Кіріспе
Месопотамиядағы ежелгі Исин қаласы (, қазіргі арабша: Ishan al Bahriyat) – Ирактың әл-Қадисия провинциясында орналасқан археологиялық ескерткіш. Бұл орын ежелгі Таяу Шығыс қаласы Исиннің орналасқан жері болды, ол соңғы 4-мыңжылдық Ұрук кезеңінен бастап, кем дегенде б.з.д. 1-мыңжылдықтың соңына дейінгі Жаңа Вавилон кезеңіне дейін қоныстанған. Ол қазіргі әл-Дивания қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 40 километр қашықтықта жатыр. Исиннің қадағалаушы құдайы, кем дегенде ерте династия кезеңіне дейін барып жететін, емші құдай Гулa болды, онда ірі ғибадатханасы (, Э-галма) және Нинисина мен Суд сияқты байланысты құдайларға арналған кішірек құрылыстар да орналасқан.
Isin (, modern Arabic: Ishan al Bahriyat) is an archaeological site in Al Qādisiyyah Governorate, Iraq which was the location of the Ancient Near East city of Isin, occupied from the late 4th millennium Uruk period up until at least the late 1st millennium BC Neo Babylonian period. It lies about 40 kilometers southeast of the modern city of Al Diwaniyah. The tutelary deity of Isin, dating back to at least the Early Dynastic period, was the healing goddess Gula with a major temple (, E gal ma) sited there as well as smaller installations for the related gods of Ninisina and Sud.
Археология
Исин ежелгі Ниппур қаласынан оңтүстікке қарай шамамен 32 шақырым жерде орналасқан. Қазандырылған аумағы шамамен 150 гектарды құрайды, ең жоғары нүктесі шамамен 10 метр биіктікте. 1922 жылы бұл орын Исин екені жөнінде ұсыныс жасалды. Стивен Герберт Лэнгдон 1924 жылы Киш қаласындағы қазба жұмыстарын жүргізіп жатқанда, Ишан әл-Бахриятқа бір күндік сапармен келді. Ол Ишме Даған және Энлиль бани есімдері жазылған кірпіштерді тапты. Екі жылдан кейін, Американың Шығыс зерттеулері мектебінің тапсырмасымен Реймонд Догерти осы орында екі күндік сарқырама жүргізді, нәтижесінде Бур Син және Жаңа Вавилон патшасы Навуходоносор II-нің жазылған кірпіштері табылды. Қазіргі заманғы археологиялық жұмыстар 1973-1989 жылдар аралығында 11 маусым бойы неміс археологтарының Бартель Хруда басқаратын тобы Мюнхендегі Таяу Шығыс археология институтының тапсырмасымен жүргізілді. Өрт салдарынан тасталып қалған ғимараттардан Ескі Вавилон дәуіріне жататын жүздеген клинопись тақташалары табылды. Алайда, Ирактағы көптеген орындарда болғандай, Перс шығанағы соғысы (1990-1991) және Ирак соғысы (2003-2011) зерттеулерді тоқтатты. Қазба жұмыстары аяқталғаннан кейін, осы орында кең ауқымды қарақшылық қайта басталды деген хабарлар тарады. Неміс тобы жұмысын бастаған кезде, орын аумағының көп бөлігі бұрыннан тоналған еді. Гула ғибадатханасының Нинурта киіз үйінен табылған маңызды жәдігер – Акад империясының билеушісі Маништушудың алабастрдан жасалған сопасы. Онда «Маништушу, әлемнің патшасы, (осы сопаны) Нинисина қадірлісіне арнады» деген жазу бар. Сонымен қатар, Мальгиум билеушісі Такил-илисудың жазуы да табылды. Алғашқы табылған заттардың ішінде Жемдет Наср мөрі және Урук дәуіріне жататын кішкентай тас арстан мүсіні болды. Қазба жұмыстарының негізгі бағыты төрт метрлік қабырғамен қоршалған Гула ғибадатхана кешені болды. Кешеннің құрылысы Исин I, Кассит және Жаңа Вавилон кезеңдеріне дейін созылған, ал б.з.д. үшін мыңжылдыққа жататын табылған заттар оның бұрынғыдан да ертерек болғанын көрсетеді. Табылған заттардың ішінде 30 ит жерленген жерлер, ит суреттері салынған мыс медальондар, және бір дұғасы Гулаға арналған кішкентай саз ит мүсіндері бар. Исиннің екінші династиясының сегізінші билеушісі Адад-апла-иддинаға арналған, емші қадірлісі Нинезенаға арналған жазуы бар кірпіш те табылды. Бас үйіндінің басқа бөлігінде б.з.д. үшін мыңжылдыққа жататын ғимараттар «алтын әшекейлер, қола қарулар, цилиндрлік мөрлер және екі ерте династия кезеңіне жататын клинопись тақташалары» табылды, сондай-ақ Ишме Дағанға қатысты, Исин қаласының «Ұлы қабырғасын» салу туралы мәліметтер жазылған саз тікше және Ур-ду-куганың жазылған кірпіші табылды. Кассит қабатында, биіктігі 16,5 см, тек үш белдік киген, тізе бүгіп отырған еркектің Ескі династия III мүсіні табылды. Ғибадатхана кешенінің оңтүстігінде І династияның ерте кезеңіне жататын екі ғимарат табылды.
Тарих
Исин жері кем дегенде Убайд дәуіріндегі керамика сынықтары бойынша анықталған. Маңызды қоныстану ерте династиялық кезеңде, б.з.д. 3 мыңжылдықтың басы мен ортасында басталды. Исин Акад империясы тұсында да қоныстанғандығы белгілі. Үшінші мыңжылдықтың соңында Исинде Үр III империясы кезінде қарқынды құрылыс жұмыстары жүргізілді. Үрдің құлауынан кейін, Исин-Ларса дәуірінде аморлық әулет қалада билікті басып алды. Содан кейін қала Вавилонның бағынысына өтіп, бір кездері тастамал болып қалды. Касситтер кезінде қоныс қайта жанданды, одан кейін жергілікті билік орнады. Исин жаңа вавилондық кезеңге дейін әртүрлі деңгейде қоныстанды. Үшінші мыңжылдықтың соңында Үр III империясының құлауымен билікке талас басталып, басқа қала-мемлекеттер билік үшін күресті. Мариден келген аморлық, соңғы билеуші Ибби Синнің шамамен Ур III кезеңіндегі лауазымды адамы Ишби Эра Исин билігін алып, Исиннің бірінші династиясын құрды. Еламдықтар Исин мен Урға шабуыл жасап, Урды басып алды. Ишби Эраның жасаған ісінің бірі – эламдықтарды Урдан және аймақтан қуу болды, оның жылнамасы: "Жыл (патша Ишби Эра) Урдан өзінің күшті қаруымен эламдықты шығарды, ол оның ішінде тұрған еді". Шумер патшалар тізімі Ишби Эраның 33 жыл патшалық құрғанын көрсетеді, бірақ тек бір ғана патшалық жазу табылды. "Шетелдердің иесі, құдай Энлильге, оның иесі, <өз жерінің> иесі, құдіретті патша Ишби Эра оған арнап үлкен лира жасады, ол оның жүрегін қуантты. Ол оны өзінің өмірі үшін құрбан етті. Бұл лираның аты – «Ишби Эра құдай Энлильге сенеді»". Исин I династиясы екі ғасырдан астам билік етті. Оның ең қуатты кезеңі басында болды. Ларса мен бірнеше кішкентай аморлық қала-мемлекеттерінің күшеюімен Исиннің ықпалы азайды. Есімдері тарихқа енген билеушілердің бірі – Ишме Даган, оның құрметіне Шульги, Үр III патшасының үлгісімен жазылған көптеген гимндер жазылды. Исиннің патшалық ретінде ыдырауына қатысты нақты оқиғалар көбінесе белгісіз, бірақ кейбір деректерді біріктіруге болады. Құжаттар Исин үшін су көздеріне қол жеткізу үлкен мәселе болғанын көрсетеді. Исин сондай-ақ, Ларса және Лагаш провинциясының патшалық тағайындалған губернаторы Гунгунум Ур қаласын басып алған кезде ішкі төңкеріске ұшырады. Ур Перс шығанағының саудасының маңызды орталығы болғандықтан, бұл әрекет Исиннің экономикасын қиратты. Сонымен қатар, Гунгунумның екі ізбасары Абисаре мен Сумуэль (шамамен б.з.д. 1905 және б.з.д. 1894) Исиннің каналдарынан үзіліп, оларды Ларсаға бұруға тырысты. Бір кезде Ниппур да жоғалды. Исин ешқашан қалпына келмеді. Шамамен б.з.д. 1860 жылы, сырттан келген Энлил бани Исин тағына отырып, Ишби Эра құрған тұқым қуалайтын династияны тоқтатты. Кем дегенде 256 патша жылнамасының шамамен 75% табылды. Олардың көпшілігі стандартты форматта, бірақ Бүр Син жылдарын санады. Бұл жылнамалармен жаңа тақташалардың қосылуы Эра имитти мен Энлил бан арасында Суму абум және Икун пи Ишта есімді екі қосымша билеуші болғанын көрсетті. Суму абумның билігі бір жылға жетпеді.
Мәдениет және әдебиет
Бұл қала Месопотамия қалаларын байланыстыратын Исиннитум каналының жағасында орналасқан. Исиннің қамқоршы құдайы – емші әйел Нинтинуга (Гула) болды, және оған арналған ғибадатхана да сонда салынған. Исин патшасы Энлил бани Гулаға «Е ни дуб би» деп аталатын ғибадатхана, Судқа «Е дим гал ан на» деп аталатын ғибадатхана, Нинисинаға «Е ур ги ра» ғибадатханасы, сондай-ақ Нинбгал құдайына ғибадатхана салғанын мәлімдеді. Ишби Эра алдыңғы Үр III дәуірінде гүлденген көптеген діни амалдарды жалғастырды. Ол жыл сайын қасиетті неке рәсімін өткізуді жалғастырды. Бұл рәсім кезінде патша өлген Дюмузидің рөлін ойнады, және ол махаббат және соғыс құдайы Иннанна (Иштар деп те аталады) бейнесіндегі діни қызметкермен жыныстық қатынасқа түсті. Мұның патшаның құдайлармен байланысын нығайтатынына және соның арқасында елге тұрақтылық пен өркендеу келеді деп сенді. Исин патшалары өз қыздарын Урдың ай құдайының ресми діни қызметкерлері етіп тағайындауды жалғастырды. Осы кезеңдегі әдебиет те Исин әулетінің басталуымен Үр III дәстүрінің жалғасы болды. Мысалы, бұрынғы мыңжылдықта пайда болған патшалық гимн жанры дамыды. Исин билеушілеріне арналған көптеген патшалық гимндер Үр дәуіріндегі гимндердің тақырыптарын, құрылымын және тілін қайталады. Кейде гимндер патшаның өзінің атынан бірінші жақта жазылған, ал кейде олар патшаның құлағына жеткізілуі тиіс қарапайым азаматтардың тілегі болды (кейде бұл тілек өлген патшаға арналған). Осы кезеңде Шумер патшаларының тізімі соңғы түріне келді, бірақ оның негізінде көптеген ертерек деректер қолданылды. Тізімнің өзінің құрастырылуы Исин әулетіне нұсқау ретінде берілгендей, бұл оған халықтың санасында заңдылық сыйлады, себебі әулет бұрынғы (кейде аңызға айналған) патшалармен байланысты болды.