Кіріспе

Яһуда патшалығының он төртінші патшасы Манаса (/m//ə/'/n//æ//s//ə/; еврейше: מְנַשֶּׁה Mənaššé, "Ұмытпайтын"; Menasî [me na si i]; Манасс; Манасс) – Яһуда патшалығының он төртінші патшасы. Ол Езекия мен Хефзибаның ұлдарының ең үлкені (Патшалар 21:1 (HE)). Ол 12 жасында патша болды және 55 жыл патшалық құрды (Патшалар 21:1 (HE); Тарих 33:1 (HE)).

Киелі кітаптағы оқиға

Еврей Киелі кітаптарында Манаса туралы жазбалар Патшалар кітабы 21:1–18 (HE) және Тарихтар кітабы 32:33–33:20 (HE) -де кездеседі. Ол сондай-ақ Еремия 15:4-те де еске алынады, онда пайғамбар Еремия Манасаның Яһудада жасаған зұлымдықтары үшін Яһуда халқына «төрт түрлі апат» келтіретінін болжайды. Манаса – Яһуданың алғашқы патшасы, ол Солтүстік Израиль патшалығымен бір замандас болмады, ал оны ассириялықтар б.з.д. 720 жылы жаулап алып, халқының көп бөлігін жер аударды. Ол көпқұдайлықты қайта жаңғыртты және әкесі Езекия жасаған діни өзгерістерді кері қайтарды, осы себепті бірнеше Киелі кітап аяттарында оның айыпталуына себеп болды. Ол Жотбалық Харуздың қызы Мешулеметке үйленді, олардан Амон есімді ұлы дүниеге келді, ол Манаса қайтыс болғаннан кейін Яһуда патшасы болды. Езекия, Манаса және Амон Матай ішіндегі Исаның шежіресінде еске алынады. 55 жылдық билігінен кейін, Яһуда тарихындағы ең ұзақ билік мерзімі, ол б.з.д. 643 жылы қайтыс болды және Дәуіт қаласындағы ата-бабаларының қасында емес, «өз үйінің бағында», Узза бағында (Патшалар 21:17–18 (HE); Тарихтар 33:20 (HE)) жерленді. Киелі кітаптарда Манасаның әкесі қайтыс болғаннан кейін таққа отырғаны айтылады. Алайда Эдвин Тиле оның билігін әкесі Езекиямен бірге б.з.д. 697/696 жылы бастағанын, олардың бірлескен билігі 12 жылға созылғанын, ал ол б.з.д. 687/686 жылы жеке билікке көшіп, б.з.д. 643/642 жылы қайтыс болғанға дейін билік еткенін тұжырымдайды.

Ассириямен қарым-қатынас

Манаса билік құрған кезде Ассирия патшасы Сеннахирим б.з.д. 681 жылға дейін билік жүргізді. Манаса ассириялық жазбаларда Сеннахиримнің ұлы және оның орнын басқан Есархаддонның замандасы, сондай-ақ адал қарауындағы адам ретінде көрсетілген. Ассириялық жазбаларда Есархаддонның құрылыс жобалары үшін материалдармен қамтамасыз етуге міндеттелген жиырма екі патшаның арасында Манаса да аталған. Есархаддон б.з.д. 669 жылы қайтыс болды, ал оның орнын ұлы Ашурбанипал басты. Ассирия жазбалары Манасаның Египетке қарсы жорығына көмектескен қарауындағылардың бірі екенін көрсетеді. Ассириялық жазбалар Яһуданың Манаса билігі кезінде тұрақтылық сақталып, демографиялық үрдістер мен қоныстану үлгілеріне сәйкес археологиялық дәлелдермен расталады. Киелі кітаптардағы діни саясатына сын айтылғанмен, Израиль Финкельштейн және Нил Ашер Сильберман сияқты археологтар Манасаның Яһуданың ауыл шаруашылығын жаңғыртуына үлкен үлес қосканын айтады. Олардың пікірінше, Ассирияның ең жақсы ел статусын беруі экспорттық нарықтың қалыптасуына ықпал еткен. Ауылдың экономикалық құрылымына енгізілген өзгерістер үшін "ауыл аристократиясының" ынтымақтастығы қажет болған, ал биік жерлердегі құдайға табынуды қалпына келтіру осының шарты болған. Манаса билігінде құнарлы Шепеланың қирауы және патшалықтың жоғарғы жазықтары мен оңтүстік-шығысында (әсіресе Бер-Шеба аңғарында) халықтың өсуі осы мүмкіндікке нұсқау береді. Финкельштейн сондай-ақ Манасаның Ассирияның қарауындағы кең ауқымды сауда қызметі Сүлеймен патшаның шетелдік сауда қатынастары арқылы байлыққа ие болғаны туралы Киелі кітаптағы әңгімелердің негізі болуы мүмкін деп болжайды.

Зәйтүн майы саудасы

Зәйтүн майын өндіру және экспорттау сол кездегі экономикада маңызды рөл атқарды. Газа аймағында транзиттік сауданың және Экрон қаласында зәйтүн майы өндірісінің дамығандығы туралы мәліметтер бар. Надав Нааман және басқалар зерттеген Арад және Хорват Уза сияқты жерлердегі бекіністердің салынуы немесе қайта жаңартылуы, Финкельштейн мен Сильберманның пікірінше, осы тезистің дәйектілігін көрсетеді, себебі олар сауда жолдарын қорғау үшін қажет болған. Дегенмен, Финкельштейн мен Сильберман сауданың байлар мен кедейлер арасындағы зор айырмашылыққа алып келгенін, ал бұл өз кезегінде халық арасындағы наразылыққа себеп болғанын айтады. Осыған байланысты, олардың болжамы бойынша, 2 Патшалар кітабының авторы немесе редакторы Манаса туралы әңгімелерді өңдеп, оның саудаға қатысуын діннен тайғанын көрсететіндей етіп бейнелеген.

Діни саясат

Манасаның діни саясатының үш қыры Патшалар кітабының авторы үшін өкінішті болып есептеледі: оның таққа отырғаннан кейін дереу басталған діни қарсылық; шетелдік культтерді еркін қабылдау арқылы оның күшеюі; және пайғамбарлардың қатал қудалануы. Патшалар кітабында айтылғандай, Манаса әкесі Езекияның орталықтандыру реформаларын кері қайтарып, жергілікті киелі орындарды қайта жаңғыртты, мүмкін экономикалық себептермен. Ол Баал мен Ашераға (Патшалар 21 (HE)) ғибадатханада көпқұдайлықты қайта орнатты және бүкіл Яһудада ассириялық жұлдыздық культті демеді. Ол шетелдік құдайларға құлшылық етуде соншалықтай ынталы болғандықтан, Молохқа құрбандық шалу рәсіміне қатысқан делінеді, ол кішкентай балаларды құрбан етуден немесе оларды оттан өткізуден тұрады (2 Патшалар 21:6). Оның билеуі әкесімен салыстырғанда реакциялық деп сипатталуы мүмкін, ал Патшалар кітабы оның әкесінің реформаларын қолдаушыларды жазалаған болуы мүмкін деп ұсынады. Манасаның жарты ғасырлық билеу кезеңінде халықтың діні – отандық және шетелдік культтердің қосылған жиынтығы болды, олардың ықпалы ұзақ уақыт бойы жойылмай келді. 2 Патшалар 21:10 Манасаны бірнеше пайғамбар бірлесіп айыптағанын көрсетеді. "Пулпит түсіндірмесі" бұл пайғамбарлардың Ышая және Хабақұқ болғанын, сондай-ақ Нахум мен Софония да болуы мүмкін екенін айтады. Манаса халық арасында кең таралған синкретизмді қатты айыптағандарды қудалады. Пайғамбарлар қылыштан өлтірілді (Еремия 2:30). Экзегетикалық дәстүрде Манасаның өзінің атасы Ышая патшаның бұйрығымен екіге тілініп, қатты азап көргені айтылады. "Күнәсіз қан" Иерусалимнің көшелерін қызылға бояды. Онша жыл бойы пайғамбарлық идеяларды қолдағандар үнемі қауіп-қатерде болды.

Ассириялық тұтқындау және өкініш

Елшілердің істері 33:11–13 (ЖД) бойынша, Манаса бірде тізбектелген күйде Ассирия патшасына, мүмкін Есархаддонға немесе Ашурбанипалға әкелінді, себебі оған адалсыздық күдігі туды. Аятта одан кейін оған жақсы қатынас жасалып, тағына қайта отырғызылғаны айтылады. Тарихшының баяндамасында Манасаның түрмеде болуы оны тәубеге келтірді. Манаса таққа қайта оралды (Тарихта 33:11–13 (ЖД)) және саған табынуды тастап, шетелдік құдайларды жойды (Тарихта 33:15 (ЖД)) және халыққа Израильдің Иесі Яхвеге құлшылық етуді бұйырды. Дегенмен, Патшалар кітабында немесе Ассирия жазбаларында осы оқиға туралы ештеңе айтылмаған. Яһудалықтардың жыл санауы бойынша, патшалық жылдары Тишри айында басталатын, бұл б.з.д. 610/609 жылға сай келеді. Жосия 31 жыл патшалық құрды (Патшалар 21:19 (ЖД)) және Амонның қысқа, екі жылдық патшалығынан кейін билікке келді. Манасаның соңғы жылы, 33 жыл бұрын, б.з.д. 643/642 жыл болды. Патшалар 20:21 (ЖД) бойынша Манасаның патшалық мерзімі 55 жыл деп көрсетілген. Тиле, әдеттегідей, бірлікке кірген жылдар үшін қосылмау есебін қолданып, 54 "нақты" жылды б.з.д. 697/696 жылға дейін санап шықты, осы жылда Езекия мен Манасаның бірлікте билеуі басталды. Қосылмау есебі дегеніміз, патшаның билікке келген алғашқы жарты жылдығы екі рет есептеледі, бір рет өзі үшін, бір рет алдыңғы патша үшін, сондықтан уақыт аралығын өлшегенде бір жылды кесу керек. Израильдің патшасы Еробоғам II және Яһуданың патшасы Жосафаттың патшалықтарын талдау көрсеткендей, олардың жылдары осылай есептелген. Езекия мен Манасаның бірлікте билеуіне қатысты Тиле Манасаның 12 жасында патша болғанын айтады (Патшалар 21:1 (ЖД)) және былай деп түсіндіреді: «Еврей баласы он екі жасқа толғанда «заңның ұлы» болып, «гадол» атанды. Ол балалық шағынан жастық шағына өтіп, өмірдің маңызды ісімен айналысуға жеткілікті жасқа жетті. Сондықтан патшаның билігі он бес жыл ішінде аяқталуы мүмкін деген үмітпен [Патшалар 20:6 (ЖД)], ол мұрагерге басшылыққа қажетті барлық мүмкіндіктерді мүмкіндігінше ертерек беруі керек».

Басқа әдебиеттерде

Раввиндер әдебиетінде және христиан псевдоэпиграфтарында Манаса пайғамбар Ишаяны өлімге кесіп тастағаны айтылады, ал Ишая Манасаның анасының әкесі болып есептелген. Манасаға жатқызылған тәубе дұғасы ("Манасаның дұғасы") кейбір христиандық Киелі кітаптарда кездеседі, бірақ яһудилер, римдік католиктер және протестанттар оны апокрифтік деп санайды. Манаса туралы айтылым 1 Меқабьян кітабының 21-тарауында да бар, бұл кітап Эфиопия православиелік Тевахидо шіркеуінде канондық деп есептеледі, онда ол құдайсыз патшаның мысалы ретінде келтіріледі.