Кіріспе

Экономикадағы функция Экономикада, әсіресе тұтынушы таңдау теориясында, табыс-тұтыну қисығы (кейде табыс кеңейтім жолы және табыс ұсыныс қисығы деп те аталады) – екі тауардың көлемі екі осьте көрсетілген графиктегі қисық; бұл қисық әртүрлі табыс деңгейлерінде таңдалған тұтыну жиынтықтарын көрсететін нүктелердің орнын білдіреді. Экономикадағы табыс әсері – нақты табыстың өзгеруінен туындаған тұтынудағы өзгеріс ретінде анықталады. Бұл табыс өзгерісі екі көзден болуы мүмкін: сыртқы көздерден немесе ақша жұмсалатын тауардың бағасы төмендеуінен (немесе өсуінен) босатылған (немесе сіңірілген) табыстан. Қолжетімді табыстың өзгеруінің бірінші түрінің әсері осы мақалада талданған табыс-тұтыну қисығымен көрсетіледі, ал бағаның төмендеуінен босатылған табыстың әсері алмастыру әсерімен бірге, басқа мақалада талқыланады. Мысалы, егер тұтынушы өзінің табысының жартысын тек нанға жұмсаса, нан бағасының елу пайызға төмендеуі оған қолжетімді ақша сомасын арттырады, осы соманы көбірек нан немесе басқа да бір нәрсе сатып алуға жұмсауға болады. Тұтынушының қалаулары, ақшалай табысы және бағалар тұтынушының оңтайландыру мәселесін шешуде маңызды рөл атқарады (бюджеттік шектеулерді ескере отырып, әртүрлі тауарларды тұтыну көлемін таңдау). Тұтынушы мінез-құлқының салыстырмалы статикасы экзогенді немесе тәуелсіз айнымалылардың (әсіресе бағалар мен тұтынушылардың ақшалай табыстарының) таңдалған мәндеріне тигізетін әсерін зерттейді. Тұтынушының табысы бағалар тұрақты сақталғанда өскенде, тұтынушы таңдайтын оңтайлы жиынтық өзгереді, себебі оларға қолжетімді жиынтық өзгеріп, кеңейеді. Табыс-тұтыну қисығы – бағалар тұрақты сақталғанда табыс өскенде бюджеттік шектеу сызықтарымен жанасатын теңдік қисықтарының жиынтығы, бұл бюджеттік шектеутің сыртқа қарай жылжуына әкеледі.

Тұтынушы теориясы

Табыс әсері – сатып алу қабілетінің өзгеруі арқылы көрінетін құбылыс. Ол нақты табыстың өзгеруінен туындаған сұраныс көлемінің өзгеруін көрсетеді. Сол жақтағы 1-суретте екі тауар – X1 және X2 тұтынушысының тұтыну үлгілері көрсетілген, олардың бағалары сәйкесінше p1 және p2. Бастапқы жиын X* – бұл тұтынушының бюджеттік сызық B1 бойынша таңдаған жиыны. p1 және p2 бағалары тұрақты болғанда, тұтынушының ақшалай табысының артуы бюджеттік сызықты өзіне параллель жылжитады. Суретте бұл тұтынушының ақшалай табысының өзгеруі бюджеттік сызық B1-ді өзіне параллель B2 сызығына жылжытады, онда X' жиыны таңдалады. Тағы да, тұтынушының ақшалай табысының артуы бюджеттік сызық B2-ні өзіне параллель B3 сызығына жылжытады, онда X" жиыны таңдалады. Осылайша, тұтынушылардың табысының өзгеруі және бағалардың тұрақты болуы жағдайында, табыс-тұтыну қисығын оңтайлы нүктелер жиынтығы ретінде табуға болады.

Тауарлардың әртүрлі түрлері үшін

1-сурет арқылы көрсетілген жағдайда, X1 және X2 екеуі де қалыпты тауарлар болып табылады, сондықтан ақшалай кіріс артаған сайын оларға деген сұраныс та өседі. Дегенмен, егер тұтынушының әртүрлі талғамдары болса, ол B2 бюджеттік сызығында X0 немесе X+ таңдауға мүмкіндік алады. Тұтынушының кірісі артып, ол X' емес, X0 таңдаса, яғни оның әрекетсіздік қисығы I2 емес, I4 болса, X1-ге деген сұраныс төмендейді. Мұндай жағдайда X1 төмен сапалы тауар деп аталады, яғни тұтынушының кірісі артаған сайын X1-ге деген сұраныс азаяды. Осылайша, тұтынушының кірісінің өсуі оның тауарға деген сұранысын арттыруы, азайтуы немесе мүлдем өзгертуі мүмкін. Бұл жерде, нақты тауардың төмен сапалы ма әлде қалыпты ма екенін болжау үшін тұтынушының талғамдарын білудің маңызды екенін атап өткен жөн.

Кәдімгі тауарлар

2-суретте сол жақта B1, B2 және B3 әртүрлі бюджеттік сызықтарды, ал I1, I2 және I3 тұтынушыға қолжетімді теңдік қисықтарын көрсетеді. Бұрын көрсетілгендей, тұтынушының кірісі артаған сайын бюджеттік сызық өзіне параллель сыртқа қарай жылжиды. Осы ретте, бастапқы X* жиынтығынан тұтынушының кірісі артқанда бюджеттік сызық B1-ден B2-ге жылжиды және тұтынушы X' жиынтығын таңдайды, ал тұтынушының кірісі одан да артатын болса, бюджеттік сызық B2-ден B3-ке жылжиды және тұтынушы X" жиынтығын таңдайды, және т.б. Осылайша тұтынушы X*, X' және X" нүктелерінде өзінің пайдасын максималды деңгейге жеткізеді, ал осы нүктелерді қосып, кіріс-тұтыну қисығын алуға болады.