайындауға тоғыз ай жұмсаса, Сицилиядағы бекіністерде қалған қалалар азық-түліксіз қалып, шарттарды талап ететін болар еді. Сондықтан Карфаген стратегиялық тұрғыдан Рим флотын жеңе алатын флотты және Сицилиядағы римдік әскерлерді жеңе алатын армияны құруы керек еді. Оның орнына, Карфагендік Сенат Гамилькарға римдіктермен бейбіт келісімге келуді бұйырды, ол бұл жұмысты өзінің бағынышты командирі Гискоға тапсырды. Лутаций шарты Эгаттар шайқасы болған жылы қол қойылды және Бірінші Пуникалық соғысты аяқтады; Карфаген Сицилиядан әскерін шығарды, соғыс кезінде тұтқындалған барлық тұтқындарды тапсырды және он жыл ішінде 3200 таланттық өтемақы төледі. Осыдан кейін Рим Батыс Жерорта теңізінде және, көбінесе, Жерорта теңізі аймағындағы басты әскери күшке айналды. Римдіктер соғыс кезінде 1000-нан астам галера салды; мұндай кемелерді салу, жабдықтау, оқыту, қамтамасыз ету және күтіп ұстау тәжірибесі Римнің 600 жылға созылған теңіз үстемдігінің негізін қалады.

Теңіз археологиясы

2010 жылдан бері 19 (2022 жылдың тамызына қарай 24) қоладан жасалған соғыс кемелерінің тарауы археологтар тарапынан Сицилияның батыс жағалауында табылды. Сонымен қатар, он қола дулыға мен жүздеген амфоралар да табылды. Тараулардың жетісі, алты толық амфора және бірнеше сынықтар содан бері судан шығарылды. Жазулардың арқасында төрт тараудың римдік кемелерге, біреуінің карфагендік кемеге жататыны анықталды, ал қалғандарының шығу тегі белгісіз. Римдіктер соғыстың басында карфагендіктер басып алған кемелердің бір бөлігін қолға түсірген болуы мүмкін, және олар батып кеткен кезде сол кемелерде болып, басқарған болуы мүмкін. Тараулардың әрқайсысы батқан соғыс кемесіне бекітіліп, теңіз түбіне жіберілген деп саналады. Дулығалардың алтауы әдетте легиондар қолданатын Монтефортино типіне жатады, үшеуінің бірі немесе екі қола жақ бөлігі әлі де бекітілген; жетіншісі, қатты тотыққан, басқаша дизайнға ие және карфагендік болуы мүмкін. Археологтар осы уақытқа дейін табылған артефакттардың орналасуы Полибийдің шайқастың қай жерде болғаны туралы айтқандарын қолдайтынын мәлімдеді. Судан шығарылған тараулардың өлшемдеріне сүйене отырып, оларды зерттеген археологтар олардың барлығы триремалардан шыққан деп санайды, бұл Полибийдің барлық соғыс кемелері квинкеремалар болған деген есебіне қайшы келеді. Дегенмен, олар табылған көптеген амфоралар карфагендік кемелердің жүкті болғанын растайды деп есептейді.