Кіріспе
Тамақ жеуге деген құштарлық – Апетит, әдетте аштықтан туындайтын тамақ жеуге деген ишек тарту. Құнарлы тағамдар аштық болмаған жағдайда да апетитті қоздыруы мүмкін, бірақ тоқтық сезімі апетитті күрт төмендетуі мүмкін. Апетит жоғары сатыдағы барлық тірі организмдерде болады және метаболизм қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жеткілікті энергия мөлшерін реттеуге қызмет етеді. Ол ас қорыту жолы, майлы тіндер және ми арасындағы тығыз байланыс арқылы реттеледі. Апетит – әр адамның мінез-құлқымен байланысты. Апетиттік мінез-құлық, сондай-ақ жақындау және тұтыну мінез-құлықтары энергияны қабылдаумен байланысты жалғыз процестер, ал қалған барлық мінез-құлықтар энергияны шығаруға әсер етеді. Стресс кезінде апетит артуы мүмкін, бұл тамақ мөлшерінің көбеюіне әкеледі. Тамақ жеуге деген құштарлықтың төмендеуі анорексия деп аталады, ал полифагия (немесе "гиперфагия") – тамақ жеудің артуы. Апетиттің бұзылуы нервтік анорексия, нервтік булимия, кахексия, шектен тыс тамақтану және тамақ жеудің бұзылуына себеп болуы мүмкін.
Appetite is the desire to eat food items, usually due to hunger. Appealing foods can stimulate appetite even when hunger is absent, although appetite can be greatly reduced by satiety. Appetite exists in all higher life forms, and serves to regulate adequate energy intake to maintain metabolic needs. It is regulated by a close interplay between the digestive tract, adipose tissue and the brain. Appetite has a relationship with every individual's behavior. Appetitive behaviour also known as approach behaviour, and consummatory behaviour, are the only processes that involve energy intake, whereas all other behaviours affect the release of energy. When stressed, appetite levels may increase and result in an increase of food intake. Decreased desire to eat is termed anorexia, while polyphagia (or "hyperphagia") is increased eating. Dysregulation of appetite contributes to anorexia nervosa, bulimia nervosa, cachexia, overeating, and binge eating disorder.
Аурудың пайда болуындағы рөлі
Шешілген немесе артық аштық міндетті түрде патологиялық емес. Аномальды аштық – бұл нашар тамақтануға және оның ішінде семіздік пен оған байланысты проблемалар сияқты жағдайларға әкелетін тамақтану әдеттері ретінде анықталуы мүмкін. Аштықты генетикалық және қоршаған орта факторлары реттеуі мүмкін, ал олардың кез келгенінің бұзылуы аномальды аштыққа алып келуі мүмкін. Аштықтың төмендеуі (анорексия) көптеген себептерге байланысты болуы мүмкін, бірақ ол физикалық (жұқпалы, аутоиммундық немесе қатерлі аурулар) немесе психологиялық (стресс, психикалық аурулар) факторлардың салдары болуы мүмкін. Сол сияқты, гиперфагия (артық тамақтану) гормоналды тепе-теңдіктің бұзылуынан, психикалық аурулардан (мысалы, депрессиядан) және басқа да себептерден туындауы мүмкін. Диспепсия, сонымен қатар ас қорытудың нашарлауы, аштыққа да әсер етуі мүмкін, өйткені оның бір белгісі тамақ ішуді бастағаннан кейін "тынышсыз тоқ" сезімі. Дәм мен иіс ("дисгеузия", жаман дәм) немесе олардың жоқтығы да аштыққа әсер етуі мүмкін. Аномальды аштық хромосомалық деңгейде генетикамен байланысты болуы мүмкін, бұл 1950 жылдары хромосомалық өзгерістерге байланысты туындаған семіздіктің түрі – Прадер-Уилли синдромының табылуымен көрсетілген. Сонымен қатар, анорексия мен булимия әйелдерде ерлерге қарағанда жиі кездеседі, бұл X хромосомасымен байланысты болуы мүмкін екенін көрсетеді.
Тамақ ішудің бұзылуы
Тамақ ішудің бұзылуы нервтік анорексия, нервтік булимия және шектен тыс тамақтану синдромының негізгі себебі болып табылады. Анорексия – бұл психикалық ауру, ол қатаң диета ұстанумен және салмақ алудан қатты қорқумен сипатталады. Сонымен қатар, анорексиямен ауыратын адамдар ритуалдық түрде дене шынықтырумен айналысуы мүмкін. Анорексияға шалдыққан адамдардың денесінде аштықты күшейтуге жауапты грелин гормонының деңгейі жоғары болады, яғни организм аштықты сезіндіруге тырысады, бірақ адам тамақтануға деген құлшынысты басып тастайды. Шектен тыс тамақтану синдромы (әдетте BED деп аталады) белгілі бір уақыт аралығында шамадан тыс (немесе бақылаусыз) тамақтану ретінде сипатталады. BED қаупі балаларда болуы мүмкін, бірақ көбінесе ересек жасқа жеткенде көрінеді. Зерттеулер ересектерде BED тұқым қуалау деңгейі шамамен 50% құрайды екенін көрсетеді. Булимия сияқты, кейбір адамдар тамақ ішуді және одан кейін тазалану әрекеттерін (құсу немесе ішек тазартатын дәрілер қабылдау) жасауы мүмкін. Дене пішінін бұрмалау синдромы тамақтан бас тартуға алып келуі мүмкін, себебі адам өзінің кемшіліктерімен күресуге тырысады, және депрессиямен және әлеуметтік оқшаланумен байланысты болуы мүмкін.
Ауыр салмақтан арылу
Тұқым қуалайтын семіздіктің әртүрлі формалары гипоталамустық сигналдаудың бұзылуына (мысалы, лептин рецепторы және MC4 рецепторы) байланысты анықталған, ал кейбіреулері сипатталуда – Прадер-Вилли синдромы. Сонымен қатар, қанығуға төмен реакция семіздіктің дамуына жағдай жасайды. Грелинге реакциялық IgG иммуноглобулиндері грелиннің аштық қоздырғыш жауабына әсер ететіні анықталды. Генетикалық түрғысынан шақырылған аштық бұзылыстарынан өзге, белсендіру үшін гендерді қажет етпейтін физиологиялық аномалиялар да бар. Мысалы, грелин асқазаннан, ал лептин май жасушаларынан қан ағынына бөлінеді. Грелин аштық сезімін күшейтеді, ал лептин тамақтан алған қанағат сезімін тудырады. Бұл екі гормонның қалыпты деңгейде өндірілуінің кез келген өзгеруі семіздікке алып келуі мүмкін. Лептин гормонының өндірілуі дене майының пайыздық көрсеткішімен стимулданады. Денеде май жиналғанда лептиннің шамадан тыс өндірілуі гипоталамустың сезімталдығын жоғалтуына және нәтижесінде лептиннің әсерінің толық жойылуына әкеледі. Осыдан кейін грелиннің барлық өндірісі тоймас аштыққа себеп болады.
Балалардың тамақтану проблемалары
"Таңдаулы тамақтану" сияқты тамақтану мәселелері балалардың шамамен 25 пайызына әсер етеді, бірақ даму бұзылыстары бар балалар арасында бұл көрсеткіш айтарлықтай жоғары болуы мүмкін, және кейбір жағдайларда бұл дыбыстарға, иістерге және дәмдерге (сенсорлық өңдеу бұзылысы) байланысты болуы мүмкін.
Фармакология және емдеу
Гликемиялық индекс тойыну сезіміне әсер етеді деп саналады; тойынуды зерттеген бір зерттеуде, жоғары гликемиялық индексі бар картоп, төмен гликемиялық индексі бар тағамға қарағанда, аштықты көбірек басады.
Басып шығару
Тамаққа деген құмарлықты реттеуші механизмдер салмақ жоғалту препараттарының мақсатты нүктесі болуы мүмкін. Тамаққа құмарлықты бақылау механизмдері жеткіліксіз тамақтануға қарсы күшті түрде әрекет етеді, ал артық тамақтануды бақылауда нашар әрекет етеді. Ең алғашқы аноректиктер (тәбетті басатын препараттар) – фенфлурамин және фентермин. Жақында қолданыла бастаған сибутрамин орталық нерв жүйесіндегі серотонин және норадреналин деңгейін көтереді, бірақ жүрек-қан тамырларына кері әсер ететіні анықталған соң нарықтан алынып тасталды. Сол сияқты, тәбетті басатын римонабант (каннабиноид рецепторларының антагонисті) де депрессияның күшеюімен және өзіне қол жұмсау қаупімен байланысты болғандықтан қолданудан тоқтатылды. Жақындағы рекомбинантты ПЙЙ 3-36 туралы хабарламалар, бұл препараттың тәбетті басу арқылы салмақ жоғалтуға көмектесетінін көрсетеді. Батыс әлемінде семіздіктің кең таралғаны және оның кейбір дамымай жатқан елдерде жылдам өсіп жатқанын ескеретін болсақ, сарапшылар бұл саладағы жаңалықтардың қарқынды дамитынын күтуде.
Көтермелеу
Салмақ жоғалту немесе тәбеттің жоғалтуы ("кахексия") кейбір аурулардың салдары және кейбір рецепт бойынша берілетін дәрілердің қосымша әсері болып табылады. Метилфенидат сияқты стимуляторлар пациенттерде тәбетті азайтуға жиі себеп болады және салмақ жоғалту үшін арналмаған мақсатта тағайындалған. АҚШ-та тәбетті күшейтуге үш препарат мақұлданған: мегестрол ацетаты – ауызға қабылданатын таблетка түріндегі прогестерон, оксандролон – ауызға қабылданатын анаболикалық стероид және дронабинол – ауызға қабылданатын капсула түріндегі каннабиноид. Тәбетке әсер ететін ішек гормоны болып табылатын грелин зерттелуде.