Кіріспе
Этрус патшасы Клузиум қаласының Римге қарсы соғыстарға қатысқан Ларс Порсена (немесе Порсенна; этрус. Pursenas) – Рим қаласына қарсы соғыспен танымал этрус патшасы (лар). Ол Клузиум (этрус. Clevsin; қазіргі Хиузи) қаласын биледі. Оның билік ету мерзімі нақты белгіленбеген, бірақ римдік дереккөздерде соғыс шамамен б.з.д. 508 жылға жатқызылады.
Lars Porsena (or Porsenna; Etruscan: Pursenas) was an Etruscan king (lar) known for his war against the city of Rome. He ruled over the city of Clusium (Etruscan: Clevsin; modern Chiusi). There are no established dates for his rule, but Roman sources often place the war at around 508 BC.
Римге қарсы соғыс
Ларс Порсена Риммен б.з.д. 509 жылы монархияны құлатып, Римнің соңғы патшасы Луций Тарквиний Супербустың жер аударылуына әкеп соққан төңкерістен кейін қақтығысқа түсті. Отбасы этруск тектес болған, құлатылған монарх Порсенадан көмек сұрағанға дейін тақты бірнеше рет қайтадан алуға тырысты, бірақ ол сәтсіз аяқталды, өйткені сол кезде Клузиум өте күшті этруск қаласы болды. Алайда бұл жерде пікірлер екіге бөлінеді. Римдіктердің көптеген тарихнамаларында, соның ішінде Ливийдің еңбектерінде, Порсена Римге шабуыл жасап, қоршауға алды, бірақ қаланы қорғауда римдіктердің көрсеткен батылдығына қатты таңғалып, бейбітшілік жасауды жөн көрді. Дегенмен, басқа деректерде Порсенаның қаланы жаулап алуда белгілі бір табысқа жеткені айтылады. Бірақ ешбір деректе Тарквиний Супербус таққа қайта оралғаны туралы мәлімет жоқ. Осылайша, егер Ларс Порсена Римді шын мәнінде басып алған болса, онда ол бұрынғы династияны қалпына келтіру үшін емес, оны өзі бақылауына алу мақсатымен жасаған болуы мүмкін. Соғыс туралы айтылатын оқиғалар Порсенаға тікелей қатысты бірқатар мәселелерді қамтиды. Бір әңгімеде, Римді қоршауға алған кезде, Гай Муций есімді римдік жас Сенаттың мақұлдауымен Порсенаны өлтіру ниетімен этруск лагеріне жасырын кірді. Бірақ Муций патшаның алдына келгенде, Порсенаны одан ұқсас киінген хатшысынан ажырата алмады. Муций хатшыны пышақтап жарақаттағаннан кейін тұтқындалды. Порсенаның алдына әкелінгенде, ол басқа бір римдік патшаны өлтіруге тырысатынын мәлімдеді. Өзінің батылдығын көрсету үшін Муций оң қолын құрбандық отына салып, өзіне және ұрпақтарына "Скевола" ("солқай") деген лақап атты берді. Жастың батылдығына таңғалып, Порсена Муцийге бостандық беріп, лагерден жіберді. Ливийдің айтуынша, Порсена осыдан кейін келісім арқылы бейбітшілік орнатуға ұмтылды. Соғысқа қатысты тағы бір оқиғада, Порсенаның келісімнің бір бөлігі ретінде алған римдік тұтқындары туралы айтылады. Тұтқындардың бірі, Клоелия есімді қыз, этруск лагерінен қашып, бір топ римдік қыздарды бастап кетті. Порсена оны қайтаруды талап етті, ал римдіктер оған келісті. Бірақ ол қайтып келгенде, Порсена оның батылдығына таңғалып, қалған тұтқындардың жартысын босатуға рұқсат берді. Ол Римнің ең жас жігіттерін таңдады. Кейін римдіктер Клоелияға Via Sacra жолының басында атқа отырған Клоелияның мүсінін орнатты – яғни, эквестр ретінде бейнеленді. Ливий сонымен қатар, өзінің заманында Римдегі тауар аукциондары дәстүр бойынша "Порсена патшаның тауарларын сату" деп аталатынын айтады, және бұл Клузиуммен болған соғысқа қалай қатысты екенін түсіндіреді. Ливий бұл, ең болжамдысы, Порсена Римнен кеткен кезде римдіктерге сый ретінде өзінің азық-түлік қорын қалдырғандықтан болды деп қорытындылайды. Б.з.д. 507 жылы Порсена тағы да Рим сенатына елшілер жіберіп, Тарквинийді таққа қайтаруды өтінді. Римдіктер Порсенаға Тарквинийді ешқашан қайта қабылдамайтындарын және Порсенаның римдіктерге деген құрметі үшін Тарквинийді қайта қабылдау туралы талаптарын тоқтатуын хабарлау үшін делегаттар жіберді. Порсена келісіп, Тарквинийге Клузиумнен басқа жерде жер аударуын тапсырды. Порсена римдіктерге тұтқындарын, сондай-ақ Римнен келісім бойынша алынған Вейи жерлерін де қайтарды. Ливийдің айтуынша, осы оқиғалар Порсена мен Рим арасында адал бейбітшілік орнатуға себеп болды.
Арисиямен соғыс
508 жылға дейін Римді қоршаудан кейін Порсена әскерін бөліп, Клузиан әскерінің бір бөлігін ұлы Арунспен бірге Ариция латын қаласын қоршауға жіберді. Арикийліктер өз кезегінде Латын одағынан және Кумадан көмек сұрап, Клузиан әскері шайқаста жеңіліске ұшырады. Порсенаның қабірі б.з.б. 89 жылы римдік генерал Корнелий Сулламен Клузиум қаласының қалған бөлігімен бірге толығымен қиратылды.
Шығармалық қарау
Ларс Порсенна мен римдық тұтқын Клоелияның оқиғасы Пьетро Метастасионың Il trionfo di Clelia (1762) либреттосының негізі болып табылады. Француз жазушысы Мадлен де Скудери 1661 жылы «Клели» романын жазды. Томас Бэбингтон Маколейдің «Ежелгі Римнің жырлары» (1842) Хорацийдің Римге апаратын көпірді Ларс Порсенаның этрус әскерінен қорғаған туралы аңызды баяндайды. Роберт Грейвстің «Мен, Клавдий» (1934) романында болашақ император Клавдий мен тарихшылар Ливий және Полио арасындағы Ливийдің тарихтарының дұрыстығы туралы ойдан шығарылған әңгіме бар, олар Ларс Порсенаның Римді басып алғаны және Скевола туралы әңгіменің рас емеуі туралы сұрақтар көтереді. Этруск патшасы Грейвстің «Ларс Порсена немесе қастық сөздер мен бейәдептің болашағы» (1927) атты эссесіне де ат берді.