Кіріспе

1970 жылдан 1994 жылға дейін Гамбияның бірінші президенті Сэр Дауда Кайраба Жавара (16 мамыр 1924 – 27 тамыз 2019) – Гамбия саяхатшысы, 1962 жылдан 1970 жылға дейін премьер-министр, ал 1970 жылдан 1994 жылға дейін Гамбияның бірінші президенті қызметін атқарған, осы кезде ол қызметтен алынған. Жавара Маккарти аралындағы Бараджалиде, Мамма Фатти мен Алмами Жавараның ұлы ретінде дүниеге келді. Ол Банжулдағы (Батурст) методист ұлдар мектебінде білім алды, содан кейін Ганадағы Ачимота колледжінде оқыды. Глазго университетінің ветеринариялық медицина мектебінде ветеринарлық хирург мамандығын алды, содан кейін Ливерпуль және Эдинбург университеттерінде білімін аяқтады. 1953 жылы Гамбияға оралып, Аугуста Махониге үйленді және ветеринариялық қызметкер болып жұмыс істеді. Ол саясатқа қатысып, жаңа Халықтық прогрессивті партиясының (ХПП) хатшысы болды және 1960 жылғы сайлауда Өкілдер палатасына сайланды. Ол ХПП-нің жетекшісі болды, содан кейін 1962 жылы елдің бірінші премьер-министрі болды, Пьер Сарр Н'Джие бас министрлік қызметін атқарғаннан кейін екінші үкімет басшысы болды. Жавара басшылығымен Гамбия 1965 жылы Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды. Ол премьер-министр қызметінде қалды, ал Елизавета II Гамбияның патшайымы ретінде мемлекет басшысы болды. 1970 жылы Гамбия республика болып жарияланды, ал Жавара оның бірінші президенті болып сайланды. Жавара билігіне ең үлкен сын 1981 жылы туды, сол кезде төңкеріс жасауға тырысылды және көршілес Сенегалдің әскерлері араласуға мәжбүр болды, төңкеріс әрекеті аяқталғанға дейін 400-ден 800-ге дейін адам қаза тапты. Төңкеріс әрекетінен кейін Жавара мен Сенегал президенті Абду Диуф Сенегабия конфедерациясын құру туралы жариялады, бірақ ол ұзаққа соқпады және сегіз жылдан кейін, 1989 жылы таратылды. Жавара 1994 жылға дейін билік жүргізді, содан кейін Яхья Джамме бастаған төңкеріс билікті басып алды. Осыдан кейін ол эмиграцияға кетті, бірақ 2002 жылы қайтып келді және 2019 жылы қайтыс болғанға дейін Гамбияда зейнеткерлікке шықты.

Балалық шақ және ерте білім беру

Дауда Жавара 1924 жылы Гамбияның орталық аймағындағы Бараджали Тенда ауылында Алмамми Жавара мен Мама Фаттидің ұлы ретінде дүниеге келді. Бұл ауыл сол кезде Батурст деп аталған Банжуль қаласынан шамамен 150 миль (241 км) қашықтықта орналасқан. Дауда анасының тарапынан алты ұлдың соңғысы, ал На Сесейдің және Басади мен Шериф Жавараның кіші інісі болды. Олардың әкесі Алмамми бірнеше әйелге ие болған, ол Барайалли Тендадан Валли Кундадағы сауда орталығына қатынайтын аристократиялық отбасынан шыққан жақсы саудагер еді. Оның отбасы, Жаваралар, бір кездері Ескі Малидің Гбара мүшелері ретінде қызмет еткен. Дауда ерте жасынан-ақ жергілікті араб мектептеріне барып, Құранды жаттады, бұл Гамбиядағы көптеген балалар үшін міндетті рәсім болды. Барайли Тендада бастауыш мектептер болған жоқ: ең жақын мектеп провинциялық астана, Джорджтаун (Джанжанбуре) қаласында орналасқан, бірақ бұл пансион басшылардың ұлдарына арналған. 1933 жылы жас Жавараның білімін оның әкесінің досы, Эбрима Юма Джаллоу есімді саудагер демеушілік етті. Оның сауда орталығы Уали Кундадағы Аламмидің сауда орталығына қарама-қарсы орналасқан. Дауда Мұхаммедтің бастауыш мектебіне қабылданды, онда оған I. M. Garba Jahumpa сабақ берді. Мұхаммедтен бітіргеннен кейін Жавара барлық сыныптарды ұнатып, бірақ ғылым мен математикада ең үлкен қабілетін көрсетті, соның нәтижесінде барлық ұлдарға арналған орта мектепке шәкіртақы алды. 1945 жылы мектепті бітіргеннен кейін 1947 жылға дейін Батурстағы (қазіргі Банжуль) Виктория ауруханасында медбике болып жұмыс істеді. Колониялық Гамбиядағы шектеулі мансаптық және білім беру мүмкіндіктері оны Ғылымды оқыған Ачимота, Аккрадағы Уэльс принці колледжіне бір жылға жіберді. Уэльс принці колледжінде (көптеген адамдар Ачимото колледжі деп біледі) оқыған кезінде Жавара Гана мен Африкадағы көптеген отарлар саяси тәуелсіздік немесе ішкі басқару құқығы үшін күресіп жатқан кезде саясатқа қызығушылық танытпады. Гананың негізін қалаушы Кваме Нкрумамен кездескеніне қуанғанымен, сол кезде бұл оқиғаның маңызы зор болған жоқ. Ачимото колледжін бітіргеннен кейін Жавара Шотландияның Глазго университетіне ветеринария мамандығын оқуға шәкіртақы алды. Ол кезде колониялық білім беру африкалықтарды мемлекеттік қызметтегі ең қарапайым кеңселік жұмыстарға дайындауға бағытталған. Гамбиялықтардың ғылым саласында шәкіртақы алуы сирек кездесетін жағдай еді. Жавараның саясатқа деген қызығушылығы 1940 жылдардың аяғында Глазго университетінде оқыған кезінде оянды. 1948 жылы ол Африка студенттер қауымдастығына қосылып, кейін бас хатшы және президент болып сайланды. Сонымен қатар, Глазгода оқыған кезінде Жавара студенттік лейбористік партия ұйымы, «Forward Group» тобына қосылып, сол кездегі еңбек саясатына белсенді қатысты. Жавара ешқашан «солшыл» болмағанымен, Лейбористік партияның социалистік саясаты мен идеологиясына терең үңілді. Глазгода Жавара кейіннен Британ Гвианасының (қазіргі Гвиана) премьер-министрі болған Чедди Джаганмен танысты. Жавара өзінің өміріндегі осы кезеңді «саяси тұрғыдан өте қызықты» деп сипаттады. Бұл панафрикалық құлшыныстың күшейте түскен және жеке тұлғаның саяси өсуіне мүмкіндік берген кезең болды. Ол 1953 жылы оқуын аяқтады. Кейін ол Шотландияға оралып, 1957 жылы Эдинбург университетінде тропикалық ветеринария саласында қосымша диплом алды.

Гамбияға қайта оралу

1953 жылы мал дәрігері мамандығын бітірген Жавара еліне оралғанда, алдымен мал дәрігері болып қызмет етті. 1955 жылы Батурст қаласындағы көрнекті Аку, сэр Джон Махонидің қызы Аугуста Махониге үйленді. Аку – шағын, білімді топ, олар Гамбияға азаттық алғаннан кейін қоныс аударған босатылған құлдардың ұрпақтары. Олардың саны салыстырмалы түрде аз болғанына қарамастан, колонияның әлеуметтік, саяси және экономикалық өмірінде басымдыққа ие болды. Көптеген қарсыластар бұл Жавараның жақсы тұрмыстық Англикан әйеліне үйлену тілегінің ерекше болғанымен, прагматикалық орындалуы екенін айтады. Мал дәрігері ретінде Жавара Гамбияның түкпір-түкпірін айлар бойы аралап, малға екпе салды. Осы процесте ол протектораттағы жақсы жағдайдағы мал өсірушілермен құнды әлеуметтік байланыстар мен қарым-қатынастар орнатты. Бұл топ, аудандық басшылар мен ауыл ақсақалдарымен бірге, кейінірек оның алғашқы саяси қолдауының көп бөлігін құрады. Белгілідей, сол кездегі британдық отарлық саясаты Гамбияны екіге бөлді: колония және протекторат. Колония аймағындағы ересектерге, соның ішінде Батурст және Комбо Сент-Мэриге, сайлау құқығы берілді, ал протектораттағы әріптестеріне берілмеді. Саяси белсенділік пен Заң шығару кеңесіндегі өкілдік тек колониямен шектелді. Гамбияға оралған кезде колониядағы саясатта Батурст және Комбо Сент-Мэри аймақтарынан шыққан қалалық элиталар басымдық құрды. 1959 жылы Гамбия өзенінің төменгі ағысындағы ірі сауда қаласы Басседе өткен жиналыста Халықтық прогрессивтік қоғамның басшылығы қалалық партиялар мен олардың көшбасшыларына қарсы тұру үшін атын өзгерту туралы шешім қабылдады. Осылайша Протекторат халық партиясы құрылды. Сол жылы Санжали Божанг (жаңа партияның демеушісі және негізін қалаушы мүшесі), Бокарр Фофана және Мадиба Джанне бастаған делегация Абукоға келіп, Жавараны партия хатшысы лауазымына ұсыну туралы хабарлады. Жавара 1960 жылғы сайлауға қатысу үшін бас ветеринарлық дәрігер лауазымынан кетті. Протекторат халық партиясы партияның барлық топтарды қамтитынын көрсету үшін Халықтық прогрессивтік партиясы (ХПП) деп қайта аталды, бұл оның тек мандайка тілдес халқына негізделген партия деген жалпы пікірге қарсы болды. Уақыт өте келе ХПП және Жавара қалалық партиялар мен олардың көшбасшыларын басып өтті. Арнольд Хьюз бұл өзгерісті «жасыл революция» деп атады, бұл саяси процесте ауылдық элита қалалық саяси шағын буржуазияға қарсы шығып, жеңіске жетеді. Жавараның партия басшылығына көтерілуі күмәнда тудырмады. Протектораттан шыққан бірнеше университет бітірушілерінің бірі ретінде, жалғыз мүмкін үміткер Кудаңнан доктор Ламин Марена болды. 1964 жылдың наурыз айында Леопольд Седар Сенгордың сапарынан кейін Гамбия мен Сенегалдың экономикалық бағдарламаларын үйлестіру ниеті жарияланды. Ауыл шаруашылығы саласына ерекше назар аударылатын болды.

1981 жылғы төңкеріске ұмтылу

Дауда Жавараның билігіне ең үлкен сын (1994 жылы оның билігін аяқтаған төңкерістен басқа) 1981 жылы жасалған төңкеріс әрекеті болды, оны марксистік көзқарастарға келген бұрынғы саясаткер Кукой Самба Саньян бастады. Экономиканың әлсіреуі және жетекші саясаткерлерге қатысты сыбайлас жемқорлық айыптауларынан кейін 1981 жылғы 29 шілдеде орын алған төңкеріс, Кукой Самба Саньянның Гамбия Социалистік-революциялық партиясы мен "Field Force" (елдің қарулы күштерінің басым бөлігін құрайтын жарым әскери күш) элементтерінен құралған солшыл Ұлттық революциялық кеңес тарапынан жүзеге асырылды. Келісімдерге қол қоюдың жылдамдығы және Гамбия халқының көпшілігінің қатысуының болмауы көптеген адамдарға бұл келісімнің саяси ыңғайлылыққа қызмет ететінін көрсетті. Президент Жавара сәтсіз төңкерістің және Сенегал үкіметінің салдарынан үлкен қысымға ұшырады. Сенегалмен жасалған келісім бойынша Диуф президент, ал Жавара вице-президент болды. Конфедеративтік парламент және кабинет құрылды, бірнеше министрлік лауазымдар Гамбияға берілді. Сонымен қатар, жаңа конфедерациялық армияның бір бөлігі ретінде жаңа Гамбия армиясы құрылды. Гамбия армиясының құрылуы көптеген бақылаушыларды алаңдатты. Ондай институт, олардың пікірінше, 1981 жылғы 30 шілдедегі оқиғалардың қайталануын ешқандай жағдайда азайта алмайды және режимнің тұрақтылығына кепілдік бермейді. Армия құруға келісім бергенімен, Жавара өзінің болашақ саяси құлдырауының тұқымын септі. Уақыт өте келе армия саяси лауазымдарға күшті талапкерге айналады, ол саяси партиялардан тек зорлық-зомбылық құралдарын бақылаумен ғана ерекшеленеді. Алайда, 1994 жылғы оқиғалар көрсеткендей, мұндай атмосфера төңкерістер мен қарсы төңкерістер үшін өте қолайлы жағдай болды. Режимге халықаралық жақсы ниет бірден білдіріліп, көп ұзамай Жавара елдегі саяси және экономикалық қайта құру процесін бастады.

Экономикалық реформа

Гамбия әлемдік экономикаға ауыл шаруашылығы экспортын (көбінесе жер жаңғағы) және туризмді ұсынушы ретінде енді. Тәуелсіздік алғаннан бері экономика құрылымында елеулі өзгеріс болған жоқ, ол негізінен жер жаңғағы өндірісіне тәуелді болып қала береді. Ауыл шаруашылығы және туризм – ел үшін басым секторлар, сондай-ақ шетелдік валютаның, жұмыспен қамтудың және табыстың негізгі көздері. Экономиканың өсуіне байланысты, үкімет 1970-ші жылдары «Гамбияландыру» саясатын енгізді, бұл экономикада мемлекеттің рөлін кеңейтуге алып келді. 1975 жылдан 1980 жылға дейінгі кезеңде мемлекеттік қызметкерлердің саны 75 пайызға өсті. 1985 жылдың ортасында Гамбия, Жавара басшылығымен, Сахара асты Африкасындағы елдердің арасындағы ең толыққанды экономикалық бейімделу бағдарламаларының бірі – Экономикалық жаңару бағдарламасын (ЭЖБ) бастады. Гарвард Халықаралық Даму Институты мен Халықаралық Валюта Қоры экономистерінің көмегімен Гамбия елдің экономикалық құрылымын жақсартты. ЭЖБ аясында 1985-1986 жылдары дефицит 72 миллион даласиді құрады, ал 1990-1991 жылдары 169 миллион даласиге дейін өсті. Алайда, ЭЖБ құрылғаннан кейін бір жыл өткен соң, 1986 жылдың ортасында Гамбия экономикасының жаңаруы басталды. Үкімет бюджет дефицитін азайтты, шетелдік валюта резервтерін арттырды және қарыздық міндеттемелер бойынша өтелмеген берешекті жойды. ЭЖБ аясында экономикалық мүмкіндіктер көбейді, көптеген жеке кәсіпкерлер мен мемлекеттік қызметкерлер пайда табу үшін заңсыз жолдарға жүгінді. Сыбайлас жемқорлық ХДП үшін үлкен легитимділік дағдарысын тудырды. Бірнеше сыбайлас жемқорлық фактілері ашыққа шықты және ХДП режимін ауыр айыптады. Гамбия Коммерциялық Даму Банкі қарыздарды жинауға сәтсіздікке ұшырағандықтан құлдырады. 1992 жылы Парламент Актісіне сәйкес Активаларды басқару және қалпына келтіру корпорациясы (АБҚ) құрылды, бірақ ХДП үкіметі АБҚ-ның қалпына келтіру жұмысына көмектесу үшін өзінің ықпалын пайдалануға дайын болған жоқ. Бұл әсіресе ұятты болды, өйткені ең көп несие алған адамдар мен ұйымдар ХДП-ге жақын болды. Гамбия Ынтымақтастық Одағында (ГИО) ақша жымқыру схемасы ашыққа шықты, сондай-ақ кеденде алаяқтық оқиғалары тіркелді. Байлық пен жеңілдіктерге толы өмір салтын сақтау үшін көптеген элиталар мемлекеттік билікті манипуляциялаудан тартынбады. Сыбайлас жемқорлық Гамбияда, әсіресе ХДП билігінің соңғы екі жылында, күрделі проблемаға айналды. 1992 жылы Гамбия Африкадағы және әлемдегі ең кедей елдердің бірі болды, туғандағы өмір сүру ұзақтығы 45 жылды құрады, нәресте өлімі 1000 тірі туғанға 130, бала өлімі 1000-ға 292, бес жасқа дейінгі бала өлімі 1000-ға 227 болды. Осы кезде 1000 тірі туған баланың 120-сы безгек салдарынан қайтыс болды. Гамбияда 75 пайыз сауатсыздық деңгейі болды, халықтың 40 пайызы ғана таза суға қол жеткізе алды, ал халықтың 75 пайыздан астамы абсолютті кедейлікте өмір сүрді. Экономикалық дағдарысқа жауап ретінде іске асырылған құрылымдық бейімделу бағдарламалары үкіметтің фрагментациясына, жекешелендіруге, түрлі топтарды біріктірудегі қолдаудың азаюына және сыбайлас жемқорлықтың өсуіне әкелді. 30 жыл бойы ХДП режимі азайған ресурстармен жұмыс істеді және бұрынғыдай билік ете алмады. Жавараның ХДП-і жақсы экономикалық басқару қоғамның көпшілігіне пайда әкеле алатынын көрсетпегендіктен, бәсекелестік партиялық жүйенің сенімділігіне күдік туды.

Режимнің сақталуы

Гамбия тәуелсіздік алған кезде Жавараның билікті ұстап тұруы оның төмен дәрежедегі әлеуметтік статусының үлкен кемшілігі болды және оның күшті жақтарын (әсіресе, университет білімі) басып тастау қаупін тудырды. Тәуелсіздікке дейін Жавараның лауазымына жасалған екі сын оның осалдығын көрсетті және партияның негізін қалаушы мүшелерінің толық адалдығына сене алмайтынын анықтады. Тәуелсіздік алғаннан кейін Жавараның серкелері оны өздерінің өкілі, тіпті номиналды басшы деп қарады және оның жеке өсуіне көмектесуіне мүдделі болды. Осы жағдайларды ескере отырып, Жавараның міндеті – өзінің төмен дәрежедегі әлеуметтік статусынан жеңіп шығу, партиядағы билігін нығайту және оның саяси бағытын бақылауға алу болды. Ол бұл үшін мәжбүрлеуге жүгінбеді. Саяси себептермен «жоғалып кету» құбылысы PPP үкіметінің бөлігі болған жоқ; қарсыластар да, жақтастар да жасалма айыптаулармен ұсталмады немесе мазаламауға ұшырамады. Жавараның мәжбүрлеу тактикасын қолданбауға және одан әрі аман қалуына сәттілік те ықпал етті, бірақ оның шебер саяси басшылығы да маңызды рөл атқарды. Өз партиясының ішінде Жавара мақсатына жету үшін зорлық-зомбылықтан бас тартуға дайын адамдармен қоршалғандығына қуанды, бірақ осы ұстамдылықтың көп бөлігі Жавараға тиесілі – оның патронаж ресурстарын шебер пайдалануы, жақын қарым-қатынастарды дамытуы және PPP ішіндегі фракцияларды салиқалы теңестіруі. Мәжбүрлеу мүмкіндігінен айырылып, ал эмоциялық байланыстар, оларға уақыт өте келе қол жеткізілген, орта және ұзақ мерзімді ресурс болғандықтан, Жавара бастапқыда инструменталдық байланыстарға және патронаждың бөлінуіне көп сүйенді. Оның шектеулі ресурстық базасы айқын, бірақ еңсерілмейтін проблема тудырды. Үкіметтік топтың ішінде министрлік лауазымдар – жомарт жалақы, жеңілдіктер және кейбіреулер үшін заңсыз байлыққа қол жеткізу мүмкіндігін ұсынатын – ең ізделісті қамқорлық нысаны болды, бірақ 1970 жылға дейін министрлік лауазымдардың саны жетіден аспады. 1992 жылға қарай олардың саны салыстырмалы түрде он төрт адамды құрады. Осы шектеулерге қарамастан, Жавара өзінің бағыныштыларының саяси болашағына билігін арттыру және өзін көшбасшы ретінде бекіту үшін қамқорлықты бөлудің барлық түрлерін (тағайындау, жоғарылату, тоқтату, төмендету және қайта жандандыру) шеберлікпен пайдаланды. 1965 жылға дейінгі билікке қарсы сынға жауап ретінде Жавара негізін қалаушы мүшелердің санын, біртіктігін және билігін азайтуға кірісті. Партияның алғашқы жақтастарының көптегені (адалдық танытпағандардың өзі) PPP үкіметінің алғашқы жылдары министрлік лауазымдарынан айырылды. Жавара күш қолданбаған болуы мүмкін, бірақ оған сезім де кедергі келтірмеді; оның прагматизмі және жеке саяси позициясын нығайту үшін бұрынғы жақтастарын төмендетуге немесе тіпті тастауға дайындығы айқын болды. Жавара өзінің саяси позициясын биліктегі топтың жаңа қолдау көздерін қосу арқылы одан әрі нығайтты. Оның саяси келісімге құштарлығы ППП-ның бастапқы мүшелерінің ықпалын әлсірету және саяси оқшауланудан қашу қажеттілігімен тығыз байланысты болды. Алғашқы топ жаңадан келгендердің билік үшін күреске қатыспағанын және қазір олардың еңбегінің жемісін көріп отырғанын жақтырмады. Этно-аймақтық факторлар бұл наразылықты күшейтті; қосылғандар бұрынғы колония мен протектораттың барлық этникалық топтарынан келді. Жавараның халықтық қолдауы мен жақын қарым-қатынастарды дамытуы шектеулі патронаж ресурстарына түсетін қысымды жеңілдету үшін маңызды болды. Патронаждың шеберлікпен бөлінуі және сыбайлас жемқорлыққа төзімділік (кейін талқыланатын болады) PPP-ның аман қалуында маңызды рөл атқарса да, Жавара өзінің кейбір әріптестері сияқты элиталық деңгейдегі ресурстарды бөлуге көп сенбеді.

Сыбайлас жемқорлық және саяси өмір сүру

Көптеген жылдар бойы бақылаушылар Гамбиядағы сыбайлас жемқорлықты Африканың көптеген басқа мемлекеттерімен салыстырғанда айтарлықтай аз деп қарастырды. Кері көріп қарағанда, бұл пікір шамадан тыс көрінеді, бірақ сыбайлас жемқорлық басқа жерлердегідей деңгейге жеткен жоқ. Жавараның өзі де, оның көптеген серіктері де артық байып алудан аулақ болды. Тіршілік үшін күрестің қарама-қайшы талаптары – әсіресе, сыбайлас жемқорлық режимде алуға қиын болған шетелдік көмек пен халықтың қолдауы қажеттігі, Жавараны «рұқсат етілген» сыбайлас жемқорлыққа белгілі шектеулер қоюға итерді. Парламент немесе баспасөз арқылы жария ету мүмкіндігі де қосымша шектеу болды. Дегенмен, Халықтық прогрессивті партияның билікте болған соңғы жылдарындағы оқиғалар, төңкерістен кейінгі жарияланымдар мен тергеулер сыбайлас жемқорлықтың маңызды құбылыс екенін және ППП-ның өмір сүруінде маңызды рөл атқарғанын көрсетеді. Жавара сыбайлас жемқорлықтың саяси артықшылықтарын жақсы түсінген. Негізінен, сыбайлас жемқорлық патронаж желісінің маңызды бөлігін құрап, элитаның жиналуына көмектесті. Бұл PPP саясаткерлері (Жавара бастаған), жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлер және Гамбия бизнесмендері арасында өзара тиімді және қолдау көрсету қарым-қатынастарын құру мен нығайту құралы болды. Бастапқыда сыбайлас жемқорлық ППП-ның өмір сүруіне маңызды үлес қосты, саяси, бюрократиялық және бизнес мүдделерін өзара тиімді және қолдау көрсету қарым-қатынастарының тізбегінде біріктірді. Алайда, ұзақ мерзімде бұл режимді әлсіретуге себепкер болды. Бұл туралы алғашқы белгі 1981 жылы болды, сол жылы төңкеріс жасауға тырысқан Кукой Самба Санянг «сыбайлас жемқорлық пен мемлекеттік қаражатты ысырап етуді» араласудың басты себебі ретінде атады. Санянгтың әрекеттерінде мүмкіндікті пайдаланушылық элемент болғаны сөзсіз, бірақ ол өз әрекеттерін ақтау үшін сыбайлас жемқорлықты пайдаланғаны мәселеге қоғамның назарын аударды. Төңкеріске бір ай бұрын, пастор Иан Роуч сыбайлас жемқорлыққа қарсы ашық сөйлеген, жергілікті баспасөз төмен деңгейдегі бюрократиялық ұрлықтың көптеген жағдайларын жариялаған, ал жоғары деңгейде Жавараның 1970-ші жылдардың соңында министрлер мен мемлекеттік қызметкерлерге көрсеткен кеңшілігіне көптеген адамдар наразылық білдірген. Сыбайлас жемқорлық туралы қоғамның хабардарлығының артуы ППП режимін әлсіретіп, 1994 жылғы заговоршыларға араласуға ыңғайлы сылтау берді. Көптеген сарбаздар өздерінің қанағаттанарлықсыз тұрмыс жағдайларын сыбайлас жемқорлықтың көрінісі деп есептегендіктен, бұл оларға да себеп болды. Жавара жаңа әскердің өзіне және елге төндіретін нақты қауіпті бағаламаған болуы мүмкін, және, шын мәнінде, сыбайлас жемқорлық мәселесін шешуде кешіккен болуы мүмкін. Осы айыптауға ол былай деп жауап берді: Көптеген африкалық көшбасшылар халықтың қолдауы мен элитаның келісімі арасындағы оң байланысты біледі. Алайда, ресурстардың жетіспеуі көшбасшыларды элитаның пайдасына басымдықтарға итергені мүмкін. Гамбияда Жавараны саяси өмір сүрудің басқа жолын таңдауға екі фактор итермеледі. Біріншіден, ППП бірнеше партиялық сайлауда жеңіске жетуі керек еді. Екіншіден, Жавараның мәжбүрлеуді өмір сүру тәсілі ретінде қабылдамауы, ашық қоғамдық наразылықты жай ғана басып тастау мүмкін емес еді; белгілі бір әлеуметтік топтар төндіретін жасырын қауіптің ұйықтап қалғаны маңызды болды. Әйгілі болғандай, Жавараның көптеген халықтың қолдауы болды.

1994 жылғы төңкеріс

1991 жылдың желтоқсанында Жавара 1992 жылы қайта сайлануға түспейтінін жариялады. 30 жылдық басшылықтан кейін ол зейнетке шығуға шешім қабылдады. Бірақ, оның хабарламасы алаңдатуға себеп болды, сондықтан ол қайтадан сайлауға қатысуға келісті. Дегенмен, оның зейнетке шығу мәселесі Гамбияның саяси болашағына қатысты күмәндік тудыра берді және наразылық күшейді. Ол дауыстардың 56 пайызымен қайта сайланды. 1994 жылдың 22 шілдесінде лейтенант Яхья Джамме басқаратын әскерилер тобы ел астанасына шабуыл жасады. Төңкеріс сәтті аяқталды және Жавара 2002 жылға дейін елден қуылды. Алайда, бұл төңкеріс, Жавараны құлатуға жасалған бұрынғы әрекеттерге қарағанда, "қан төгілмей" өтті деп есептелді. Жавара зардапсыз құтылды: төңкеріс басталған кезде аймақта болған американдық соғыс кемесі оны Сенегалға жеткізді. Жавара өзінің жұмысы демократия, бірлік және жеке бастың ерекшеліктеріне қатысты төзімділік принциптеріне негізделген, экономикалық жағынан гүлденген қоғам құруға септігін тиеді деп үміттенеді. Алайда, жаңадан тағайындалған бес мүшеден тұратын басқару кеңесі конституцияны таратып, демократия қайта орнатылғанша (кем дегенде қағаз жүзінде) бүкіл елде коменданттық сағат енгізді. Ол Гамбияға құрметті ақсақал ретінде оралды, бірақ өмірінің соңына дейін саясатқа қатысуына тыйым салынды. 2007 жылы ол Нигерияға, Батыс Африка елдерінің (ЭКОУАС) тобын басқаруға таңдалды, олар Нигерияның 2007 жылғы сәуір айындағы президенттік сайлауға дайындығын бағалау үшін барды. Кейін ол Фаджара қаласында тұрып, сонда қайтыс болды. 2017 жылдың 3 ақпанында, жаңадан сайланған президент Адама Барроу Жавараның үйіне келіп, Барроу үкіметіне қолдау көрсетуге уәде берді. Ол қайтыс болған кезде, сэр Дауда Гамбия монархиясы тұсында (1966 жылғы Жаңа жылдық құрметтеулерде) рыцарь атағын алған соңғы Гамбиялық азамат еді.

Гамбия валютасындағы бейнесі

Сэр Дауданың суреті 1971 жылдан 1994 жылға дейін Гамбия даласисінің әртүрлі банкноталары мен монеталарында бейнеленген.