Кіріспе

Жүгері (мақсырыш) дәнінен алынған крахмал – жүгері крахмалы. Астық ұны, жүгері крахмалы, мақсырыш крахмалы немесе жүгері крахмалы (американдық ағылшын тілінде) – жүгері (мақсырыш) дәнінен алынған крахмал. Крахмал дәннің эндоспермасынан алынады. Жүгері крахмалы – тағамдық өнімдерде кеңінен қолданылатын құраушы, көбінесе соустар мен суптарды қоюлату үшін, сондай-ақ жүгері сиропы және басқа қанттар жасауға пайдаланылады. Жүгері крахмалы көптеген өндіріс салаларында қолданылады, мысалы, желім ретінде, қағаз өнімдерінде, жабыспайтын зат ретінде және тоқыма өндірісінде. Оның медициналық қолданысы да бар, мысалы, гликоген сақтау ауруы бар адамдарға глюкоза жеткізу үшін. Көптеген ұнтақ тәрізді өнімдер сияқты, жүгері крахмалы да өрт қаупі бар болғандықтан, көп мөлшерде қолданғанда қауіпті болуы мүмкін. Сұйықтықпен араласқанда жүгері крахмалы Ньютон емес сұйықтыққа айналады. Мысалы, су қосылғанда ол "ооблек" деп белгілі материалға, ал май қосылғанда – электрореологиялық сұйықтыққа айналады. Бұл құбылысты "жүгері ұны қоспасы" арқылы түсіндіруге болады.

Тарих

1851 жылға дейін жүгері крахмалы негізінен кір жууға және басқа да өнеркәсіптік қолданыстарға пайдаланылды. 1854 жылы Шотландияның Пейсли қаласында Джон Полсон (Brown & Polson) жүгеріден таза тағамдық крахмал өндіру әдісін патенттеді. Ол "Патенттелген жүгері ұны" деген атпен сатылды. Brown & Polson – Пейсли шал өнеркәсібі үшін кір жуу крахмалын шығаратын және Ұлыбританиядағы ең ірі крахмал өндірушісіне айналған муслин өндірушілері болды.

Қолданылуы

Көбінесе тамақ дайындау және шаруашылыққа пайдалану үшін қолданылса да, жүгері крахмалы түрлі салаларда көптеген мақсаттарда қолданылады – кейбір өнімдерге химиялық қоспа ретінде қосылуынан бастап, белгілі бір ауруларды емдеуге арналған медициналық терапияға дейін.

Ас үй

Жүгері крахмалы сұйық негіздегі тағамдарда (мысалы, сорпа, соустар, тұздықтар, құймақ) қоюлатушы зат ретінде қолданылады, әдетте оны төмен температурадағы сұйықтықпен араластырып, паста немесе қоспа жасау арқылы. Оны ұнға қарағанда кейде артық көреді, себебі ол сұйықтықты ақ емес, мөлдір етеді. Крахмал қызғанда молекулалық тізбектері түзуленіп, басқа крахмал тізбектерімен соқтығысып, тор құрайды, соның арқасында сұйық қоюлады (крахмалдың желатинизациясы). Бірақ, оны әрі қайнату молекулаларды бұзып, сұйықтықты жұқартады. Жүгері крахмалы көбінесе қант ұнтағына (кондитерлік қантқа) қоюлату үшін қосылады. Оның орнына көбінесе аррорут крахмалы қолданылады, оны жүгері крахмалымен бірдей мөлшерде алмастыруға болады. Тағам өндірушілер өндіріс шығындарын азайту үшін жүгері крахмалын әртүрлі мөлшерде тағамдарға, мысалы, ірімшік пен йогуртқа қосады. Сыртқы қабаты жұқа жүгері крахмалымен жабылған тауық еті қуырылған кезде майды көп сіңіріп, хрустящей болады.

Асханалық емес

Балаға арналған ұнтақ құрамында жүгері крахмалы болуы мүмкін. Жүгері крахмалы биопластиктерді (3D-басып шығаруда қолданылатын PLA сияқты) жасау үшін пайдаланылуы мүмкін, сондай-ақ қауіпсіздік қаптарын (airbag) жасауда қолданылады. Жүгері крахмалынан желім жасауға болады, дәстүрлі түрде қағазды жабыстыру үшін қолданылатын жабысқыштардың бірі – осы. Ол бидай крахмалына қарағанда сәл жылтыр кептіріледі. Кітаптар мен қағаздарды қалпына келтіру және сақтау жұмыстарында да желім ретінде қолданылуы мүмкін.

Медициналық

Жүгері крахмалы табиғи латекстен жасалған медициналық өнімдерде, соның ішінде презервативтерде, диафрагмаларда және медициналық қолғаптарда жабыспайтын зат ретінде қолданылады. Жүгері крахмалының қасиеттері гликогенді сақтау ауруы бар адамдардың қандағы қант деңгейін сақтау үшін глюкозамен қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Глюкоза деңгейінің өзгеруін болдырмау үшін жүгері крахмалын 6-12 айлықтан бастап қолдануға болады.

Өндiру

Жүгері 30-48 сағатқа суға салынады, бұл оны сәл ашытуға мүмкіндік береді. Жұмыртқы (жаңғақ) эндоспермнен бөлінеді және осы екі компонент жеке-жеке ұнтақталады (әлі де суланған күйінде). Содан кейін, жуу арқылы әрқайсысынан крахмал алынады. Крахмал жүгері суынан, жұмыртқыдан, талшықтардан және жүгері глютенінен гидроциклон және центрифугалар арқылы бөлінеді, содан кейін кептіріледі. (Кез келген кезеңнен қалған қалдықтар мал азығы ретінде және жүгері майын немесе басқа да қолданулар жасау үшін пайдаланылады.) Бұл процеске ылғалды ұнтақтау (немесе ылғалды тарту) деп аталады. Соңында, крахмал нақты мақсаттар үшін өңделуі мүмкін.

Қауіптері

Көптеген басқа ұнтақтар сияқты, жүгері крахмалы да шаң жарылысына ұшырайды. 2015 жылғы 27 маусымда Тайваньдағы Formosa Fun Coast жарылысын жүгері крахмалы негізіндегі ұнтақтың қатты қызуы – қаптамадағы материалдың қабыну қаупі туралы ескертулерге қарамастан – тудырған деп саналады.

Атаулары мен сорттары

АҚШ және Канадада жүгері крахмалы деп аталады. "Жүгері ұны" термині өте ұсақ ұнтақталған жүгері ұнын немесе сілтімен ылғалды өңдеуден кейін тағы ұнтақталған және кептірілген маса ұнын білдіреді. Ұлыбританияда, Ирландияда, Израильде және кейбір Достастық елдерінде бұл жүгері ұны деп аталады. Бұл елдерде жүгері ұнынан мүлдем өзгеше.