Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Яһуда патшалығының он төртінші патшасы Манаса (/m//ə/'/n//æ//s//ə/; еврейше: מְנַשֶּׁה Mənaššé, "Ұмытпайтын"; Menasî [me na si i]; Манасс; Манасс) – Яһуда патшалығының он төртінші патшасы. Ол Езекия мен Хефзибаның ұлдарының ең үлкені (Патшалар 21:1 (HE)). Ол 12 жасында патша болды және 55 жыл патшалық құрды (Патшалар 21:1 (HE); Тарих 33:1 (HE)).
Fourteenth king of the Kingdom of Judah
Manasseh (/m//ə/'/n//æ//s//ə/; Hebrew: מְנַשֶּׁה Mənaššé, "Forgetter"; Menasî [me na si i]; Manasses; Manasses) was the fourteenth king of the Kingdom of Judah. He was the oldest of the sons of Hezekiah and Hephzibah (Kings 21:1 (HE)). He became king at the age of 12 and reigned for 55 years (Kings 21:1 (HE); Chronicles 33:1 (HE)).
Киелі кітаптағы оқиға
Еврей Киелі кітаптарында Манаса туралы жазбалар Патшалар кітабы 21:1–18 (HE) және Тарихтар кітабы 32:33–33:20 (HE) -де кездеседі. Ол сондай-ақ Еремия 15:4-те де еске алынады, онда пайғамбар Еремия Манасаның Яһудада жасаған зұлымдықтары үшін Яһуда халқына «төрт түрлі апат» келтіретінін болжайды. Манаса – Яһуданың алғашқы патшасы, ол Солтүстік Израиль патшалығымен бір замандас болмады, ал оны ассириялықтар б.з.д. 720 жылы жаулап алып, халқының көп бөлігін жер аударды. Ол көпқұдайлықты қайта жаңғыртты және әкесі Езекия жасаған діни өзгерістерді кері қайтарды, осы себепті бірнеше Киелі кітап аяттарында оның айыпталуына себеп болды. Ол Жотбалық Харуздың қызы Мешулеметке үйленді, олардан Амон есімді ұлы дүниеге келді, ол Манаса қайтыс болғаннан кейін Яһуда патшасы болды. Езекия, Манаса және Амон Матай ішіндегі Исаның шежіресінде еске алынады. 55 жылдық билігінен кейін, Яһуда тарихындағы ең ұзақ билік мерзімі, ол б.з.д. 643 жылы қайтыс болды және Дәуіт қаласындағы ата-бабаларының қасында емес, «өз үйінің бағында», Узза бағында (Патшалар 21:17–18 (HE); Тарихтар 33:20 (HE)) жерленді. Киелі кітаптарда Манасаның әкесі қайтыс болғаннан кейін таққа отырғаны айтылады. Алайда Эдвин Тиле оның билігін әкесі Езекиямен бірге б.з.д. 697/696 жылы бастағанын, олардың бірлескен билігі 12 жылға созылғанын, ал ол б.з.д. 687/686 жылы жеке билікке көшіп, б.з.д. 643/642 жылы қайтыс болғанға дейін билік еткенін тұжырымдайды.
The Hebrew Bible documents Manasseh in Kings 21:1–18 (HE) and Chronicles 32:33–33:20 (HE). He is also mentioned in Jeremiah 15:4, where the prophet Jeremiah predicts "four forms of destruction" for the people of Judah because of the evil done by Manasseh in Judah. Manasseh was the first king of Judah who was not contemporary with the northern kingdom of Israel, which the Assyrians had destroyed 720 BC, deporting much of its population. He re instituted polytheistic worship and reversed the religious changes made by his father Hezekiah hence his condemnation in several biblical verses. He married Meshullemeth, daughter of Haruz of Jotbah, and they had a son Amon, who succeeded him as king of Judah upon his death. Hezekiah, Manasseh and Amon appear in the genealogy of Jesus in Matthew's gospel. After a reign of 55 years, the longest in the history of Judah, he died 643 BC and was buried in the garden of Uzza, the "garden of his own house" (Kings 21:17–18 (HE); Chronicles 33:20 (HE)), and not in the City of David, among his ancestors. The biblical narratives report Manasseh's accession to the throne at the time of his father's death. However, Edwin Thiele concludes that he had commenced his reign as co regent with his father Hezekiah in 697/696 BC, with the co regency lasting 12 years and his sole reign beginning in 687/686 BC and continuing until his death in 643/642 BC.
Ассириямен қарым-қатынас
Манаса билік құрған кезде Ассирия патшасы Сеннахирим б.з.д. 681 жылға дейін билік жүргізді. Манаса ассириялық жазбаларда Сеннахиримнің ұлы және оның орнын басқан Есархаддонның замандасы, сондай-ақ адал қарауындағы адам ретінде көрсетілген. Ассириялық жазбаларда Есархаддонның құрылыс жобалары үшін материалдармен қамтамасыз етуге міндеттелген жиырма екі патшаның арасында Манаса да аталған. Есархаддон б.з.д. 669 жылы қайтыс болды, ал оның орнын ұлы Ашурбанипал басты. Ассирия жазбалары Манасаның Египетке қарсы жорығына көмектескен қарауындағылардың бірі екенін көрсетеді. Ассириялық жазбалар Яһуданың Манаса билігі кезінде тұрақтылық сақталып, демографиялық үрдістер мен қоныстану үлгілеріне сәйкес археологиялық дәлелдермен расталады. Киелі кітаптардағы діни саясатына сын айтылғанмен, Израиль Финкельштейн және Нил Ашер Сильберман сияқты археологтар Манасаның Яһуданың ауыл шаруашылығын жаңғыртуына үлкен үлес қосканын айтады. Олардың пікірінше, Ассирияның ең жақсы ел статусын беруі экспорттық нарықтың қалыптасуына ықпал еткен. Ауылдың экономикалық құрылымына енгізілген өзгерістер үшін "ауыл аристократиясының" ынтымақтастығы қажет болған, ал биік жерлердегі құдайға табынуды қалпына келтіру осының шарты болған. Манаса билігінде құнарлы Шепеланың қирауы және патшалықтың жоғарғы жазықтары мен оңтүстік-шығысында (әсіресе Бер-Шеба аңғарында) халықтың өсуі осы мүмкіндікке нұсқау береді. Финкельштейн сондай-ақ Манасаның Ассирияның қарауындағы кең ауқымды сауда қызметі Сүлеймен патшаның шетелдік сауда қатынастары арқылы байлыққа ие болғаны туралы Киелі кітаптағы әңгімелердің негізі болуы мүмкін деп болжайды.
When Manasseh's reign began, Sennacherib was king of Assyria, who reigned until 681 BC. Manasseh is mentioned in Assyrian records as a contemporary and loyal vassal of Sennacherib's son and successor, Esarhaddon. Assyrian records list Manasseh among twenty two kings required to provide materials for Esarhaddon's building projects. Esarhaddon died in 669 BC and was succeeded by his son, Ashurbanipal, who also names Manasseh as one of a number of vassals who assisted his campaign against Egypt. The Assyrian records are consistent with archaeological evidence of demographic trends and settlement patterns suggesting a period of stability in Judah during Manasseh's reign. Despite the criticisms of his religious policies in the biblical texts, archaeologists such as Israel Finkelstein and Neil Asher Silberman credit Manasseh with reviving Judah's rural economy, arguing that a possible Assyrian grant of most favoured nation status stimulated the creation of an export market. They argue that changes to the economic structure of the countryside would have required the cooperation of the 'countryside aristocracy', with restoration of worship at the high places a quid pro quo for this. Apparent devastation of the fertile Shephelah, coupled with growth of the population of the highlands and the southeast of the kingdom (especially in the Beersheba valley) during Manasseh's reign, point to this possibility. Finkelstein has also suggested that Manasseh's extensive trade activity as a vassal of Assyria may have provided the basis for some of the biblical stories about King Solomon's great acquisition of wealth through foreign trade relationships.
Зәйтүн майы саудасы
Зәйтүн майын өндіру және экспорттау сол кездегі экономикада маңызды рөл атқарды. Газа аймағында транзиттік сауданың және Экрон қаласында зәйтүн майы өндірісінің дамығандығы туралы мәліметтер бар. Надав Нааман және басқалар зерттеген Арад және Хорват Уза сияқты жерлердегі бекіністердің салынуы немесе қайта жаңартылуы, Финкельштейн мен Сильберманның пікірінше, осы тезистің дәйектілігін көрсетеді, себебі олар сауда жолдарын қорғау үшін қажет болған. Дегенмен, Финкельштейн мен Сильберман сауданың байлар мен кедейлер арасындағы зор айырмашылыққа алып келгенін, ал бұл өз кезегінде халық арасындағы наразылыққа себеп болғанын айтады. Осыған байланысты, олардың болжамы бойынша, 2 Патшалар кітабының авторы немесе редакторы Манаса туралы әңгімелерді өңдеп, оның саудаға қатысуын діннен тайғанын көрсететіндей етіп бейнелеген.
Olive oil production and export played a big role in the economy of the time. There is evidence in the Gaza area of entrepôt trade, and an apparently flourishing olive oil industry at Ekron. The construction or reconstruction of forts at sites such as Arad and Horvat Uza, explored by Nadav Na'aman and others, is also argued by Finkelstein and Silberman to be evidence in support of this thesis, as they would have been needed to protect the trade routes. However, Finkelstein and Silberman argue that the trade led to great disparities between rich and poor, which in turn gave rise to civil unrest. As a result, they speculate, the Deuteronomist author or editor of 2 Kings later reworked the traditions about Manasseh to portray his outward looking involvement in trade as, effectively, apostasy.
Діни саясат
Манасаның діни саясатының үш қыры Патшалар кітабының авторы үшін өкінішті болып есептеледі: оның таққа отырғаннан кейін дереу басталған діни қарсылық; шетелдік культтерді еркін қабылдау арқылы оның күшеюі; және пайғамбарлардың қатал қудалануы. Патшалар кітабында айтылғандай, Манаса әкесі Езекияның орталықтандыру реформаларын кері қайтарып, жергілікті киелі орындарды қайта жаңғыртты, мүмкін экономикалық себептермен. Ол Баал мен Ашераға (Патшалар 21 (HE)) ғибадатханада көпқұдайлықты қайта орнатты және бүкіл Яһудада ассириялық жұлдыздық культті демеді. Ол шетелдік құдайларға құлшылық етуде соншалықтай ынталы болғандықтан, Молохқа құрбандық шалу рәсіміне қатысқан делінеді, ол кішкентай балаларды құрбан етуден немесе оларды оттан өткізуден тұрады (2 Патшалар 21:6). Оның билеуі әкесімен салыстырғанда реакциялық деп сипатталуы мүмкін, ал Патшалар кітабы оның әкесінің реформаларын қолдаушыларды жазалаған болуы мүмкін деп ұсынады. Манасаның жарты ғасырлық билеу кезеңінде халықтың діні – отандық және шетелдік культтердің қосылған жиынтығы болды, олардың ықпалы ұзақ уақыт бойы жойылмай келді. 2 Патшалар 21:10 Манасаны бірнеше пайғамбар бірлесіп айыптағанын көрсетеді. "Пулпит түсіндірмесі" бұл пайғамбарлардың Ышая және Хабақұқ болғанын, сондай-ақ Нахум мен Софония да болуы мүмкін екенін айтады. Манаса халық арасында кең таралған синкретизмді қатты айыптағандарды қудалады. Пайғамбарлар қылыштан өлтірілді (Еремия 2:30). Экзегетикалық дәстүрде Манасаның өзінің атасы Ышая патшаның бұйрығымен екіге тілініп, қатты азап көргені айтылады. "Күнәсіз қан" Иерусалимнің көшелерін қызылға бояды. Онша жыл бойы пайғамбарлық идеяларды қолдағандар үнемі қауіп-қатерде болды.
There are three aspects of Manasseh's religious policy which the writer of Kings considered deplorable: the religious reaction which followed hard upon his accession; its extension by the free adoption of foreign cults; and the bitter persecution of the prophetic party. According to Kings, Manasseh reversed the centralizing reforms of his father Hezekiah, and re established local shrines, possibly for economic reasons. He restored polytheistic worship of Baal and Asherah (Kings 21 (HE)) in the Temple, and sponsored the Assyrian astral cult throughout Judah. So zealous was he in his worship of the foreign gods, he is said to have participated in the sacrificial cult of Moloch which consisted of sacrificing young children or passing them through fire (2 Kings 21:6) His reign may be described as reactionary in relation to his father's, and Kings suggests that he may have executed supporters of his father's reforms. During Manasseh's half century the popular worship was a medley of native and foreign cults, the influence of which was slow to disappear. 2 Kings 21:10 suggests that several prophets combined their condemnation of Manasseh. The Pulpit Commentary identifies the prophets as probably Isaiah and Habakkuk and possibly Nahum and Zephaniah. Manasseh's response was to persecute those who had bitterly condemned the popular syncretism. The prophets were put to the sword (Jeremiah 2:30). Exegetical tradition relates that Isaiah, Manasseh's own grandfather, suffered a particularly painful execution, sawn in two under the king's orders. "Innocent blood" reddened the streets of Jerusalem. For many decades those who sympathized with prophetic ideas were in constant peril.
Ассириялық тұтқындау және өкініш
Елшілердің істері 33:11–13 (ЖД) бойынша, Манаса бірде тізбектелген күйде Ассирия патшасына, мүмкін Есархаддонға немесе Ашурбанипалға әкелінді, себебі оған адалсыздық күдігі туды. Аятта одан кейін оған жақсы қатынас жасалып, тағына қайта отырғызылғаны айтылады. Тарихшының баяндамасында Манасаның түрмеде болуы оны тәубеге келтірді. Манаса таққа қайта оралды (Тарихта 33:11–13 (ЖД)) және саған табынуды тастап, шетелдік құдайларды жойды (Тарихта 33:15 (ЖД)) және халыққа Израильдің Иесі Яхвеге құлшылық етуді бұйырды. Дегенмен, Патшалар кітабында немесе Ассирия жазбаларында осы оқиға туралы ештеңе айтылмаған. Яһудалықтардың жыл санауы бойынша, патшалық жылдары Тишри айында басталатын, бұл б.з.д. 610/609 жылға сай келеді. Жосия 31 жыл патшалық құрды (Патшалар 21:19 (ЖД)) және Амонның қысқа, екі жылдық патшалығынан кейін билікке келді. Манасаның соңғы жылы, 33 жыл бұрын, б.з.д. 643/642 жыл болды. Патшалар 20:21 (ЖД) бойынша Манасаның патшалық мерзімі 55 жыл деп көрсетілген. Тиле, әдеттегідей, бірлікке кірген жылдар үшін қосылмау есебін қолданып, 54 "нақты" жылды б.з.д. 697/696 жылға дейін санап шықты, осы жылда Езекия мен Манасаның бірлікте билеуі басталды. Қосылмау есебі дегеніміз, патшаның билікке келген алғашқы жарты жылдығы екі рет есептеледі, бір рет өзі үшін, бір рет алдыңғы патша үшін, сондықтан уақыт аралығын өлшегенде бір жылды кесу керек. Израильдің патшасы Еробоғам II және Яһуданың патшасы Жосафаттың патшалықтарын талдау көрсеткендей, олардың жылдары осылай есептелген. Езекия мен Манасаның бірлікте билеуіне қатысты Тиле Манасаның 12 жасында патша болғанын айтады (Патшалар 21:1 (ЖД)) және былай деп түсіндіреді: «Еврей баласы он екі жасқа толғанда «заңның ұлы» болып, «гадол» атанды. Ол балалық шағынан жастық шағына өтіп, өмірдің маңызды ісімен айналысуға жеткілікті жасқа жетті. Сондықтан патшаның билігі он бес жыл ішінде аяқталуы мүмкін деген үмітпен [Патшалар 20:6 (ЖД)], ол мұрагерге басшылыққа қажетті барлық мүмкіндіктерді мүмкіндігінше ертерек беруі керек».
According to Chronicles 33:11–13 (HE), Manasseh was on one occasion brought in chains to the Assyrian king, possibly Esarhaddon or Ashurbanipal, presumably for suspected disloyalty. The verse goes on to indicate that he was later treated well and restored to his throne. In the Chronicler's account, the severity of Manasseh's imprisonment brought him to repentance. Manasseh was restored to the throne, (Chronicles 33:11–13 (HE)) and abandoned idolatry, removing the foreign idols (Chronicles 33:15 (HE)) and enjoining the people to worship the Lord of Israel Yahweh. However, neither Kings nor Assyrian records mention this incident. By Judean reckoning, which began regnal years in the fall month of Tishri, this would be in the year 610/609 BC. Josiah reigned for 31 years (Kings 21:19 (HE), ) and began to reign after the short two year reign of Amon. Manasseh's last year, 33 years earlier, would be 643/642 BC. The length of Manasseh's reign is given as 55 years in Kings 20:21 (HE). Assuming non accession reckoning, as he usually did for coregencies, Thiele determined 54 "actual" years back to 697/696 BC, as the year when the Hezekiah/Manasseh coregency began. Non accession reckoning means that the first partial year of a king in office was counted twice, once for him and once for his predecessor, so that one year must be subtracted when measuring spans of time. An analysis of the data for Jeroboam II of Israel and Jehoshaphat of Judah, both of whom had coregencies, shows that their years were measured in this way. Regarding the Hezekiah/Manasseh coregency, Thiele observes Manasseh began his reign when he was 12 years old (Kings 21:1 (HE)), and then comments, "A Hebrew lad when he reached the age of twelve was a "son of the law" and had become gadol. He had then passed from the days of childhood to youth and was considered old enough to concern himself with the serious work of life "it is only to be expected that the king, facing the prospect of the termination of his reign within fifteen years [Kings 20:6 (HE)], would at the earliest moment give the heir presumptive every advantage of training in leadership."
Басқа әдебиеттерде
Раввиндер әдебиетінде және христиан псевдоэпиграфтарында Манаса пайғамбар Ишаяны өлімге кесіп тастағаны айтылады, ал Ишая Манасаның анасының әкесі болып есептелген. Манасаға жатқызылған тәубе дұғасы ("Манасаның дұғасы") кейбір христиандық Киелі кітаптарда кездеседі, бірақ яһудилер, римдік католиктер және протестанттар оны апокрифтік деп санайды. Манаса туралы айтылым 1 Меқабьян кітабының 21-тарауында да бар, бұл кітап Эфиопия православиелік Тевахидо шіркеуінде канондық деп есептеледі, онда ол құдайсыз патшаның мысалы ретінде келтіріледі.
In rabbinic literature and Christian pseudepigrapha, Manasseh is accused of executing the prophet Isaiah, who was identified as the maternal grandfather of Manasseh. The Prayer of Manasseh, a penitential prayer attributed to Manasseh, appears in some Christian Bibles, but is considered apocryphal by Jews, Roman Catholics and Protestants. Manasseh is also made reference to in chapter 21 of 1 Meqabyan, a book considered canonical in the Ethiopian Orthodox Tewahedo Church, where he is used as an example of ungodly king.