Кіріспе
Нарни (Narnia) – Италияның орталық бөлігіндегі Умбрия облысындағы ежелгі таулы қала және коммуна. 2017 жылғы мәлімет бойынша, қаланың халқы 19 252 адамды құрайды. Терни провинциясындағы Нера өзенінің тар шатқалының үстінде орналасқан. Бұл қала Италияның географиялық орталығына өте жақын. Дәл сол жерде бірнеше тілде жазылған белгісі бар тас орнатылған.
Тарих
Нарнидің маңындағы аймақта палеолит және неолит дәуірлерінде адамдар қоныстанған, мұны кейбір үңгірлерде табылған заттар куәландырады. Бірінші мыңжылдықтың басында Оско-Умбрия тайпасы, Үнді-Еуропа тілдік тобына жататын және Тибрдің сол жағалауын мекендеген, Адриатика теңізіне дейін аймақты тікелей кесіп өтетін халық, осы жерге қоныстанды және қалаға Некуин деп ат қойды. Некуин туралы жазбалар б.з.д. 600 жылға дейін жетеді. Римдіктер б.з.д. 4 ғасырда Некуинды жаулап алып, оны Рим қаласын Адриатика теңізімен байланыстыратын Виа Фламиниа тас жолының маңызды нүктесіне айналдырды (сол кезде жол қаладан өтіп, Нераның оң жағалауына түсетін болған, содан кейін Карсула, Акваспарта, Масса Мартана және Сполетоға қарай жалғасатын). Олар Римнен құтылу үмітімен галлдарға көмектесті. Бұл әрекет сәтсіз аяқталды, ал жеңіске жеткен римдіктер қаланың атын жақын жердегі Нар өзенінің атымен Нарния деп өзгертті. Беневентодағыдай, бұрынғы атау жаман ниетті деп есептелді, себебі "nequeo" сөзі "мен шамасы келмеймін" дегенді, ал "nequitia" сөзі "құндылығы жоқ" дегенді білдіреді. Рим дәуірінде қала рим әскері үшін стратегиялық маңызға ие болды. 299 жылы ол рим муниципалитетіне айналып, Нарния деген ат алды. 20-шы ғасырдың соңы мен 21-ші ғасырдың басында оның аумағында ежелгі рим кеме жасау шеберханасының табылуы зерттеушілерді Пуникалық соғыстар кезінде оның ерекше маңыздылығы туралы болжам жасауға итерді. Алайда, 209 жылы Нарния Карфагенге қарсы соғысты жалғастыру үшін римдіктерге қаржылай көмек көрсетуден бас тартты. Рим императоры Нерва 30 жылы Нарниде дүниеге келді. Нарния туралы ерте христиандық тізімдегі "жалған құдайлар" туралы мәліметтерді 2-ші ғасыр шіркеу әкесі Тертуллианның "Аполлогетикус" еңбегінде, 21-ші тараудың ортасында кездестіруге болады: 1=Ешбір адам оған ерікті құрмет көрсетуді қаламайды, сондықтан египеттіктерге өздерінің күлкілі сенімдерін заңды түрде сақтауға рұқсат етілді, құстар мен жануарларды құдайлар етіп жасауға, тіпті олардың құдайларын өлтіргендерді өлімге кесуге. Әр провинцияның, әр қаланың өз құдайы бар. Сирияда Астарта, Арабияда Дусарес, Норикте Беленус, Африкада Целестис, Мавританияда өз ханшалары бар. Рим провинциялары туралы айттым, бірақ олардың құдайлары римдік емес, өйткені олар Римде де, Италияның өзіндегі муниципалитеттерде құдайлар ретінде саналатын басқалары сияқты құлшылық етілмейді, мысалы, Казинумның Дельвентин, Нарнияның Визидиан, Аскулумның Анхариясы, Вольсинидің Нортиясы, Окрикулумның Валентиясы, Сатриумның Хостиясы, Фалисчидің Әкесі Керлс, оның құрметіне Юнона да өз атауын алды. Кейінгі антикалық дәуірде грек-готика соғысының (535–554) салдарына ұшырады және Тотила тарапынан тоналанды. VI ғасырдың соңында Нарни Равенна экзархаты мен Сполето ломбард герцогтығы арасында даулы болды, себебі қала Рим мен Равенна арасындағы маңызды жол – Виа Фламинианың оңтүстік бөлігін бақылап тұрды. Ломбард гасталдарының ордасы болған Нарния өз епископының, содан кейін Папа Иоанн XVII-нің араласуы арқасында Саксонияның Ото I-нің ісіне қосылды. Нарни 726 жылы тағы да шіркеудің иелігіне кірді. 755 жылы Фулрад "Римге осы қалалардың кілттерін алып барды, оларды Папаға тапсырды: Равенна, Аримин, Пизарум, Конка, Фанус, Кезена, Сеногаллия, Эсиум, Форум Помпилий, Форум Ливий, Нарния және басқалар". 9-шы ғасырдың соңы мен 10-шы ғасырдың басында Нарни, орталық Италияның көп бөлігімен бірге, сарацендер тарапынан қауіп төндірілген қала болды. 11-шы ғасырдан бастап ол байлық пен билікте өсе бастады, 1112 жылы Папа Паскаль II-ге қарсы шықты және 1167 жылы Барбароссаға қарсы көтерілді. Бұл мойынсұнбаушылық Нарниге Барбароссаның канцлері Майнц архиепискобы Кристианның қатыгездікпен қуғын-сүргін жасауына әкелді. 1242 жылы Гвельфтер партиясына жақын болған Нарни Перуджа және Риммен бірігіп, Империяға қарсы одақ құрды. Келесі ғасырда ол Рим папасының мұрасын қайтадан иеленуге қатысқан, ал кардинал Альборноз оған қоса Рокканы да салдырған. Бұл - Гаттапоне деп аталатын Уголино ди Монтемартенің еңбегі. Ол сондай-ақ Loggia dei Priori және Piazza dei Priori алаңына қараған колоннаданың, сондай-ақ 13-шы ғасырдағы Палаццо дель Подеста және 14-шы ғасырдағы фонтанның жобасын жасаған. 1373 жылы Нарни 1409 жылы қайтып оралған Орсиниге берілді. XV ғасырда Неаполь патшасы Ладислав иеленді, бірақ көп ұзамай шіркеу оны қайтадан өзіне сіңіріп алды, бұл Бракцио да Монтонеге байланысты болды. 1527 жылы 15 шілдеде Нарни тарихында шешуші кезең болды. Карл V әскерлері, негізінен неміс жалдамалылары (Ландскнехттер), қаланы от пен қанға батырды; ол өзінің ежелгі гүлденуін жоғалтты. Тіпті Терни тұрғындары да жағдайды пайдаланып, Нарниге ұзақ жылдар бойы жинаған жеккөрушіліктерін білдірді. Оның қайта құрылысы Папалық аймақтарындағы қалаларға тән ерекшеліктерге ие етті. 1789 жылы ол Рим Республикасының құрамына кірді. 1831 жылы ол Григорий XVI-ға қарсы көтеріліске қосылды және 1860 жылы Италия Корольдығына қосылды.
Ескерткіштер мен қызықты жерлер
Умбрияның көптеген кіші қалалары сияқты, Нарни қаласы да бүгінде керемет ортағасырлық келбетін сақтап тұр, оның тастан салынған ғимараттары мен тар, тасты көшелері бар. Қала, Виа-Фламиниа тас жолы Нера өзенінен өту үшін салынған, ең үлкен рим көпірлерінің бірі – Понте-д'Аугусто арқылы танымал. Көпірдің бір аркасы әлі де тұр, ол бірнеше метр биіктікте.
Нарния және К. С. Льюис
К. С. Льюис шығармаларында сипатталған Нарния елі, бала кезінде атласта Нарни деген атты кездестіргеннен кейін осылай аталған. Роджер Ланселин Грин С. С. Льюис пен Уолтер Хупер туралы былай деп жазады: «Уолтер Хупер [С. С. Льюис]-тен "Нарния" сөзін қайдан тапқанын сұрағанда, Льюис оған Г. Б. Грандидің (1904) "Мюррейдің Кіші классикалық атласын" көрсетті, оны ол мистер Киркпатрикпен классикалық әдебиеттерді оқығанда, Ұлы Букхемде [1914–1917] алған. Атластың 8-ші бетінде ежелгі Италияның картасы бар. Льюис Нарния деп аталатын шағын қаланың атын сызып көрсеткен, себебі оған оның дыбысы ұнады. Нарния – немесе итальян тілінде "Нарни" – Умбрияда, Рим мен Ассизидің арасында орналасқан. Орта ғасырлық шағын қала Нарния зәйтүн ағаштарымен жабылған төбеде орналасқан. Бұл қала римдіктер б.з. 299 жылы жеңген кезде-ақ ежелгі болған. Оның XIII ғасырлық бекінісі Нера өзенінің терең, тар шатқалынан биіктеп тұр. Оның ең маңызды археологиялық ескерткіштерінің бірі – романдық стильдегі кафедральдық собор, онда Умбриялық қасиеттілердің қабірлері сақталған.
When Walter Hooper asked [C. S. Lewis] where he found the word 'Narnia', Lewis showed him Murray's Small Classical Atlas, ed. G. B. Grundy (1904), which he acquired when he was reading the classics with Mr Kirkpatrick at Great Bookham [1914–1917]. On plate 8 of the Atlas is a map of ancient Italy. Lewis had underscored the name of a little town called Narnia, simply because he liked the sound of it. Narnia — or 'Narni' in Italian — is in Umbria, halfway between Rome and Assisi. Narnia, a small medieval town, is situated at the top of an olive covered hill. It was already ancient when the Romans defeated it in 299 BC. Its thirteenth century fortress dominates a deep, narrow gorge of the Nera river which runs below. One of its most important archaeological features is a Romanesque cathedral, which contains the relics of a number of Umbrian saints.