Кіріспе

Сауд Арабиясының әкімшілік аймағы

Әл-Джауф провинциясы (‫منطقة الجوف‬ Minṭaqat al Jawf, [alˈdʒoːf] деп айтылады), сондай-ақ Әл-Джуф деп те жазылады, Сауд Арабиясының провинцияларының бірі. Ол елдің солтүстігінде орналасқан және батысында Иорданиямен ішінара шектеседі. Бұл Арабия түбегіндегі ең ерте мекенделген аймақтардың бірі, мұнда адамның тас дәуірінен және Ашеул құралдары мәдениетінен бастау алған адам қоныстануының іздері табылды. Мыс дәуірі бойы адамдардың қоныстануы үздірілмей жалғасты. Осы кезеңде Қидар патшалығы тәуелсіздігі үшін Ассирия мемлекетімен күресті. Тарихи мәтіндерде арабтар туралы алғашқы сілтемелер осы дәуірде пайда болды. Кейіннен Бани Калб тайпасының билігінде христиан патшалығы құрылды және Исламның келуімен және Әл-Джауфты исламдық жаулап алумен аяқталды. Аймақ исламизациядан кейін Тай тайпасының бақылауына өтті. Әл-Джауф 1932 жылы құрылған үшінші Сауд Арабиясының құрамына енді. 20 ғасырда аймақ Әл Рашид және Әл Шалан отбасы арасындағы қақтығыстар ошағы болды, бірақ ақырында король Абдулазиз бин Абдул Рахман Әл Саудтың билігіне көшті. Әл-Джауф аймағы Сауд Арабиясының ең құнарлы аймақтарының бірі болып есептеледі. Табаржал қаласының маңындағы аймақ, онда әртүрлі дақылдар өсіріледі, ұлттық астық қоржыны ретінде танымал. Елдің көп бөлігінен өзгеше, Әл-Джауфтың кейбір бөліктерінде қоңыржай климат, құнарлы топырақ және мол жер асты суы бар, бұл аймақтағы ауыл шаруашылығының жоғары деңгейін қамтамасыз етеді. Бұл провинция зәйтүн ағаштарын өсірумен мәшһүр және Корольдікте өндірілетін зәйтүн майының шамамен 67%-ын осы провинция өндіреді. Әл-Джауфта пальма ағаштары да кеңінен өсіріледі және жыл сайын шамамен 150 000 тонна құрма өндіріледі.

Этимология

"Әл-Жауф" сөзі кеңіліп, терең ойысқа айналған жерді білдіреді. Бұл атау Арабия түбегінде ғана емес, сонымен қатар Йеменнің Әл-Жауф провинциясына да қолданылады. Бұл сөз Ямама және Дияр Саад аймақтарындағы жерлерге қатысты айтылған. "Әл-Жауф" атауын тағы басқа аймақтарда Асыр аймағындағы Муаммар Жауфы және Шығыс провинциясындағы Джауф Бәни Хаджер аймақтары бар. Әл-Жауф аймағы бұрын Жауф әл-Амр деп аталатын және Тай тайпасы осы жерде қоныстанған. Ол сондай-ақ Жауф әл-Сирхан деп те аталады, бұл провинцияның Ан Нафуд шөлінің солтүстік-батыс ұшынан шығыс Иорданияға дейін созылатын аңғарына сілтеме жасайды. Сауд Арабиясының Ескіліктер және мұражайлар департаменті 1977 жылы Шухития ортасынан Тас дәуіріне жататын археологиялық орынды тапты. 1985 жылы археологтар тобы бұл қираған жерлерді зерттеу барысында жақын маңдағы тағы 16 орынды анықтады, олардың көпшілігі Ассирияның ерте кезеңіне жатады. Қадарлық патшайым Забиба Ассирия патшасы Тиглат-Пилезер III-ге салық төлеген монархтардың қатарында есімдері тіркелген. Кейін Қейдар патшайымы Самси Дамаск патшасымен одақтасып, Тиглат-Пилезер III-ге қарсы бүлік көтерді. Ассирия бұл көтерілісті басып, 9400 қадарлық жауынгерді өлтіріп, мыңдаған әскерлерді тұтқынға алды. Ассирия патшасы Есархаддон тұсында кедарлық патша Хазаил Ассирияның астанасы Ниневиге сапар шегіп, Думат әл-Джандалдан ассириялықтар алып кеткен қасиетті заттарды қайтарып алу үшін сыйлықтар әкелді. Есархаддон оның өтінішін қабылдап, Хазаилдің регенті ретінде ханшайым Табуаны тағайындады. Хазаилдың орнын басып, Қейдарлықтардың патшасы болған Ятия ассириялықтардан тәуелсіздік талап ететін бүлікпен күресті. Ақырында, бүлік ассириялық әскерлер тарапынан басылды. Кедарлықтар туралы тарихи жазбалар, б.з.д. 332 жылы Александр Македонскийдің Газаны басып алғаннан кейін Набатейлер туралы мәліметтермен алмастырыла бастады. Осы кезеңде Набатей патшалығы аймақтық құндыр саудасын өз бақылауына алды. 106 жылы соңғы Набатей патшасы Раббель II қайтыс болды және Набатей патшалығын Рим императоры Траян жаулап алып, Арабия Петреяға айналдырды. Бұрынғы қадарлық астана Думат әл-Джандал Византия дәуірінде де маңызды аймақтық қалалық орталық болып қала берді және ірі базарға ие болды. Византиялық биліктен кейін Әл-Жауф Калб тайпасының, содан кейін Кинда патшалығының бақылауына өтті.

Ислам тарихы

Мұхаммед 622-632 жылдар аралығында әл-Жауфқа екі рет шапқыны жасады. Мұсылман басшысы Абд әл-Рахман ибн Ауф басқарған екінші жаулаудан кейін аймақ Ислам дініне көшті. 632 жылы Әбу Бәкір халифа болған соң, ол әл-Жауфты қоса алғанда, бірнеше аймақтағы көтерілісші араб тайпаларына қарсы Ридда соғыстарын бастады. 633 жылы Халид ибн әл-Уалид басқаратын Рашид әскері, әл-Уалидтің Айн әл-Тамр шайқасындағы жеңісінен кейін аймақтағы көтерілісшілерді қуғынға түсірді. Ол әл-Хираға қайтып шегінгенге дейін Думат әл-Жандалды сәтті басып алды. Имру әл-Қайс бин әл-Асбағ әл-Калби 634 және 644 жылдар аралығында халифа Омардың билігі кезінде аймақты басқарды. Марван бин әл-Хакам 640-650 жылдары халифа Османның билігі тұсында Әл-Жауфты басқарды. Тай тайпасы 10-ғасырда Әл-Жауф аймағында үстемдік құрды. Ал-Фадл әулеті Тай тайпасынан 12-14 ғасырлар аралығында осы аймақты биледі. Тай тайпасы 16-ғасырда Египеттік қажылық жолындағы әл-Шамиға шабуылдар жасауды бастады. 1521 жылы Осман империясы қажылық жолына жасалған шабуылдарды тоқтату үшін Тай тайпасына ақша төлеуге келісті. Әл-Жауф 1793 жылы имам Абдул Азиз бин Мұхаммед тұсында бірінші Сауд мемлекетіне қосылды. Аймақтың қосылуы бейбіт жолмен болған жоқ; имам Мұхаммед үш қаланы басып алып, көптеген жергілікті азаматтарды өлтірді және Сауд мемлекетіне адалдық серт беруге дейін ірі елді мекендерді қоршап алды. 1803 жылдан 1814 жылға дейін билік құрған имам Сауд бин Абдулазиз әл-Сауд тұсында аймақ Саудтың бақылауында болды. 19-ғасырдың ортасында аймақ Рашиди әулеті басқарған және номиналды түрде екінші Сауд мемлекетіне бағынышты болған Джабал Шаммар әмірлігінің құрамына кірді. 1838 жылы Абдулла бин Әли әл-Рашид өзінің інісі Убайд басқарған 3000 саяхатшыдан тұратын әскерді әл-Жауфқа шабуыл жасап, зекет жинау үшін жіберді, бірақ аймақ сол кезде толыққанды жаулап алынбады. 1853 жылы Талал бин Абдулла әл-Рашид тағы бір әскерді Әл-Жауфқа жіберді, ол екі жылдық науқан барысында аймақты жаулап алып, Джабал Шаммар құрамына қосты.

Қазіргі тарих

Мұхсин әл Шалан, Нұри Әл Шалаанның туысы, әл Жауф аймағының соңғы бөлігі болып табылатын Құрайят (Құрайят әл Салт) аймағын Сауд мемлекетінің пайдасына өткізді. Ибн Батта әл-Джауф әмірі Абдулла әл-Тәмимидің ізбасары болып тағайындалды, бірақ Трансжордания әмірлігі бұған қарсы шықты. Олар Құрайят аймағын басқаруға лайықты деп санады, сондықтан екі ел арасында бейтарап аймақ құруды, саудтардың Хиджаздан шығуын, Хаилдегі Әл Рашид және Асырдағы Әл Аид әулеттерін билікке қайтаруды талап ету арқылы Сауд мемлекетімен қарым-қатынасты шиеленістірді. Бұл талаптар Сауд мемлекеті тарапынан қабылданбады. Осыған жауап ретінде сауд әскерлері Иорданияның ауылдарына басып кіріп, Амман қаласынан бірнеше шақырым қашықтықтағы Ядодаға жетті. Осы кезде Ұлыбритания сауд әскерлерін бомбалау арқылы кері шегінуге мәжбүр етті және келіссөздерге оралуға итермеледі. Нәтижесінде Сауд Арабиясы Шығыс Иорданияны өкілдік ететін Ұлыбританиямен келісімге келді, ол Құрайят аймағын Сауд Арабиясына беруді және Сауд Арабиясының Сириямен саудасын қорғауды қарастырды. Бұл келісім "Хада" келісімі деп белгілі болды. Хиджазды қосып алғаннан кейін Құрайят аймағы "Құрайят әмірлігі және Солтүстік шекара басқармасы" деп аталды. 1931 жылдың соңында патша Абдулазиз Түркі бин Ахмет әл Судайриді әл-Жоуф әкімі етіп екінші рет тағайындады және астананы Думат әл Жандалдан Сакакаға көшірді. Осы кезеңдегі әл-Жоуф аймағындағы маңызды оқиғалардың бірі – 1927 жылдан 1932 жылға дейін әл-Жоуф аймағындағы Ұлы Сирия революциясының көшбасшысы Сұлтан әл-Атраштың қорғалуы болды. 1358 жылғы хижра бойынша Құрайят аймағындағы мемлекеттік мекемелер Каф ауылынан Набақ ауылына (кейіннен Құрайят қаласы деп аталды) көшірілді. 1957 жылы Табаржал аймағына Шаррат тайпасының бір бөлігі қоныс аударғаннан кейін құрылды. Сауд Арабиясы Корольдігі 1965 жылы Иордания Корольдігімен Хиджаздың солтүстігіндегі шекараларды белгілеу және бұрынғы келісімді растау мақсатында Амман келісіміне қол қойды. 1991 жылы патша Фахд бин Абдулазиз Әл Саудтың тұсында аймақтық бөлініс жүйесі қабылданды, нәтижесінде Құрайят аймағы Джауф және Табук аймақтарымен біріктірілді. Бұл жүйе сонымен қатар 33 мүшеден тұратын аудандық кеңестің құрылуына әкелді, олардың жиырмасы аймақ тұрғындары, ал қалғаны мемлекеттік қызметкерлер болып табылды.

Орналасқан жері

Әл-Жоуф аймағы Корольдіктің солтүстік-батысында орналасқан. Ол үш Сауд Арабиясының әкімшілік аймақтарымен шектеседі: солтүстік және шығыста – Солтүстік Шекара аймағы, оңтүстік-шығыста – Хаил аймағы, оңтүстік-батыста – Табук аймағы. Сонымен қатар, солтүстік және солтүстік-батыста Иордания Хашимит Корольдігімен шектеседі.

Шөл дала

Ұлы Нафуд шөлі Аль-Жауф аймағында орналасқан, бұл аймақ бұрын Құм Аладж деп белгілі болған. Ол Аль-Жауфтан батысқа қарай және Хаилге дейін шығысқа қарай созылады, ал оның ауданы шамамен 64 630 км²-ды құрайды.

Төменгі деңгейлері

Бұл аймақта көптеген қысқа және үлкен аңғарлар бар, бірақ ең танымал – Сырхан аңғары. Бұл Әл-Жоуфтың ең маңызды аңғары, оның ұзындығы 180 км және ол аймақтағы ауыл шаруашылығында маңызды рөл атқарады. Басқа да маңызды аңғарлар бар, мысалы, Уәди Фаджр аңғарының ұзындығы 135 км. Ол Сырхан аңғарына құяды. Уади Аль-Айли – Харра Аль-Харраның ең үлкені және Сиран аңғарларының бірі. Сонымен қатар, Уади Аль-Шухати, Уади Аль-Меир, Уади Хасида, Уади Баар, Уади Аль-Сафа, Уади Хадрадж, Уади Аль-Мои және Уади Аль-Байер сияқты басқа да аңғарлар бар. Аңғарлардан басқа, Хабаралар (су толы жазықтар) да кездеседі. Ең танымал – Хабара әл-Амхас, ол жаңбыр сулары жиналатын, кейбір өсімдіктер өсетін және Хамад шөлінде орналасқан жер. Сондай-ақ, көптеген Сабхалар бар. Ең танымал – Сабха Хадоха, ол Әл-Иссавия маңында орналасқан және 540 км² аумақты алып жатыр, осылайша ол корольдіктің ең үлкен Сабхасы болып табылады. Әл-Жоуф Думат әл-Жандал көлімен де танымал. Ол теңіз деңгейінен 585 метр биіктікте, ал ауданы бір миллион бір жүз мың шаршы метрді құрайды.

Білім

Патшалықтың басқа аймақтарындағыдай, білім беру бастапқыда мешіттердегі Куттабтармен шектелді, онда Құран мен араб тілі оқытылды, ал жазу үшін ағаш тақтайлар мен тамарикс таяқшалары қолданылды. 1362 жылы аймақтағы алғашқы ресми мектеп – Сакакадағы Эмири мектебі ашылды, онда бір сынып пен бір мұғалім болды. 1364 жылы Думат әл-Жандал қаласында Омар ибн әл-Хаттаб мектебі ашылды, содан кейін ресми мектептер ашылуы жалғасты. 1369 жылы әл-Жоуф аймағы, Құрайят және Табук аймақтарымен бірге, әрбір студентке қаржылай сыйақы беру туралы өтінішті патша Абдулазизге жолдады, және патша келісті. Кейін мектептер саны артқан сайын, оларды бақылау міндеті Мәдина аймағының білім беру бөліміне, содан кейін Даммамның білім беру бөліміне жүктелді. 1377 жылы әл-Жоуф пен Даммамды байланыстыратын Орталық тексеру кеңсесі құрылды. 1388 жылы Орталық тексеру кеңсесі аймақтағы арнайы «білім беру кеңсесіне», содан кейін «Білім беруді қадағалау бюросына» және, ақыры, 1398 жылы «Білім беру басқармасына» айналды. 1382 жылы аймақтағы қыздарға арналған алғашқы мектеп ашылды. 1401 жылы қыздарға арналған Педагогикалық колледж құрылды. Келесі жылы «Жұғыс саласындағы денсаулық сақтау институты» құрылды, ал «Қыздар білімі комиссиясы» «Әл-Жоуф аймағындағы қыздар білімі департаменті» деген атаумен тәуелсіз бөлімге айналды. Келесі жылы ұлдарға арналған Денсаулық сақтау институты құрылды, ал 1423 жылы хижра бойынша ұлдарға арналған Ғылым колледжі құрылды. 1426 жылы әл-Жоуф университеті ашылды.

Денсаулық сақтау

Сакакадағы орталық аурухана (Абдел Рахман Әл Судайри ауруханасы) 1385 жылғы Хижра бойынша (1965 жыл) аймақтағы алғашқы аурухана ретінде салынды және бұл аурухана аймақта туберкулездің кең таралуына байланысты көкірек ауруларына маманданған. Халықтың ауруханаларға қажеттілігі арта түскенде, 1395 жылы Құрайяттағы Король Фейсал ауруханасы, Думат әл-Жандалдағы диагностикалық және акушерлік орталық, Табаржадағы жедел жәрдем және акушерлік орталық құрылды. 1404 жылғы Хижра бойынша Психикалық денсаулық ауруханасы құрылды, ал 1405 жылы Құрайяттағы жалпы аурухана ашылды. 1406 жылғы Ражаб айының бірінші күні Арар қаласындағы Солтүстік аймақтық денсаулық сақтау басқармасына қарасты болғаннан кейін, Әл-Жауф облысының Денсаулық сақтау істері департаменті құрылды. 1425 жылғы Хижра бойынша жеті аурухана және 29 денсаулық сақтау орталығы Денсаулық сақтау істері департаментіне қарады. Келесі жылы Сойер бас ауруханасы, ал 1433 жылы Әбу Әжрам бас ауруханасы құрылды.

Ауыл шаруашылығы

Бұрын ауыл шаруашылығы аймақ тұрғындарының негізгі кәсібі саналған. Ал-Жауфтан өтіп бара жатқан саяхатшылар ауыл шаруашылығы өнімдерін сипаттап жазған. Ауыл шаруашылығы өнімдерін еске алғандардың бірі – фин саяхатшысы Джордж Август Валлин (Yrjö Aukusti Wallin), ол аймақта пальма, інжір, абрикос, апельсин және жүзім отырғызылатынын айтқан. Уильям Палгрейв та осы туралы мәлімдеп, тек құрма ғана аймақтан тысқары сатылатынын атап көрсеткен. Қазіргі заманда Әл-Жауф облысының әкімі Абдул Рахман бин Ахмет әл-Судайри аймақта зәйтүн, алма, алмұрт, анар, бидай және арпа өсірілетінін хабарлаған. Гиннестің рекордтар кітабында әлемдегі ең ірі заманауи зәйтүн шаруашылығы да Әл-Жауфта орналасқандығы тіркелген. Ауыл шаруашылығы машиналары 1368 жылы аймаққа әкелінген. Ауыл шаруашылығы министрлігінің бөлімшесі 1379 жылы құрылған. Содан кейін әкімдік азаматтарға ауыл шаруашылығы жерлерін бөліп берген, бөліп берілген шаруашылықтардың саны 7500-ге жеткен. Аймақ қазір зәйтүн ағашын өсірумен мәшһүр, және Сауд Арабиясы Корольдігіндегі зәйтүн майының 67%-ын өндіреді. Зәйтүн ағаштарын отырғызу 1392 жылы басталған. 1437 жылы хижра (2016 жыл) бойынша зәйтүн ағаштарының саны 18 миллионға жетіп, 30-40 мың тонна зәйтүн мен 10 мың тонна зәйтүн майы өндірілді. Зәйтүн майын сығу орындарының саны 23-ке жеткен. Зәйтүннен басқа, Әл-Жауфта 10 миллион жеміс ағашы бар, олар жыл сайын 170 мың тонна өнім береді. Сондай-ақ, жыл сайын 40 мың тонна құрма өндіретін 1,2 миллион пальма ағашы бар, олардың ең танымал түрі – Хилва әл-Жауф. Әл-Жауфтың шаруашылықтарының саны 12 мың, ал ауыл шаруашылығы жобалары 3 мың, онда 30 миллион ағаш бар, олар зәйтүн, пальма, жеміс, көкөніс және мал азырағын өндіреді. Ауыл шаруашылығының алдындағы ең маңызды мәселелердің бірі – жер асты суларының азаюы, ауыл шаруашылығы жобаларының көбеюі, әсіресе Басита шаруашылықтары жобасында және өңделген жерлерде, онда өңделген жердің ауданы 428 мың гектарға жеткен.

Мал шаруашылығы

1402 жылы (Хижраның 1982-ж. сәйкес), Ауыл шаруашылығы және су министрлігі ФАО-мен бірлесіп, Аль-Джауф аймағындағы мал шаруашылығын сақтау үшін жайылымдықтарды дамыту орталығының жобасын бастады және оны жақсартты. Орталықта жайылымдарды басқару, топырақты қорғау, өндірісті басқару және мал денсаулығы бойынша жұмыс істейтін бірнеше бөлімдер болды. Ұлттық жабайы табиғатты қорғау және дамыту басқармасы аймақтың жануарлары мен өсімдік әлемін қорғау үшін бірнеше қорық құрды. 1426 хижри жылдың 2005-жылға сәйкес статистикасына сәйкес, Аль-Джауф аймағында 1,569,733 бас қой, 1,740 бас сиыр, 7,398 бас түйе, 88,845 бас ешкі және 2,791,227 құс болды. Аймақта тауық өсіруге арналған 6 жоба, жұмыртқа өндіруге арналған 4 жоба және тоқты өсіру мен бордақылауға мамандандырылған 3 жоба іске асырылды.

Өнеркәсіп

Сауд мемлекеті құрылғанға дейін аймақтағы өнеркәсіп қолөнер бұйымдарынан тұрды, мысалы: тері өнеркәсібі – жылқы белдіктері, қару жабындары және су ыдыстары, тоқу өнеркәсібі – қоржын, ыдыс-аяқ, себеттер және желдеткіштер, ағаш өнеркәсібі – есіктер және кейбір ауыл шаруашылығы құралдары, тас өнеркәсібі – диірмен тасы, ұнтақтау тасы және иектің іші, жүн өнеркәсібі – төсек жамылғылары, кілемдер және абайлар. 1390 жылға дейін (1970 жыл) өндіріс өте шектеулі болған, бірақ артып келе жатқан. Бірнеше өнеркәсіптік шеберханалар ашылды, 1418 жылы олардың саны 200-ге жуық болды, ал келесі жылы зауыттардың саны 20-ға жетті, олардың инвестициялары сол кезде 112 миллион риалды құрады. 1425 жылы (2004 жыл) инвестициялар 220 миллион риалға дейін өсті. 12 зауыт тамақ және сусын өнеркәсібіне, 4 зауыт химия және пластик өнеркәсібіне, 4 зауыт құрылыс материалдары, керамика және шыны өнеркәсібіне маманданған. Аймақтағы өнеркәсіптік үлес шектеулі, сондықтан аймақтағы зауыттардың саны Сауд Арабиясы Корольдігіндегі зауыттардың барлығының 0,53%-ын ғана құрайды. Олардағы жұмысшылардың саны басқа зауыттардағы жұмысшылардың 0,23%-ын ғана құрайды, ал салған капитал қалған зауыттардағы салған капиталдың 0,08%-ын ғана құрайды. Аймақтағы өнеркәсіптік жобалар көбінесе шектеулі қаржымен жеке жобалар болып табылады. Барлығы да ұлттық, шетелдік инвестициялар жоқ. Өнеркәсіптік қызметтің басым бөлігі аймақтың байлығы мен әлеуетіне байланысты тамақ және сусын өнеркәсібімен шектеледі.

Минералдар

Мұнай және минералдық ресурстар министрлігі (қазіргі Энергетика, өнеркәсіп және минералдық ресурстар министрлігі) аймақ үшін барлау және іздеу жұмыстарын жүргізді. Нәтижесінде көптеген шикізаттың бар екендігі анықталды, мысалы: Жал Аджрабех және Аль-Дхаилия аудандарында құрылыс материалдарын жасауда қолданылатын саз. Кварцты құм Әл-Малих және Әл-Луджа аймақтарында, сондай-ақ Сакаканың оңтүстік-шығысындағы Табук жолының созылмасында кездеседі. Кварц шыны өндірісінде қолданылады және кварц, опал және халцедон түрлерінде табылады. Аймақта, сонымен қатар, Хурра Аль-Хуррада табылған базальт тау жыныстары бар, олар Поззолан цементін жасауға қолданылады. Аймақта Вади Аль-Хабла және батыс Джабал Аль-Абдта табылған әк тас, Сакака-Арар тас жолындағы доломит, Хурра Аль-Хуррада табылған минералды фосфат, және Вади Аль-Сархан, Хадода, Каф және Этерхта табылған тұз да бар.

Сауда

Бұрын аймақтағы сауда жеке адамның қажеттілігіне қарай тауар алмасу және бартер жүйесіне байланысты болған. Аймақ 1356 жылы (1937 жылы) және 1365 жылға дейін (1945 жылы) екі себеппен зардап шекті: халықтың әлсіз қаржылық мүмкіндіктеріне байланысты импорттың жетіспеушілігі және әлемнің бірқатар елдерінде экономикалық дағдарыс тудырған Екінші дүниежүзілік соғыс. Мемлекеттің дамуымен және сауда палаталарының құрылуымен, тіркемелер мен лицензиялардың көбеюімен, халықтың негізгі тұрмыстық қажеттіліктерінің қамтамасыз етілуімен және даму нәтижесінде табыс көздерінің артуымен базарлардың, сауда орталықтарының, жеке кәсіпорындар мен компаниялардың саны өсті. Әл-Жоф аймағында олардың саны 6191 мекеме мен компанияны құрады. Аймақтағы коммерциялық сектордағы ең маңызды сауда түрлері – азық-түлік тауарларының көтерме және бөлшек саудасы, электр және санитарлық техника, маталар мен киімдер. Сауд Арабиясы Корольдігінің солтүстік-батысында орналасқандықтан, құрлықтағы сауданың көп бөлігі Корольдіктің маңызды сауда шығуларының бірі – Әл-Хадита порты арқылы жүзеге асады. Бұл Таяу Шығыс аймағындағы ірі және маңызды шығулардың бірі болып табылады, ол Төңкеріс Кеңесіне қатысқан елдермен, Жорданмен, Левант елдерімен, Египетпен және Түркиямен, содан кейін Еуропа елдерімен байланыстырады. Аймақта Сауда және Инвестициялар министрлігінің филиалы бар, ол компаниялар мен мекемелерге лицензия береді, коммерциялық алаяқтыққа қарсы күреседі, стандарттарға сәйкестікті қамтамасыз етеді және тұтынушыларды қорғау үшін нарықтарды бақылайды.

Өсімдік жамылғысы

Көптеген жерлерде өсімдік жамылғысы әлсіз. Жамылғыны құрайтын ең маңызды өсімдіктер: Лаванда, Зизиф, Офофитум, Трюфель, Малва, Плантаго овата, Маха, Эродиум, Артемизия, Ахиллея, Пуликария, Асафетида, хризантема, Галоксилон, Галоксилон персикум, Каллигонум, Тамарикс, Рантериум эпаппосум, Нейрада прокумбенс, Атриплекс, Сальсола, Анисосциадиум, Лепидиум, Диплотаксис, Папавер дубиум, Эрукария, Гиппокрепис унисиликвоза, Сонхус, Анхуса, Трагопогон, Скорзонера, Альлиум синджаренсе, Пияз, Ромашка, Көкішөп, Тимьян, Анемона, Стипагростис, Ретама, Лиосий шауи және Алоизия.

Сүтқоректілер

Ал-Жуфтың шөл және таулы ортасы көптеген сүтқоректілердің өмір сүруіне мүмкіндік берді. Аймақта жұп санды тұяқтылар отрядының бес түрі кездеседі, атап айтқанда, араб ориксі, гуатерлі газелі, Газал торабы, Доркас газелі және Нубиялық ибекс. ХХ ғасырда орын алған тым көп аң аулау салдарынан бұл түрлер аймақтағы ең сирек кездесетін түрлердің қатарына жатты, бұл олардың табиғи орталарынан толығымен немесе көп бөлігінен жоғалуына әкелді. Сонымен қатар, етқоректілер отрядының жеті түрі бар: Арабия қасқыры, Рюппел түлкісі, Қызыл түлкі, бал барзасы, жолақты гиена, құм мысығы және жабайы мысық. Бұл түрлердің саны үнемі азайып келеді, себебі олар мал және Бадия тұрғындарына қауіпті деп есептеледі. Соңында, аймақта төрт инсективора отрядына жататын он түр кездеседі: erinaceidae отрядынан шөлді кірпісі, lagomorpha отрядынан қап қояны, Aleupreat отрядынан тас суырғысы және кеміргіштер отряды, оған 7 түр жатады: Чисман гербилі, Вагнер гербилі, Ливия тышқаны, Сандовал тышқаны, Кіші Египет еркелі, Евфрат еркелі және кірпі.

Құстар

Бұл аймақтың құстары туралы алғаш жазған адам – Джон Филби, ол 1923 жылы жазған. Ол ең маңыздысы ретінде Думат әл-Жандалда өсірілген және Уәді әл-Сарханда табиғи түрде кездесетін араб страусын атап көрсеткен. Аймақтағы құстарды тіркеу жұмысы жалғасты, 1954 жылы Ричард Минершаген, 1983 жылы Артур Грин зерттеулер жүргізді, одан кейін Ұлттық жабайы табиғат қызметі және 1995 жылы британдық құс ғалымы Майкл Дженнингс зерттеу жасады. Харра әл-Хура және Думат әл-Жандал көлі – әл-Джауф аймағындағы құстар үшін ең маңызды екі аймақ. Біріншісі адамдардың қол жеткізуі және аулауы қиын болғандықтан құстарға қорғаныш ұсынады, ал екіншісі құстарға тоқтау үшін қолайлы ылғалды жер. ХХ ғасырдың 90-жылдарындағы зерттеулер барысында қыс мезгілінде 10 мыңнан астам құс тіркелді. Әл-Джауфтағы құстардың саны шамадан тыс аулау, табиғи ортаның жойылуы және жер асты суларын ретсіз пайдалану салдарынан азайып барады. Аймақта көптеген құстар мекендесе де және ол көшпенді құстар үшін транзиттік аймақ болса да, қазірге дейін тек 170 көшпенді түр тіркелген.

Жыртқыш жануарлар

Әл-Жауф аймағында рептилиялардың төрт тобының бірі – Squamata тобы кездеседі. Атап айтқанда, кесірткелердің жиырма екі түрі және жыландардың тоғыз түрі бар. Бұл түрлердің көпшілігі табиғи ортасында жеткілікті санда кездеседі, бірақ Uromastyx aegyptia түрi тым көп аулау салдарынан жойылу қаупіне тап болуы мүмкін. Сонымен қатар, әдемі жарысшыл, египеттік мысық жыланы және шөл қара жыланы өздерінің табиғи ортасында аз санда кездеседі. Ал Жан жарысшылының саны таралу аймақтарында орташа деңгейде.

Артроподтар

Корольдіктің қоршаған ортасы көптеген буынтұқымдыларға бай, олардың көпшілігі Әл-Жауф аймағында кездеседі. Бұл түрлер кенелер (arachnid) сияқты бірнеше классқа жіктеледі және олардың құрғақ қоңырлар (solifugaes), шұжықшалар (scorpions), акарилар және өрмекшілер сияқты түрлері бар. Сонымен қатар, мыңаяқтылар (centipede) классы да бар. Әл-Жауфта тек Scolopendra түрі ғана кездеседі (жергілікті жерде "қырық төрттің анасы" деп аталады). Бұдан басқа, жәндіктер классы да кең таралған, оған тарақандар, тікқанаттылар (Orthoptera), тегісқанаттылар (Homoptera), жартыққанаттылар (Hemiptera), қоңырлар (beetles), көбелектер (Lepidoptera), аралар (Hymenoptera) және екіқанаттылар (Diptera) сияқты көптеген түрлер жатады. Бұл жәндіктер ауыл шаруашылығы дақылдарына зиян келтіріп, адамдарға ыңғайсыздық тудыруы мүмкін, сондықтан олардан құтылу қажет.

Археология

Аймақта тас және мыс дәуірлеріне жататын көптеген археологиялық орындар бар, олар Кедар дәуірі, набатейлер мен римдік ықпал арқылы Исламның алғашқы дәуіріне дейін созылады. Одан кейін Омейядтар мен Аббасидтер дәуірі, Осман дәуірі мен Шалан әулетінің, содан кейін Сауд мемлекетінің билігі басталады. Бұл жерлерден қоныстар, қабірлер, қыш құмыралар, самуди, набатей және рим жазбалары, сондай-ақ әртүрлі ислам кезеңдерінен араб жазбалары табылды.

Қарғат әл-Мазад жазулары – таудың шығыс жағында әскери атақтар жазылған жазулар тобы. Олар таудың жанында орналасқан набатей гарнизонымен байланысты деп есептеледі. Бұл жазбалар б.з. бірінші және екінші ғасырларына жатады.

Раджаджиль бағаналары – үш шаршы шақырым жерді алып жатқан орын. Бұл жерді б.з.д. 4500 жылы жерлеу орны ретінде пайдаланған. Әр қабірде төрт тас бағана бар, оның жанында дөңгелек тас және рәсімдерді орындау бөлмесі бар. Сондай-ақ, бұл жерде скреперлер, табақтар, тостағандар, әшекейлер сияқты көптеген құралдар табылды, сондай-ақ бірнеше тас суреттер табылды.

Забал қамалы – 300 жыл бұрын набатей қамалының қираған жерінде салынған ежелгі қамал. Қамалда тек бір кіреберісі және бақылау мен соғыс үшін пайдаланылатын төрт мұнарасы бар. Қала деңгейінен шамамен елу метр биіктікте орналасқан қамал аймаққа келетін туристердің сүйікті орны болып табылады.

Сисира құдығы – Сисира әл-Қанани есімді таспен оюлы құдық. Ол Яһудилерге қарсы соғысқан Тель-Хазор патшасы Ябин әскерінің қолбасшысы Сисира әл-Қананидің есімімен аталған. Төменге түсуге мүмкіндік беретін баспалдақ бар. Қаланың қалған бөлігіне су тасымалдайтын ойылған канал бар, ол қаланың шығысындағы Лагаит маңындағы үш шақырымдық туннельмен байланысты.

Гәр Хазраттың ескерткіштері мен қабірі – мүсіннің жасалған күні және оны осы атпен атау себебі белгісіз, бірақ бұл есім Хазрат деген адамға қатысты. Ол Мұхаммедтің қалаға келген алғашқы серігі болды, бірақ Хамад Аль Джасер "бұл адам сіз ойлағаннан да үлкен болуы мүмкін" деп сұрады. Кесу әдісі Мадан Салех Мусен қамалының әдісімен бірдей.

Хижраның бірінші және екінші ғасырларындағы көптеген жартастан жазулар Меккеге паломшылардың өтуінен табылды. Суару арналары, ежелгі құдықтар және сарайдың айналасында егіншілік ескерткіштері табылды.

Айшан сарайы – XIII ғасырда саз балшығы мен тастардан салынған сарай. Сарайдың екі кіреберісі, құдықтары мен мұнаралары бар. Оның жанында тастан салынған, құрма жапырақтарымен қапталған, жақсы күйде тұрған мешіт бар.

Әл-Шуаития қоныстары – бұл 49/191 нөмірлі, Әл-Шуаития орталығында орналасқан қоныстар мен шикізаттар тобы. Олар 16-дан астам жерге жетті. Бұл жерлер, жүргізілген зерттеулерге сәйкес, Уди Аль Сарханнан судың болуы және апат кезінде адамдарды қорғайтын үңгірлердің болуы арқылы ежелгі адамның тұрағы үшін қолайлы.

Қаял – бұл набатейлер жері, онда Джабал-Каял қаласында Думат-әл-Жандалдан Месопотамия аңғарының оңтүстігіне және Арабия түбегінің шығысына қарай баратын сауда жолын қорғау үшін гарнизон орналастырылған. Бұл жерде тұрғын үйлер, екі түрлі ғимарат, көптеген набаталық жазулар және "набаталық жұмыртқа қабық керамикасы" деп аталатын қыш құмыраның бөлшегі табылды.

Сакака сағасындағы өндіріс аймақтары – Тас дәуірінде қолданылған көптеген тас құралдар табылған аймақ. Бұл жерде адамдар тұрақсыз болған жоқ, бірақ ол кен өндіру аймағы болғандықтан, осы жердегі найзалар сияқты, флинт тас, толық емес құралдар жасауға пайдаланылды.

Лакта керамикасы – Нафуд шөлінің солтүстік шетіндегі археологиялық нысан. Бұл жерде археологиялық төбелер, саздан жасалған іргетастардың іздері, үйінділер, қыш құймалардың сынықтары және ғимаратты қоршап тұрған қабырғалар табылды. Бұл жер біздің заманымыздан бұрынғы 2 ғасыр мен біздің заманымыздың 1 ғасырына жатады. Табылған қыш құмыралар бұл жердің Арабия түбегіндегі басқа жерлермен байланысын растайды және бұл жердің грек ықпалынан алыс болғанын және араб өркениетінің құрамына кіретінін растайды.

Әл-Қадыр ғимараты мен жазулары – Сайт құрамына кішкентай тас ғимарат кіреді. Бұл жерде тастан жасалған көптеген суреттер, самуди жазулары және ислам жазбалары табылған. Олар біздің заманымыздың VI-VIII ғасырлары аралығында жазылған.

Қарат әл-Нисса жазулары – Сайт тастан жасалған суреттердің, Тамуд жазуларының және ертедегі ислам жазуларының үлкен жинағын қамтиды. Бұл жер хажилердің қалған бөлігі үшін бекет болған деп есептеледі.

Әл-Дар'а ауданы – Думат-әл-Жандалдың ескі қаласы, ол ислам дәуіріне жатады. Ғимараттардың аудандары мен орналасуы әртүрлі, бірақ бір немесе екі ауласы бар, онда отыру және жату бөлмелері бар. Үйлер төрт көшені қамтитын үлкен алаңды қоршап тұр.

Марид қамалы – набатей дәуіріне жататын ежелгі қамал, ол Думат-әл-Жандалда билік етудің штаб-пәтері болған. Қамал төрт мұнарамен қоршалған, олардың үшеуі бір-бірімен байланысқан, бұл қозғалысты жеңілдетеді. Қамалдың оңтүстік, шығыс және солтүстік жағындағы әлсіз нүктесін көрсеткен тағы бір қабырға салынған. Екінші қабырғаның биіктігі шамамен сегіз метр. Қамалдың оңтүстік жағында бір кіреберісі бар.

Омар ибн әл-Хаттаб мешіті – екінші рашид халиф Омар ибн әл-Хаттабқа жатқызылатын мешіт. Оның маңыздылығы исламның басындағы ежелгі архитектуралық үлгіні көрсететін нәрседе. Минарет Арабия түбегіндегі минареттер стилінен ерекшеленеді, бірақ ол Омейяд кезеңінің қалалық стиліне ұқсас.

Думат әл-Жандал қабырғасы – Думат әл-Жандалды қоршап тұрған қабырға. Оның қалған ұзындығы шамамен мың метр, қабырғаның бір бөлігі қиратылған және екінші бөлігі құмға көмілген. Қоршаудың құрылысы біздің заманымыздан бұрынғы бірінші ғасырға жатады.

Думат әл-Жандал базары – Думат әл-Жандалдың орталығы, бұрынғы Араб базарының бірі. Дүкендер тастан салынған, бірақ қазір қирап қалған.

Әл-Санимияттағы жерлеу және жазулар – Аретас IV Филопатрис патшасының кезіндегі тас ыдыстар, әшекейлер және монеталар табылған набатей жерлеулері. Рим монеталары 118 жылға жатады.

Сирхан аңғарындағы тас шеңберлер – аңғардағы екі түрлі жердегі тас шеңберлер тобы. Бірінші орында шамамен елу тас шеңбер бар, ал екіншісінде шамамен жүз тас шеңбер бар. Бұл шеңберлердің жанында көптеген тас құралдар табылған. Бұл б.з.д. төртінші мыңжылдыққа жатады деп есептеледі.

Әл-Саиди қамалы – археологиялық дәлелдерге сәйкес, орта ғасырдың бірінші мыңжылдығының ортасына дейін қолданылған ежелгі қамал. Қамалдың айналасында Медия кезеңіне жататын көптеген қыш құмыралар табылды. Қамал таудың бүкіл тегіс бетін қоршаған қабырғаға ие және шамамен төрт метрге көтеріледі. Қамалдың айналасында көптеген шаршы мұнаралар бар...

Мұражайлар

Әл-Жоф аймағында бір жалпы мұражай, Әл-Жоф мұражайы орналасқан. Ол Дюмат әл-Жандал ауданында, археологиялық аймаққа жақын жерде орналасқан және қазіргі ауданы 3600 м² құрайды. Ауданның өзінде көптеген жеке мұражайлар бар, мысалы, Аль Нувайзер мұражайы, ол екі зал мен көптеген бөлмелерден тұрады, онда көптеген ежелгі монеталар, жергілікті өнеркәсіп өнімдері мен шаруашылық құралдары бар. Сонымен қатар, жергілікті өнеркәсіп, соғыс құралдары және жүннен жасалған бұйымдарды көрсететін Ветхман мұражайы да бар. Басқа қалаларда, Құрайятта орналасқан Мұралық ағаш мұражайы сияқты мұражайлар кездеседі. Ортасында үлкен ағаш тұр, ал ағаш төңірегінде мұражай шатыры мен үш бөлікке бөлінген ғимарат орналасқан, онда ескі басылымдар, мумиялар және жергілікті жәдігерлер қойылған. Ал Сакакада Насер Кадыр Аль Арудж мұражайы бар, онда көптеген жәдігерлер, кофе және қонақжайлылыққа арналған құралдар, түрлі соғыс құралдары мен қару-жарақтары, кейбір былғары бұйымдары, сондай-ақ шаруашылық және үйге қажетті құралдар көрсетілген.

Фестивальдар

Әл-Жауф аймағында көптеген фестивальдер өтеді, олардың көпшілігі аймақтың ерекше өнімдерімен байланысты. Әл-Жоуфта өткізілетін ең танымал фестивальдердің бірі – Зәйтүн фестивалі, оны шамамен 95 мың адам бақылады. Сондай-ақ, Әл-Жауф құрма фестивалінде аймақтағы 85 құрма көрмесі ұсынылады, онда 90 әртүрлі сәнді құрма сорттары бар. Жеміс фестивальдерінен бөлек, аймақта Әл-Саду фестивалі сияқты дәстүрлі шаралар ұйымдастырылады, ол Әл-Саду өнерін сақтауға, дамытуға және қолөнермен айналысатын отбасыларды қолдауға көмектеседі. Могидх Табаражал түйе фестивалі түйе жарысын дамытуға үлкен үлес қосады. Сонымен қатар, Табаржал мұраны жаңғырту фестиваліне жыл сайын шамамен 20 мың адам келеді. Сауд Арабиясының басқа аймақтарындағыдай, Әл-Жауфта да көптеген жазғы фестивальдер өткізіледі.

Дәстүрлі асхана

Бұл аймақ көптеген ерекше тағамдарға толы. Хаилге жақын орналасқандықтан, олар көптеген тағамдарды ортақтасады. Аймақтың ерекше тағамдарының бірі – "бакила", ол әл-Джауфтың "әл-Хелва" деп аталатын құрмасымен, "әл-Самх" өсімдігінің қауыздалған дәні – "әл-Сабиб" пен табиғи майдың қосылуынан жасалады. Бұдан басқа, "кәбса" сияқты көптеген дәстүрлі саудтық тағамдар да бар.