Кіріспе

2-ғасырдағы қытай таңбаларының сөздігі

Шуовэнь Цзези – Шығыс Хань әулеті тұсында (б.з. 25–206 ж.) шамамен 100 жылы Сюй Шэнь құрастырған қытай сөздігі. Бұрынғы қытай таңбаларына қатысты анықтамалықтар, мысалы, Эрия сияқты еңбектер болғанымен, Шуовэнь Цзези таңбалардың құрылымын тұңғыш рет жан-жақты талдап, олардың жасалу себептерін түсіндіруге ұмтылды. Сондай-ақ, бұл сөздік жазбаларын ортақ элементтер – радикалдар бойынша бөлімдерге жіктеген алғашқы еңбек болды.

Өмірбаян

Сюй Шэнь Хан әулеті кезінде Бес классиканы зерттеген ғалым болды. Ол 100 жылы "Шоуэнь Цзези" жинағын аяқтады. Бірақ, императордың ғылымға деген көзқарасының жағымсыз болуына байланысты, ол 121 жылға дейін күтті, содан кейін оның ұлы Сюй Чунг оны Хан императоры Аньге мемориалдық қағазбен бірге ұсынды. Сюй Хан дәуіріндегі классикалық мәтіндердің мағынасын түсіндіруге тырысып, тәртіпті қамтамасыз ету және оларды басқаруда қолданудың дұрыстығына көз жеткізуді мақсат етті. Сюйдің ниеттерінде де прагматикалық және саяси аспектілер болды: Болцтың сөзіне сүйенсек, "Шоуэнь" жинағының құрастырылуы "таза тіл білімі немесе лексикографиялық қажеттіліктен туындаған жоқ". Хан дәуірінде тіл туралы басым теория Конфуцийдің Атауларды түзеуі болды, ол дұрыс басқаруды қамтамасыз ету үшін дұрыс атауларды қолдануға негізделген ойлау жүйесі еді. Кіріспе бөлімінде былай делінген: "Эрия" және "Фангян" сияқты бұрынғы қытай сөздіктерінің көлемі шектеулі болды, жазбалар семантикалық санаттарға еркін орналастырылып, тек синонимдер тізімделді. Мұндай құрылым әріптерді іздеуге қолайсыз болды. "Шоуэнь Цзезиде" Сюй әріптерді олардың ортақ графикалық элементтері бойынша жүйеледі. Болц мұны "қытай жазу жүйесін түсінудегі маңызды концептуалдық инновация" деп атады.

Құрылымы

Сюй Цзинь орта және кейінгі Чжоу дәуірінде баяу және табиғи түрде дамыған, кейін Цин дәуірінде стандартталған және бүкіл империяға таратылған мөр жазуларының таңбаларын талдау үшін "Шуовэнь Цзези" еңбегін жазды. Осылайша, Нидхэм және т.б. (1986: 217) "Шуовэнь Цзезиді" "палеографиялық анықтамалық, сондай-ақ сөздік" деп сипаттайды. Сөздікте кіріспе және 15 тарау бар. Бірінші 14 тарау таңбалардың сипаттамасынан тұрады; 15-ші және соңғы тарау екі бөлікке бөлінген: түйіндеме және бөлімдер тақырыптарының тізімі. Сюй Шэнь түйіндемесінде сөздікте 9353 таңбалық жазу, сонымен қатар 1163 графикалық вариант бар екенін, ал жалпы көлемі 133441 таңбаны құрайтынын айтады. Кейінгі түсіндірушілердің жіберген қателіктері мен түзетулеріне байланысты берілген мәтіндердің мазмұны шамалы өзгешеліктерге ие. Қазіргі басылымдарда 9831 таңба және 1279 вариант кездеседі.

Бөлімдер

Сюй Шэнь қытай лексикасын 540 бөлімге жіктеді, бөлімдердің тақырыптары ағылшын тілінде әдетте "радикалдар" деп аталады: бұл толыққанды таңбалар немесе олардың қысқартылған түрлері болуы мүмкін, сонымен қатар сол бөлімдегі барлық таңбалар ортақ пайдаланатын құралымдық элементтер ретінде де қызмет етеді. Бірінші бөлімнің тақырыбы c=一 (yī 'бірінші') болса, соңғысы c=亥 (hài) – Жерлік тармақтардың соңғы таңбасы. Сюйдің бөлімдерді таңдауы көбінесе тақырыптардың өзара табиғи, түсінікті қарым-қатынасы (мысалы, құрылымдық, семантикалық немесе фонетикалық) бар, үздірілмейтін, жүйелі реттілік құру ниетімен туындаған сияқты, сондай-ақ космологияны бейнелеуге деген ұмтылысымен байланысты. Осы процесте ол бүгінде радикалдар деп есептелмейтін көптеген тақырыптарды қосты, мысалы, c=炎 (yán 'жалын') және c=熊 (xióng 'аю'), ал қазіргі сөздіктер оларды басқа тақырыптар астында тізімдейді. Ол сонымен қатар секция тақырыптары ретінде барлық алты жүз жылдық цикл таңбаларын, яғни он Аспандық сабақты және он екі Жерлік тармақты да қамтыды. Нәтижесінде, әр радикалдың астындағы таңбалар санын барынша арттыруға тырысатын қазіргі сөздіктерден өзгеше, 34 Шуовэнь радикалдарының астында таңба жоқ, ал 159-ында тек бір таңба бар. Қазіргі лексикографиялық тұрғыдан алғанда, Сюйдің 540 радикалдары "түсініксіз" немесе "логикалық емес" болып көрінуі мүмкін. Мысалы, ол тек сирек кездесетін c=繠 (ruǐ 'жіпше') таңбасын радикалдық индекс ретінде қамтыды – оны жиі кездесетін таңбаның астында тізімдеудің орнына.

Құрылымдық талдау

Шығарманың атауы екі түрлі таңбаны, wén c=文 және zì c=字, негізгі ерекшелігін көрсетеді: біріншісі – бір графикалық элементтен (мысалы, shān c=山 'тау') тұрады, ал екіншісі – бірнеше элементтен құралған (мысалы, hǎo c=好 'жақсы', оған c=女 'әйел' және c=子 'бала' кіреді). Сөйтіп, шығарма атауы wén таңбаларын "түсіндіруге" (shuō 'түсіндіру', 'баяндау') және zì таңбаларын "талдауға" (jiě 'бөліп қарау', 'талдау') арналғанын білдіреді. Кейбір авторлар таңбаларды жіктеудің "алты қағидасы" (liùshū 六書) туралы айтқанмен, Сюй Шеннің кіріспесінде осы қағидалардың анықтамасы мен мысалдары алғаш рет келтірілген. Сюй сөздіктегі таңбаларды әдеттегі үлгіде – "((таңба) (анықтамасы) қарапайым көрсеткіш" (А Б c=也 c=指事 (c=也)) – белгілеу үшін қарапайым көрсеткіштерді (zhǐshì c=指事) және пиктограммаларды (xiàngxíng c=象形) қолданды. * Үшінші қағидаға сәйкес келетін дыбыс-семантикалық күрделі таңбалар (xíngshēng c=形聲) «A B-ден, дыбыстау жағынан C-ға ұқсайды» (A c=從 B, C c=聲) үлгісімен түсіндіріледі, яғни B элементі A таңбасының мағыналық рөлін атқарады, ал C-ның айтылуы оған жақын. Күрделі көрсеткіштер (huìyì c=會意) кейде «A X-тен, Y-тен» (A c=從 X c=從 Y) үлгісімен анықталады, сондықтан A күрделі таңбасы A мен B элементтерінің графикалық үйлесімі арқылы беріледі. Соңғы екі қағида – қарыз сөздер (jiǎjiè c=假借) және туынды таңбалар (zhuǎnzhù c=轉注). Олардың екеуі де Шуовэньдегі анықтамалары бойынша анықталмайды. Имре Галамбос айтқандай, Шуовэньнің мақсаты білім беру болған. Хан әліпбиін зерттеу 8 жастағы оқушылармен басталғанын ескеретін болсақ, Сюй Шеннің таңбаларды жіктеуін жас студенттер үшін есте сақтауға көмектесетін әдіс деп қарастыруға болады.

Мәтіндік тарих және ғылыми зерттеулер

Хан әулетінің түпнұсқа Шуовен Цзези мәтіні жоғалып кеткенмен, ол ғасырлар бойы қолжазба көшірмелер арқылы сақталды. Қазіргі кездегі ең көне қолжазба Жапонияда орналасқан және ол Тан династиясына жататын алты беттік үзіндіден тұрады, бұл толық мәтіннің шамамен 2% құрайды. Үзінді c=木 бөлім тақырыбына арналған. Бұл сөздікті зерттеген және түзеткен ең ертедегі Ханнан кейінгі ғалым Ли Янбинг (c=李陽冰; ), Болцтың сөзінше, "мәтінді өзіндік және кейбір жағдайларда ерсілі-қарсылы өңдеуіне байланысты [Шуовен] зерттеулерінде жиі сынға ұшырайтын тұлға".

Шүвен Цзези Шичуань

Шууэнь туралы білімдер Оңтүстік Тан және Сун династиялары кезінде, сондай-ақ кейінгі Цин династиясы кезінде едәуір жақсарды. Ең маңызды Солтүстік Сун ғалымдары – ағайынды Сюй Сюань (c=徐鉉; 916–991) және Сюй Кай (c=徐鍇; 920–974) болды. 986 жылы Сун императоры Тайцзун Сюй Сюань мен басқа редакторларға сөздіктің беделді басылымын жариялауға бұйрық берді, ол Шуовэнь Цзецзы Сичуань (c=説文解字繫傳) деп аталды. Сюй Сюаньның мәтіндік сынағы барлық келесі зерттеулер үшін ерекше маңызды болды, өйткені ол Ли Янбиннің келтірген зиянын қалпына келтіріп, түпнұсқаға ең жақын нұсқаны жасады, сондай-ақ барлық кейінгі басылымдардың негізі болды. Сюй Кай, өз кезегінде, Сюй Шеннің мәтінінің мағынасын талдауға, қосымша белгілерді қосуға және әр жазба үшін фанцзе айтылуын түсіндіруге бағытталған экзегетикалық зерттеулерге ден қойды. Цин дәуірінің Шууэнь ғалымдарының арасында Чжу Цзюньшэн (c=朱駿聲; 1788–1858) сияқтылары Сюй Сюаньның мәтіндік сын үлгісін ұстанса, ал Гуй Фу (c=桂馥; 1736–1805) және Ван Юн (c=王筠; 1784–1834) сияқтылары Сюй Кайдың талдамалық экзегези үлгісін ұстанды.

Кейінгі және қазіргі зерттеулер

Шуауэнь Цзези ғалымдар үшін тарихи тұрғыдан өте құнды болған және қытай таңбаларының құрылымы туралы ең маңызды ерте дереккөз болған, бірақ оның көптеген талдаулары мен көптеген анықтамалары кейінгі зерттеулермен, әсіресе 19 ғасырдың соңында оракул сүйектеріндегі жазудың табылуымен ескірді. Қазір ол анықтамалар мен графикалық талдау үшін авторитетті деп саналмайды. Сюйдің бұрынғы оракул сүйектеріндегі жазуларға, сондай-ақ Шан және Батыс Чжоу кезеңдеріне жататын қола бұйымдарындағы жазуларға қолжетімділігі болмады, олар көбінесе құнды түсініктер береді. Мысалы, Сюй c=盧 (lǜ 'уайымдау', 'ойлау') таңбасын   радикалға жатқызды, оның фонетикасын c=虍 (hǔ 'жолбарыс') деп көрсетті. Дегенмен, қоладан жасалған бұйымдардағы осы таңбаның ерте нұсқаларында c=呂 (lǚ 'музыкалық тон') фонетикасы бар, ол c=盧 (lǔ 'құмыра', 'сарай') және c=虜 (lǔ 'тұтқын') таңбаларының ерте нұсқаларында да кездеседі. Цинь ғалымы Дуан Ючайдың түсіндірмелі "Шууэнь Цзези Чжу" (c=說文解字注) ерекше атақты, және студенттер әлі күнге дейін қолданатын ең көп таралған басылым. 20 ғасырғы ғылым жаңа түсініктер мен қолжетімділік ұсынды. Динг Фубао барлық қолжетімді Шуауэнь материалдарын жинап, оларды түпнұсқа сөздік тәртібімен кесіп, реттеп, фотолитографиялық әдіспен алып басылым шығарды. Шуауэнь зерттеулерінде Ма Зонгхуо (c=馬宗霍) және Ма Сюлун (c=馬敘倫) сияқты қытай және батыс ғалымдары елеулі жетістіктерге қол жеткізді.