Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Этномәдени топтар бұрынғы Югославияда, кейде "қытай мұсылмандары" немесе Қытайда жай ғана "мұсылмандар" деп аталатын ұлттық топ.
Ethnoreligious group in former Yugoslavia
the nationality sometimes called "Chinese Muslims" or simply "Muslims" in China
"Мұсылмандар" (серб-хорват латинінде және , серб-хорват кириллицесінде және ) – серб-хорват тілінде сөйлейтін мұсылмандар мен мұсылмандық тамырлары бар адамдардың этномәдени тобын белгілейді, олар негізінен бұрынғы Югославия Социалистік Федеративтік Республикасының аумағында қоныстанған. Бұл термин 1971 жылғы Югославия Конституциясында қабылданып, исламдық этномәдени дәстүрі бар бірнеше оңтүстік славян қауымдастықтарын біріктіреді. 1993 жылға дейін қазіргі босниялықтардың көп бөлігі өздерін этникалық мұсылмандар деп санады, сондай-ақ Горани және Торбеши сияқты басқа этностың шағын топтары да болды. Бұл белгілеуге югославиялық славян емес мұсылмандар, мысалы түріктер, кейбір ромдар және көптеген албандар кірмеді. Югославияның тарап кеткеннен кейін Босния мен Герцеговинаның көптеген славян мұсылмандары босниялық этностық атауын қабылдады және бүгінде конституциялық тұрғыдан Босния мен Герцеговинаның үш құраушы халқының бірі ретінде танылған. Бұрынғы Югославияның қалған бөлігінде шамамен 100 000 адам өзін славян мұсылманы деп есептейді, олардың көп бөлігі Сербияда тұрады. Олар Черногорияда конституциялық түрде жеке этникалық азшылық ретінде танылған.
"Muslims" (Serbo Croatian Latin and , Serbo Croatian Cyrillic and ) is a designation for the ethnoreligious group of Serbo Croatian speaking Muslims and people of Muslim heritage, inhabiting mostly the territory of the former Socialist Federal Republic of Yugoslavia. The term, adopted in the 1971 Constitution of Yugoslavia, groups together a number of distinct South Slavic communities of Islamic ethnocultural tradition. Prior to 1993, a vast majority of present day Bosniaks self identified as ethnic Muslims, along with some smaller groups of different ethnicity, such as Gorani and Torbeši. This designation did not include Yugoslav non Slavic Muslims, such as Turks, some Romani people and majority of Albanians. After the breakup of Yugoslavia, a majority of the Slavic Muslims of Bosnia and Herzegovina adopted the Bosniak ethnic designation, and they are today constitutionally recognized as one of three constituent peoples of Bosnia and Herzegovina. Approximately 100,000 people across the rest of the former Yugoslavia consider themselves to be Slavic Muslims, mostly in Serbia. They are constitutionally recognized as a distinct ethnic minority in Montenegro.
Тарих
Османдық жаулап алулардың нәтижесінде көптеген жергілікті халық ислам дініне ауысты. Оңтүстік славяндар арасында 19 ғасырдың басында, бірінші және екінші серб көтерілістері мен Иллирия қозғалысында ұлттық идеологиялар пайда болғанмен, ұлттық идентификация жалпы халық үшін жат ұғым болды, олар негізінен дін және провинция бойынша өзін анықтады. Қазіргі заманғы ұлттық мемлекеттердің пайда болуы этникалық және діни тұрғыдан алуан түрлі Осман империясын жаңартуға мәжбүр етті, бұл бірнеше реформалардың қабылдануына әкелді. Олардың ең маңыздылары – 1839 жылғы Гүлхане жарлығы және 1856 жылғы Императорлық реформа жарлығы. Бұл жарлықтар Империяның мұсылман емес азаматтарына тең мәртебе берді және олардың автономиялы Миллет қауымдастықтарын нығайтты. Оңтүстік славян ұлтшылдықтары арасында күшті бәсекелестік болды. Сербиялық ұлтшылдықтың жетекші өкілі Вук Караджич, діни көзқарасына қарамастан, Штокав диалектісін сөйлейтін барлық адамды сербтер деп есептеді. Иосип Юрай Строссмайер, хорват католик епископы және оның Халық партиясы Оңтүстік славян бірлігі идеясын қолдады, ал Анте Старчевич және оның Құқықтар партиясы босниялық мұсылмандарды хорваттар деп есептеп, тарихи құқық негізінде хорват мемлекетін қайта құруға тырысты. Хорват және серб ұлттық идеологиясында Босния вилайетінің аумағы маңызды рөл атқарды, себебі екеуі де оны болашақ ұлттық мемлекеттеріне қосуды қалады. Олардың пікірінше, босниялық мұсылмандар – ислам дінін қабылдаған хорваттар немесе сербтер. 1870 жылы Босния вилайетінің халқының 42,5 пайызын босниялық мұсылмандар құраса, православиеліктер 41,7 пайызды, ал католиктер 14,5 пайызды құрады. Босния вилайетінің аумағы қай ұлттық мемлекетке тиесілі болатыны босниялық мұсылмандардың хорваттарға немесе сербтерге жақындығына байланысты болды. Босния мен Герцеговинада сол кезде халық ұлттық санаттармен сәйкестендірілмеді, тек қалалық аймақтардан шыққан бірнеше зиялы адамдар өздерін хорват немесе серб деп жариялады. Босния мен Герцеговина халқы негізінен дін бойынша өзін анықтады, «түрік» (мұсылмандар үшін), «хрищани» (христиандар үшін) немесе «гректер» (православтар үшін) және «крщани» немесе «латындықтар» (католиктер үшін) терминдерін қолданды. Сонымен қатар, Босния вилайеті реформаларға қарсылық көрсетті, бұл 1831 жылы Хусейн Градащевич пен оның аяндарының көтерілісімен аяқталды. Босния мен Герцеговинада реформалар 1850 жылы Омер-паша Латас провинцияны сұлтанның билігіне күштеп қайтарғаннан кейін ғана енгізілді. Реформалар уламалардың (білімді дін қызметкерлерінің) ықпалын азайтты, шариғат енді отбасылық мәселелерден басқа жерде қолданылмады және діни білімнен өзге мемлекеттік білім беру жүйесі енгізілді. Реформалар журналистиканың басталуына және қазіргі заманғы саяси институттардың құрылуына, сондай-ақ 1865 жылы мұсылман емес өкілдер де отырған провинциялық ассамблеяның құрылуына әкелді. Босниялық аяндардың көтерілісі және 1860 жылдары провинциялық сәйкестікті қалыптастыруға жасалған тырыс көбінесе босниялық ұлттық сәйкестіктің алғашқы белгілері ретінде сипатталады. Алайда, конфессиялық шекарадан тыс босниялық ұлттық бірегейлік сирек кездесетін, ал сол кездегі жеке аяндардың немесе францискандардың күшті босниялық бірегейлігі діни аспектісі күшті аймақтық байланыстың көрінісі болды. Христиандар көбінесе хорват немесе серб ұлтына жататын. Мұсылмандар үшін сәйкестік негізінен жергілікті артықшылықтарды қорғаумен байланысты болды, бірақ ол Осман империясына адалдықты күмәнге түсірмеді. Сол кезде «босниялық» термині ұлттық емес, аймақтық мағынада қолданылды. 1878 жылы Австро-Мажарстан Босния мен Герцеговинаны басып алған кезде, ұлттық идентификация босниялық мұсылмандар үшін әлі де жат ұғым болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Югославия Социалистік Федеративтік Республикасында босниялық мұсылмандар этникалық емес, діни топ ретінде қарауға түсті. Александр Ранкович және басқа серб коммунистері босниялық ұлтын мойындауға қарсы болды. Дегенмен, 1960 жылдары жалғасқан пікірталаста көптеген босниялық мұсылман коммунистік зиялылары Босния мен Герцеговина мұсылмандары шын мәнінде өзіндік славян халқы екенін және оларды ұлт ретінде тану қажет екенін мәлімдеді. 1964 жылы Югославия Коммунистер лигасының босниялық бөлімшесінің төртінші съезі босниялық мұсылмандардың өз тағдырын анықтау құқығы орындалатынына сендірді, осылайша 1968 жылы Босния Орталық Комитетінің отырысында босниялық мұсылмандардың жеке ұлт ретінде танылуына мүмкіндік берді, бірақ босниялық мұсылман коммунистік басшылығы ұсынғандай, «босниялық» немесе «боснияқ» есімімен емес. Келісім ретінде Югославия Конституциясына «мұсылмандарды» ұлт ретінде қосуға түзету енгізілді, конституциялық ұлтты мойындады, бірақ «боснияқ» есімін емес. «Мұсылман» терминінің этникалық атау ретінде қолданылуы бастан-ақ сынға ұшырады, әсіресе оның себептері мен негіздемелері, сондай-ақ босниялық ұлттық бірегейліктің бұл аспектісін ескермеуіне байланысты. Ранковичтің құлағаннан кейін Тито да өз пікірін өзгертті және мұсылмандарды және олардың ұлттық сәйкестігін мойындау керек екенін мәлімдеді. Кейде «Мұсылман» термині үлкен әріппен жазылды, яғни «мұсылман» дінді ұстанатын адамды, ал «Мұсылман» – осы ұлттың мүшесін білдірді (серб-хорват тілінде халықтардың аттары үлкен әріппен, ал дін ұстанушылардың аттары кішкентай әріппен жазылады). Босния мен Герцеговинаның сайлау заңнамасы және Босния мен Герцеговина Конституциясы 1991 жылғы халық санағының нәтижелерін боснияқтарға қатысты нәтижелер ретінде мойындайды.
The Ottoman conquests led to many autochthonous inhabitants converting to Islam. Although nationalist ideologies appeared among South Slavs as early as the 19th century, as with the First and Second Serbian Uprising and the Illyrian movement, national identification was a foreign concept to the general population, which primarily identified itself by denomination and province. The emergence of modern nation states forced the ethnically and religiously diverse Ottoman Empire to modernise, which resulted in the adoption of several reforms. The most significant of these were the Edict of Gülhane of 1839 and Imperial Reform Edict of 1856. These gave non Muslim subjects of the Empire equal status and strengthen their autonomous Millet communities. There was a strong rivalry between South Slavic nationalisms. Vuk Karadžić, then the leading representative of Serbian nationalism, considered all speakers of the Štokavian dialect, regardless of religious affiliation, to be Serbs. Josip Juraj Strossmayer, the Croatian Catholic bishop and his People's Party advocated the idea of South Slavic unity, while Ante Starčević and his Party of Rights sought to restore the Croatian state on the basis of the historical right, considering Bosnian Muslims as Croats. In both Croatian and Serbian national ideology, the territory of the Bosnia vilayet was of great importance because both wanted to incorporate it into their future national states. From their point of view, Bosnian Muslims were Croats or Serbs who converted to Islam. In 1870, Bosnian Muslims made up 42.5 percent of the population of the Bosnia vilayet, while Orthodox were 41.7 and Catholics 14.5 percent. Which national state would get the territory of the Bosnia vilayet thus depended on who the Bosnian Muslims would favour, the Croats or the Serbs. In Bosnia and Herzegovina at that time, the population did not identify with national categories, except for a few intellectuals from urban areas who claimed to be Croats or Serbs. The population of Bosnia and Herzegovina primarily identified itself by religion, using the terms Turk (for Muslims), Hrišćani (Christians) or Greeks (for the Orthodox) and "Kršćani" or Latins (for the Catholics). Furthermore, the Bosna vilayet particularly resisted the reforms, which culminated with the rebellion of Husein Gradaščević and his ayans in 1831. Reforms were introduced in Bosnia and Herzegovina only after Omer Pasha Latas forcibly returned the province to the sultan's authority in 1850. The reforms marked the loss of the influence of the ulama (the educated clergy), Sharia was no longer used outside of family matters, and a system of public education was introduced, in addition to religious education. The reforms marked the beginning of journalism and the establishment of modern political institutions, and ultimately the establishment of a provincial assembly in 1865, in which non Muslims also sat. The revolt of the Bosnian ayans and the attempted formulation of provincial identity in the 1860s are often portrayed as the first signs of a Bosnian national identity. However, Bosnian national identity beyond confessional borders was rare, and the strong Bosnian identity of individual ayans or Franciscans expressed at that time was a reflection of regional affiliation, with a strong religious aspect. Christians identified more with the Croatian or Serbian nation. For Muslims, identity was more related to the defence of local privileges, but it did not call into question the allegiance to the Ottoman Empire. The use of the term "Bosniak" at that time did not have a national meaning, but a regional one. When Austria Hungary occupied Bosnia and Herzegovina in 1878, national identification was still a foreign concept to Bosnian Muslims. After World War II, in the Socialist Federal Republic of Yugoslavia, the Bosnian Muslims continued to be treated as a religious group instead of an ethnic one. Aleksandar Ranković and other Serb communist members opposed the recognition of Bosniak nationality. Nevertheless, in a debate that went on during the 1960s, many Bosnian Muslim communist intellectuals argued that the Muslims of Bosnia and Herzegovina are in fact a distinct native Slavic people that should be recognized as a nation. In 1964, the Fourth Congress of the Bosnian branch of the League of Communists of Yugoslavia assured their Bosnian Muslim membership the Bosnian Muslims' right to self determination will be fulfilled, thus prompting the recognition of Bosnian Muslims as a distinct nation at a meeting of the Bosnian Central Committee in 1968, however not under the Bosniak or Bosnian name, as opted by the Bosnian Muslim communist leadership. As a compromise, the Constitution of Yugoslavia was amended to list "Muslims" in a national sense; recognizing a constitutive nation, but not the Bosniak name. The use of Muslim as an ethnic denomination was criticized early on, especially on account of motives and reasoning, as well as disregard of this aspect of Bosnian nationhood. Following the downfall of Ranković, Tito had also changed his view and stated that recognition of Muslims and their national identity should occur. Sometimes other terms, such as Muslim with capital M were used, that is, "musliman" was a practicing Muslim while "Musliman" was a member of this nation (Serbo Croatian uses capital letters for names of peoples but small for names of adherents). The election law of Bosnia and Herzegovina as well as the Constitution of Bosnia and Herzegovina, recognizes the results from 1991 population census as results referring to Bosniaks.
Халық саны
Сербияда 2011 жылғы халық санағы бойынша ұлты бойынша 22 301 мұсылман, 145 278 босниялық, сондай-ақ аз ғана серб мұсылмандары (діни сенімі бойынша мұсылман (ислам дінін ұстанатын) этникалық сербтер) тіркелді. Черногорияда 2011 жылғы халық санағы бойынша 20 537 адам (3,3%) ұлты бойынша мұсылман деп мәлімдеді; 53 605 адам (8,6%) босниялықтар деп мәлімдеді; ал 175 адам (0,03%) черногор мұсылмандары деп мәлімдеді. Мұсылмандар мен босниялықтар екі бөлек этникалық топ ретінде қарастырылады, және олардың екеуінің де жеке Ұлттық кеңестері бар. Сондай-ақ, көптеген мұсылмандар өздерін ислам дінін ұстанатын черногорлар деп санайды. Черногория мұсылмандарының Ұлттық кеңесі олардың ана тілі – черногор тілі деп тұжырымдайды. 2002 жылғы Словения халық санағында 21 542 адам босниялықтар ретінде тіркелді (оның ішінде 19 923 босниялық мұсылман); 8 062 босниялық (оның ішінде 5 724 босниялық мұсылман), 2 804 словен мұсылман. Ал 9 328 адам ұлтына қарай мұсылман деп өзін таңдады. Солтүстік Македонияда 2021 жылғы халық санағы бойынша 16 042 (0,87%) босниялық және 1 187 (0,13%) мұсылман тіркелді. Сонымен қатар, 455 адам македониялық мұсылман ретінде тіркелді, олар 4 178 Торбешиден бөлек, этникалық македониялықтар қауымдастығындағы діни азшылық топ. Сондай-ақ, 1990 жылға дейін Торбешилердің көпшілігі ұлтына қарай мұсылман деп жарияланғанын атап өту керек. Хорватияда 2011 жылғы халық санағы бойынша ұлтына қарай 6 704 мұсылман, 27 959 босниялық мұсылман, 9 594 албан мұсылман, 9 647 хорват мұсылман және 5 039 мұсылман ром тіркелді. Хорватиядағы босниялықтар ислам дінін ұстанатын ең ірі азшылық болып табылады.
In Serbia, according to the 2011 census there were 22,301 Muslims by nationality, 145,278 Bosniaks as well as few Serb Muslims (ethnic Serbs who are Muslims (adherents of Islam) by their religious affiliation). In Montenegro census of 2011, 20,537 (3.3%) of the population declared as Muslims by nationality; while 53,605 (8.6%) declared as Bosniaks; while 175 (0.03%) Muslims by confession declared as Montenegrin Muslims. Muslims and Bosniaks are considered as a two separate ethnic groups, and both of them have their own separate National Councils. Also to mention, many Muslims consider themselves as Montenegrins of Islamic faith. National Council of Muslims of Montenegro insists their mother tongue is Montenegrin. In 2002 Slovenia census, 21,542 persons identified as Bosniaks (thereof 19,923 Bosniak Muslims); 8,062 as Bosnians (thereof 5,724 Bosnian Muslims), 2,804 were Slovenian Muslims. while 9,328 chose Muslims by nationality. In North Macedonia, the census of 2021 registered 16,042 (0,87%) Bosniaks and 1,187 (0.13%) Muslims by ethnicity. There are also 455 identified as Macedonian Muslims, separate of the 4,178 Torbeši, a minority religious group within the community of ethnic Macedonians who are Muslims by religious affiliation. It is also important to note that most Torbeši were declared as Muslims by nationality prior to 1990. In Croatia, according to the census of 2011 there were 6,704 Muslims by nationality, 27,959 Bosniak Muslims, 9,594 Albanian Muslims, 9,647 Croat Muslims and 5,039 Muslim Roma. The Bosniaks of Croatia are the largest minority practicing Islam in Croatia.