Кіріспе
Аудиторияның медиа тұтынуын қалыптастыру туралы теория. Пайдалану және қанағаттану теориясы – адамдардың нақты қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін медиаға жүгіну себептері мен тәсілдерін сипаттайтын коммуникациялық теория. Бұл теория медианың кең қолжетімді өнім екенін, аудиторияның осы өнімді тұтынушы екенін және аудиторияның белгілі бір қажеттіліктерді қанағаттандыру, сондай-ақ білім алу, демалу, әлеуметтік байланыстарды күшейту және ойын-сауық сияқты әлеуметтік және психологиялық мақсаттарға жету үшін медианы таңдайтынын айтады. Пайдалану және қанағаттану теориясы бұрынғы байланыс теориялары мен басқа ғалымдардың зерттеулеріне негізделген. Теорияның эвристикалық құндылығы бар, себебі ол коммуникация мамандарына медиа таңдау, тұтыну және оның әсері туралы көптеген идеялар мен теорияларды қарастыруға мүмкіндік беретін көзқарас ұсынады.
Uses and gratifications theory is a communication theory that describes the reasons and means by which people seek out media to meet specific needs. The theory postulates that media is a highly available product, that audiences are the consumers of the product, and that audiences choose media to satisfy given needs as well as social and psychological uses, such as knowledge, relaxation, social relationships, and diversion. Uses and gratifications theory was developed from a number of prior communication theories and research conducted by fellow theorists. The theory has a heuristic value because it gives communication scholars a "perspective through which a number of ideas and theories about media choice, consumption, and even impact can be viewed".
Қазіргі заманғы қолдану
Кац пен оның әріптестерінің зерттеулері пайдалану және қанағаттану теориялық бағытын қалыптастыруға негіз салды. Одан бері осы тақырыптағы зерттеулер күшейіп, дамыды. Қазіргі кезде пайдалану және қанағаттану мәні әлі де Кацтың алғашқы талдауына сүйенеді, әсіресе адамдардың медианы пайдалану мүмкіндіктері артқан электрондық ақпараттық дәуірде жаңа медиа түрлері пайда болғандықтан.
Ұялы телефонды пайдалану
Ұялы телефондар, салыстырмалы түрде жаңа технология, көптеген пайдалы функциялар мен қанағаттану мүмкіндіктерімен байланысты. Олардың мобильділігі, үнемі қолжетімділігі және мазмұн қосу мен алу опцияларының болуы осы саланың ұялы телефондарды пайдалану себептерін зерттейтін жаңа зерттеулермен кеңейіп келе жатыр. Жалпы, адамдар ұялы телефондарды мынадай мақсаттармен пайдаланады: әлеуметтік байланыс, ойын-сауық, мәртебе, дереу қолжетімділік, құрал ретінде пайдалану, мобильділік және психологиялық сенімділік. Зерттеушілер мобильді мазмұн берудің пайдасы мен қанағаттануы мобильді мазмұн алудан ерекшеленетінін де анықтады. Мәтіндік хабарламалардың нақты функциясы оның пайдасын табу және гендерлік айырмашылықтарды зерттеу үшін зерттелді. Маңыздылығы бойынша реттелген жеті пайдалы функция мен қанағаттану ұсынылды: қолжетімділік, демалыс, қиылу, ойын-сауық, ақпарат іздеу, бизнес бойынша үйлестіру, әлеуметтену және мәртебеге ұмтылу. Нәтижелер гендерлік айырмашылықтарды көрсетті, бұл әйелдерге тәуелсіздік және байланыс туралы қоғамдық күтулердің олардың пайдалануы мен қанағаттануға ұмтылуына әсер ететінін білдіреді.
Интернет пайдалану
Интернет UGT зерттеу үшін жаңа және терең мүмкіндіктер ұсынады. Оның үш негізгі қанағаттандыру санаты бар екені анықталды: мазмұндық қанағаттандыру, процестік қанағаттандыру және әлеуметтік қанағаттандыру. Мазмұнды пайдалану мен қанағаттандыру нақты ақпаратты немесе материалды зерттеу немесе табу қажеттілігімен байланысты, және бұл қажеттілік мазмұн арқылы қанағаттандырылады. Процестік пайдалану мен қанағаттандыру Интернеттің функционалдық процесінде мақсатты түрде немесе кездейсоқ шолу арқылы алынатын тәжірибені қамтиды. Әлеуметтік пайдалану мен қанағаттандыру әлеуметтік байланыстарды құру және нығайтудың кең ауқымын қамтиды. ЛаРоуз сияқты ғалымдар UGT-ді әлеуметтік-танымдық ая арқылы Интернетті пайдалануды түсіну үшін қолданады. Бұл Интернет аудиториясын біртекті етуден және медиа пайдалануды тек оң қанағаттандыру тұрғысынан түсіндіруден туындайтын белгісіздіктерді азайтады. ЛаРоуз өзіндік тиімділік және өзіндік кемсіту өлшемдерін жасады және UGT-ді онлайн мінез-құлықтың теріс салдарларымен, мысалы интернетке тәуелділікпен байланыстырды.
Әлеуметтік желілерді пайдалану
Негізгі зерттеулер әлеуметтік желілердегі достар желілерін пайдалануға әлеуметтенудің ынталандырушы күш болып табылатынын көрсеткенмен, пайдалану және қанағаттану теориясы жеке пайдаланушылардың қажеттіліктері мен күтілетін нәтижелері осы құралдар арқылы толыққан жағдайда әлеуметтік желілермен байланысын жалғастыратынын айтады. Тағы бір зерттеулер көрсеткендей, эмоционалдық, танымдық, әлеуметтік және әдеттегі пайдалану әлеуметтік медианы пайдалануға мотивация береді, бірақ барлық пайдалану әрқашан қанағаттандырылмайды. 2013 жылға дейін зерттеулер әлеуметтік желілер, жеке және тақырыптық блогтар мен интернет-форумдарды қамтыды. Қанағаттану мен нарциссизм арасындағы байланыс, сондай-ақ жас ерекшеліктерінің осы байланысқа және тиісті қанағаттануға тигізетін әсері де зерттелді. Жалпы алғанда, пайдаланушылардың мотивациялары мыналар: әлеуметтік байланыс және мейірімділік, жағымсыз сезімдерді жеткізу қажеттілігі, танылу, ойын-сауық, танымдық қажеттіліктер. Жаңалықтарды бөлісетін пайдаланушылар әлеуметтік желілердегі қарым-қатынас және мәртебеге ұмтылу арқылы қанағаттануға тырысады, әсіресе бұрын әлеуметтік желілерде тәжірибесі болған жағдайда. Пайдаланушылар бетпе-бет кездесуден жалғызынғанда, кек алу және қастық ниетті қанағаттандыру үшін кибербуллингке де қатысады.
Онлайн ойын
Жетістік, ләззат алу және әлеуметтік өзара әрекеттесу – онлайн ойынды бастауға түрткі болатын факторлар. Ойынмен үлкен жетістіктерге қол жеткізу және ойыншылардың қажеттіліктерінің толыққанды қанағаттандырылуы ойынды жалғастыруға ықпал етеді. 2017 жылы зерттеушілер UGT теориясын Pokémon Go ойыншыларының мінез-құлқына қатысты зерттеу үшін қолданды. Нәтижелерге сәйкес, ләззат, физикалық белсенділік, ностальгия, бейне, әлеуметтік нормалар және толыққанды бойдағы қуат сезімі (flow) пайдаланушылардың әртүрлі мінез-құлқына себеп болады. Сонымен қатар, физикалық қауіптер, бірақ жеке құпиялылыққа қатысты қауіптер пайдаланудың нашарлауына әкеледі.
Көңіл көтеру құралдары
Зерттеулер көрсеткендей, ойын-сауық мақсатында қолданылатын ақпарат құралдарының алуан түрлі қолданыстары мен эмоционалдық қанағаттар бар, және олар бір-бірімен өзара байланысты, бірақ бір-біріне толыққанды қарсы келмейді. Рехман (1983) фильмдерден күтілетін және алынатын қанағаттар мен кинотеатрға бару арасындағы байланысты көрсетті. Медиа қолданысының ең көп айтылатын эмоционалдық қанағаттарының бірі – көңіл-күйді басқару. UGT адамдардың орташа белсенділік деңгейін сақтауға бейім екенін ұсынады. Көңіл-күйі нашарлағанда, жалыққанда немесе тым қозғанда, адамдар көңіл-күйін реттеу немесе одан ауысу үшін ақпарат құралдарына жүгінеді. Тағы бір эмоционалдық қанағат – әсерлі бейімділік, ол жақсы және адал кейіпкерлерге қолдау білдіргенде адамдардың қанағат сезінуімен байланысты. Басқа эмоционалдық қанағаттарға қоздырудың ауысуы, сезімталдық іздеу, төменгі әлеуметтік салыстыру, көңіл-күйді түзету және қабілеттілік кіреді. Сонымен қатар, ойын-сауық ақпарат құралдарын қабылдау тәсілдері эмоциялық қатысумен байланысты және басқа мақсаттарға жетуге көмектеседі. Ойын-сауық ақпарат құралдары пайдаланушыларға гендерлік әлеуметтік рөлдерді ойнауға, параәлеуметтік қарым-қатынастарды қанағаттандыруға, көркем кейіпкерлер арқылы өмір сүруге және мағына мен мақсат табуға мүмкіндік береді.
Медиа жүйелеріне тәуелділік теориясы
Медиа жүйелік тәуелділік теориясы (MSDT немесе медиа тәуелділік теориясы) UGT-нің бір саласы ретінде зерттелді. Дегенмен, медиа тәуелділік теориясы аудиторияның медианы тұтыну мақсаттарын тәуелділіктің бастауы ретінде қарастырады; ал пайдалану және қанағаттану теориясы аудиторияның қажеттіліктерін медианы тұтынуға итермелейтін күш ретінде қарастырады. MSDT адамның қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін медиаға тәуелділігі артқан сайын, ол медиа адамның өмірінде маңыздырақ болып, оның үстінен оның ықпалы мен әсері күшейеді деп тұжырымдайды. MSDT UGT-ны мойындайды және оған сүйенеді, себебі ол адамдардың қажеттіліктерінен туындайтын медианы пайдаланудың әртүрлі мақсаттары бар деген тұжырымға негізделген.
Әлеуметтік танымдық теория
UGT-ге сүйене отырып, әлеуметтік танымдық теория БАҚ тұтыну үшін GS стимулын GO стимулынан ажыратуға көмектесті. Әлеуметтік танымдық теория мінез-құлықты жеке тұлғалар, орта және мінез-құлық арасындағы өзара байланыс арқылы түсіндіреді. Бұл, бұқаралық ақпарат құралдарының үлкен аудиториясы туралы жалпылама пікір орнына, UGT-ді жеке қолдануға мүмкіндік береді. Егер GO көрсеткіші GS көрсеткішін басып өтетін болса, аудиторияның қанағаттану деңгейі жоғарылайды. Соңында, аудиторияның GS-і олардың GO-сының нақты көрінісі болмайды.
Өсіру теориясы
Өсу теориясы адамның дүниетанымын қалыптастыруда бұқаралық ақпарат құралдарының, әсіресе теледидардың қандай рөл атқаратынын түсінуге арналған. UGT медиа қолдану себептерін анытуға тырысса, өсу теориясы медианың психологиялық әсерлеріне назар аударады. Өсу теориясы ең көп теледидардағы зорлық-зомбылықты зерттеу және оның аудиторияның қоғамдағы зорлық-зомбылық туралы түсінігін қалай өзгертетінін анықтау үшін қолданылады. Көбінесе, бұқаралық ақпарат құралдарының ықпалынан аудитория зорлық-зомбылықтың мөлшерін көбірек және шындыққа сай емес деп қабылдайды. UGT тәсілі өсу теориясының зерттеулерінде қолданылып, аудиторияның неліктен зорлық-зомбылықты көрсететін медиаға қызығуын және аудиторияның өз дүниетанымын растау үшін теледидардағы зорлық-зомбылықты іздейтінін түсінуге көмектеседі.
Гиподермиялық ине үлгісі
Гиподермиялық ине моделі (гиподермиялық шприц моделі, тарату белдеуі моделі немесе сиқырлы оқ теориясы деп те аталады) – бұл коммуникация моделі, онда жоспарланған хабар тікелей қабылданып, қабылдаушы тарапынан толығымен қабылданады деп есептеледі. Модель бастапқыда 1930-шы жылдардағы бихевиоризмде қалыптасқан және көп уақыт бойы ескірген деп саналды, бірақ үлкен деректерді талдауға негізделген жаппай жекелендіру негізгі идеяны қайта жаңғыртуға мүмкіндік берді. Содан кейін, бұқаралық ақпарат құралдары мен адамдар арасындағы байланысты қайта қарастырған өзгеріс болды, ол пайдалану және қанағаттану тәсілінің пайда болуына әкелді.
Бұқаралық ақпарат құралдары
Медиа зерттеулерінде, бұқаралық коммуникация, медиа психологиясы, коммуникация теориясы және социологияда медианың ықпалы мен медиа әсерлері – бұл бұқаралық ақпарат құралдары мен медиа мәдениетінің жеке адамдардың немесе аудиторияның ойларына, көзқарастарына және мінез-құлқына тигізетін әсерлерімен байланысты тақырыптар. Ол жазба түрінде, телеарна арқылы немесе сөз арқылы берілсе де, бұқаралық ақпарат құралдары көп көлемді аудиторияға жетеді. Қазіргі заманғы мәдениетті қалыптастырудағы бұқаралық ақпарат құралдарының рөлі мен әсері мәдениетті зерттеудің маңызды мәселелері болып табылады.
Теориялық сын
Пайдалану және қанағаттану теориясы пайда болғаннан бері сыншылар тарапынан теория болып саналатын қажетті стандарттарға сай келмейтін деп қарастырылып келді. Сыншылар бұл талдау тәсілі немесе деректерді жинау стратегиясы екенін айтады. Көтерілетін негізгі сынға мыналар жатады: қанағаттану зерттеушілердің шешімдерінен гөрі олардың ұсынымдарына көбірек тәуелді; алғашқы зерттеулер кемшіліктері бар әдістемелерді қолданып, нәтижелерді жоғары бағалауға әкелді; көптеген зерттеулер деректерге емес, жай ғана есте сақтауға сүйенеді; Маккуэйл UGT-ді тым қиын деп сынға алды және тым көп нәрсе жасауға тырысты, теорияны мазмұнды талдау немесе сауалнамалар арқылы тексерудің мүмкін еместігін дәлелдеді. Теория ретінде пайдалану және қанағаттанудың ең көп сынға ұшыраған негізгі қағидаларының бірі – белсенді аудитория туралы болжам. Руджирио белсенді аудитория идеясы үшін қажетті үш болжамды атап өтті: Біріншіден, медиа таңдауын жеке адам бастайды. Екіншіден, медиа қолданылуына қатысты күтулер жеке адамның бейімділіктерінің, әлеуметтік өзара әрекеттесулер мен қоршаған орта факторларының нәтижесі болуы керек. Үшіншіден, белсенді аудитория мақсатқа бағытталған мінез-құлық көрсетеді. Бұл белсенді аудитория тұжырымдамасы АҚШ-тан тыс елдерде шектеулі ғана қабылдауға ие. 1973 жылы Блюмлер, Маккуэйл және Браун Лассвеллдің төрт тобын кеңейтіп, медиа қолданылуының тағы төрт негізгі факторын қосты: ойын-сауық, жеке қарым-қатынастар, жеке сәйкестік және бақылау.