Кіріспе

Шотландияның ішкі Гебрид аралдарындағы Колонсейден оңтүстікке қарай орналасқан шағын тасқын арал – Оронсей (Орасай). Жергілікті тұрғындар оны кейде Орансей деп жазады және солай айтады. Арал Бейн Орасай биіктігіне дейін көтеріледі және Колонсейге құм мен лайлы аймақтардан тұратын Ан Тра (The Strand) деп аталатын тасқын жолы арқылы қосылған. 2001 жылғы халық санауында Оронсейде бес адам тұрғандығы тіркелді, олар Оронсей монастырына жақын жердегі шаруа қожалығында тұрды. 2011 жылы халық саны сегізге жетті. Арал Колонсейге және одан тасқын арқылы қатынауға тәуелді. Монастырьдің оңтүстігінде "қоянмен күресіп жатқан" шағын шөптесін аэродром бар. (Мюррейдің (1966) мәлімдемесіне сәйкес, бұл аралдың түпнұсқа гаэль тіліндегі аты – Eilean Orain) немесе ол көне норвег тілінен келген Örfirisey болуы мүмкін, яғни "таятын толқынның аралы".

Тарихқа дейінгі дәуір

Оронсай мен көршілес Колонсай археологтарға тарихқа дейінгі мезолиттік дәуір туралы, әсіресе адамдардың тамақтануы туралы құнды ақпарат сыйлады. Оронсайдағы үш қорым 1880 жылдары зерттелді, нәтижесінде б.з.д. 4600 жылға жатқан сүйек көміртегі және б.з.д. 3065 жылға жатқан ұлу шелпегі табылды. Қорымдардағы сайыс сүйектерінен алынған мәліметтер жергілікті халықтың жыл бойы сол жерде тұрғанын және теңіз протеиніне тәуелді болғанын көрсетеді. Колонсай мен Айлэйдегі қазбалардың нәтижесіне сәйкес, белгісіз себептермен б.з.д. 5250–4750 жылдар аралығында бұл аймақта адам қоныстанбаған. Неолит және қола дәуірлеріндегі өмірге қатысты айғақтар салыстырмалы түрде аз, алайда Колонсай және айналасындағы жерлерде "шағын шаруа қожалықтары мен технологияның ұзақ мерзімде баяу дамуы" туралы картина қалыптасады. Темір дәуірінің аяғына қарай, шамамен 500 жылға дейін Колонсай мен Оронсай Гел тілінде сөйлейтін Дал Риата Корольдығының құрамына кірді, бірақ осы аймақты басқарған Далриада тайпаларының қайсысы белгісіз. Осы кезеңде Колонсайда, Оронсайға қадағалап тұратын Дун Эйбинн бекінісі салынды.

Дін тарихы

Уотсон (2004) Оронсайды Хинба орны ретінде айтады, ол – Шотландиядағы нақты орны белгісіз арал, Ионадағы Колумбан шіркеуімен байланысты шағын монастырь болған. Оронсайда викинг кемесінің жерленген жері табылды, ал тағы біреуі Колонсайда 9 ғасырдың ортасына жатады, сол кезде бұл аралдар алыс жатқан Аралдар Корольдігінің құрамында болған. 1266 жылғы Перт шартынан кейін Гебрид аралдары Шотландия Корольдігіне өткізілді және гаэль тілі Оңтүстік Гебрид аралдарындағы үстемдік позициясын қайта бекітті. Оронсайда сондай-ақ ортағасырлық Августин приоры болған, оның қираған қалдықтары бүгінге дейін сақталған. Ол 1380 жылы салынған, мүмкін, алдыңғы шіркеудің орнында (оның бар екеніне ешқандай нақты дәлел жоқ), бәлкім, Аралдардың Лорды Джон Ислейдің құрылысы болған. 16 ғасырдың басында Оронсайда монументалды мүсіндеме мектебі дамыды. Екі ірі кельт кресі ғимараттар периметрінен тысқары орналасқан.

Жабайы табиғат

Оңтүстік-батыстағы Эйлен-нан-рон (Тюлень аралдары) таулары мен жартастары – сұр тюлендердің маңызды көбейетін ортасы. Аралда қираған үй бар, бұл үй бір кезде кельп жинаушылар пайдаланған, ал жазда қойларды жаюға қолданылған. Жартастар қыста келген балықшы қаздардың тыңайтқыштарымен байытылған. 2007 жылдың желтоқсанында Оронсай мен Оңтүстік Колонсай, жергілікті қара құстар мен асыл тұқымды жүгері шашақтарының қорғалуы үшін Арнайы қорғалатын аймақ болып жарияланды. Колонсай мен Оронсайда Еуропалық қара бал арасының (Apis mellifera mellifera) шамамен 50 колониясы қоныстанған. Шотландия үкіметі 2013 жылы «Ара шаруашылығы (Колонсай және Оронсай)» жарлығын қабылдады, оның мақсаты – басқа бал араларымен (Apis mellifera) будандасудың алдын алу және оларды материкте кең таралған аурулардан қорғау. 2014 жылдың 1 қаңтарынан бастап екі аралда басқа бал арасын ұстау заңсыз болып саналады. Қоршаған орта және климаттық өзгерістер министрі Пол Уильхаус былай деді: «Ара шаруашылығы туралы жарлық біздің жергілікті емес түрлер заңнамасының қалай қолданылатынын көрсетеді, осы арқылы біздің жергілікті жабайы табиғатымызды қорғаймыз. Бұл жарлық – Колонсайдың қара араларының маңызды популяциясын жергілікті емес аралармен будандасудан қорғауға бағытталған шара». («Жергілікті емес түрлер заңнамасы» қолданылды, себебі Apis mellifera Колонсай үшін жергілікті емес деп есептеледі, бірақ Шотландия үшін жергілікті деп есептеледі, өйткені ол ара шаруашылығында пайдалану үшін енгізілген алғашқы бал арасы болды). Колонсай аралары қазір «Колонсайдің қараңғы жергілікті арасы» деп аталады. Олар соңғы 30 жылда Шотландияның әртүрлі аймақтарынан жиналған. Генетикалық талдау нәтижесінде Австралия мен Жаңа Зеландияның A. m. ligustica арасының араласуы анықталды.