Кіріспе

Қытайлықтардың Аспан туралы көзқарасы

Тянь (天) – қытай мифологиясы, философиясы және дініндегі ең көне қытай терминдерінің бірі және маңызды ұғым. Шан әулеті тұсында (б.з.д. 17–11 ғасырлар) қытайлар ең жоғары құдайларын Шанди немесе Ди (帝, 'Тәңір') деп атаған. Одан кейінгі Чжоу әулеті кезінде Тянь осы тұлғамен теңестірілді. 20 ғасырға дейін Тяньға табыну Қытайдың ресми мемлекеттік діні болды. Даосизм мен Конфуциандық ілімдерде Тянь (космостың аспандық жағы, көбінесе "Аспан" деп аударылады) оның Ди (地, көбінесе "Жер" деп аударылады) толықтыратын жағымен байланысты айтылады. Олар шындықтың Үш Әлемінің екі полюсін ұстап тұрады деп саналады, ортаңғы әлемді Адамзат (人, ), ал төменгі әлемді демон-шайтандар (魔, ) және "арвақтар", күнәлілер (鬼, ) билейді. Тянь түрліше "кішірек құдайлар мен адамдарға билік ететін", "тәртіп пен тыныштық немесе апат пен жаза" әкелетін "жоғары күш" ретінде қарастырылды, сондай-ақ құдай, тағдыр немесе осылардың бірі ретінде де түсіндірілді.

Кейіпкерлер

Қазіргі қытай таңбасы lang=zh және ертедегі мөр жазуы lang=zh және lang=zh-ді біріктіреді, бірақ Шан оракул сүйек жазуы мен Чжоу қола бұйымдары жазуындағы кейбір түпнұсқа таңбалар зор тұлғаның үлкен басын антропоморфтық түрде бейнелейді. Ежелгі оракул және қола идеограммалары 大 "үлкен; зор" мағынасын білдіретін, қолдары созылған, таяқшамен бейнеленген адамды көрсетеді. Оракул және қола таңбаларындағы Тиан 天 бұл "үлкен (адам)" бас сүйегін, төртбұрышты немесе дөңгелек баспен, немесе бір немесе екі сызықпен белгіленген баспен ерекше көрсетеді. Шюсслер Тианның қола графикасын атап өтеді, онда дөңгелек баспен адам бейнеленген, бұл lang=zh "4-ші Аспан сабағы" сияқты, және "Антропоморфтық графика бастапқы мағынасы "аспан" емес, "құдай" болғанын көрсете алады немесе көрсетпеуі мүмкін" деп болжайды. 天-ның екі түрі бар: lang=zh (lang=zh 'екі' және lang=zh 'адам') және Даолық монета lang=zh (lang=zh 'көк' және lang=zh 'ци', қараңыз "көк аспан").

Этимология

Tian 天 орта қытай тіліндегі (б.з. 6-10 ғасырлар) реконструкциялары t'ien, t'iɛn, thɛn > thian және then болып келеді. Ежелгі қытай тіліндегі (б.з.б. 6-3 ғасырлар) реконструкциялары *t'ien, *hlin, *thîn және *l̥ˤin. Тианның этимологиясы тұрғысынан, Шусслер оны моңғол тіліндегі tengri 'көк', 'аспан', 'құдай' сөзімен немесе тибет-бирман тілдеріндегі taleŋ (Ади) және tǎ lyaŋ (Лепча) сөздерімен байланыстырады, екеуі де 'көк' мағынасын білдіреді. Дегенмен, 天 сөзінің ежелгі қытай тіліндегі (*qʰl'iːn немесе *l̥ˤi[n]) басқа реконструкциялары дауыссыз бүйірлік әуелік дыбыспен басталатындығын, яғни бірнеше дыбыстың тіркесімін немесе жеке дыбысты көрсеткен. Бакстер мен Сагарт шығыс Хань тіліндегі диалектілік айырмашылықтарға, 天 сөзінің фонетикалық-семантикалық күрделі қытай таңбаларындағы қолданылуына және шетел тілдерінен алынған сөздерді жазу үшін оның таңдалуына назар салды. Бұл деректердің барлығы оларды б.з. 200 жылы Тианның екі түрлі айтылуы болғаны туралы қорытындыға келтірді: *tʰ және *x, екеуі де ертеректегі дауыссыз *l̥ˤ дыбысынан пайда болған болуы мүмкін. Әрі қарайғы этимологиясы белгісіз. Бұл сөздің "көк" деген мағынаны білдіретін Сяньби (Хуньн) тіліндегі haak lin 赫連 транскрипциясымен байланысты болуы мүмкін.

Қытайша түсіндірмелері

"Жаратушы Ие" және "Жәдір Император" – конфуциандық және даосизмдегі ең жоғарғы құдайды атау үшін қолданылған терминдер, ол антропоморфизацияланған Тянь еді. Кейбір түсініктер бойынша, бұл есімдер бір-бірімен мағыны жақын деп есептелген. Тянь – "құдайлар мен басқа да адамнан асқан күштердің мекені" ретінде қарастырылған. Сонымен қатар, ол "адамзаттың моральдық заңдарын да, табиғаттың физикалық заңдарын да қорғайтын, Құдайдың құдіретімен тең" деп түсіндірілген. Қытай мәдениетінде көк – "тәртіппен мағыны жақын", "жаратылыс жоспарлары", "жер бетіндегі билеушілердің билігінің негізі және әдемілік, жақсылық пен шындықты бағалау өлшемдері" ретінде қарастырылады.

Конфуцийшілдік

Конфуцийшілдікте Көк пен Жерге (Di) деген терең құрметпен келген діни жағы бар, олардың күші табиғат ағынын реттеп, адамдар өміріне әсер етеді. Бұл, олардың Көкке және табиғаттың басқа да элементтеріне деген құрметінен, олардың бірлігінен туындайтын принциптен және жалпы алғанда, тұтас үйлесімділіктен туындайды, бұл – "шынайы сананың негізі".

Мози

Мози үшін Көк – құдайлық билеуші, ал Көктің ұлы – жер бетіндегі билеуші. Мози рухтар мен кішігірім жын-шайтандардың бар екеніне немесе кем дегенде, әлеуметтік себептермен оларға арналған рәсімдер орындалуы керек деп сенді, бірақ олардың міндеті – Көк тілегін орындау, зұлымдық жасаушыларды қадағалау және жазалау. Мози Көк барлық адамды теңдей жақсы көретінін және әр адамның өзінің туыстары мен басқалардың туыстарын ажыратпай барлық адамды сүюі керектігін үйретті. Мози өз замандастарының конфуцийшілерін Конфуцийдің ілімдерін ұстанбағаны үшін сынады. Мозидің «Көк Тілегі» (天志) еңбегінде ол былай деп жазады: «Сонымен қатар, мен Көк адамдарды бекер сүймейтінін білемін. Ол күн, ай және жұлдыздарды оларды нұрландыру және бағыттау үшін жаратты. Көк төрт маусымды – көктем, күз, қыс және жазды белгіледі, олармен өмірді реттеді. Көк қар, аяз, жаңбыр және шаңбас жіберіп, бес астық, зығыр және жібек өсіру үшін жағдай жасады, соның арқасында адамдар оларды пайдалана және тамашалай алады. Көк таулар мен өзендерді, шатқалдар мен аңғарларды құрды және адамға жақсылық немесе жамандық әкелу үшін көптеген нәрселерді ұйымдастырды. Ол билер мен ханшаларды ізгілерді марапаттауға, зұлымдарды жазалауға, металл мен ағаш, құстар мен жануарларды жинауға, бес астықты, зығыр мен жібекті өсіруге, халықты тамақ пен киіммен қамтамасыз етуге тағайындады. Бұл ежелден бүгінгі күнге дейін осылай болып келеді».

Космология мектептері

Тянь құрылымында үш негізгі мектеп бар. Көптеген басқа гипотезалар олардың негізінде жасалды. Гайт шуо (蓋天說) "Кеп аспан гипотезасы" Жоуби Суаньцзин (周髀算经) мәтінінен шыққан. Жерді материялық Тянь жауып тұр. Хунтиан шуо (渾天說) "Жұмыртқа тәрізді гипотеза". Жерді Тянь сферасы қоршап тұр, ол жердің үстінде айналып тұрады. Аспан денелері Тянь сферасына бекітілген. (Қараңыз: Қытайлық жаратылыс мифы.) Сюанье шуо (宣夜說) "Фирмамент гипотезасы". Тянь – шексіз кеңістік. Аспан денелері – ци (氣) арқылы қозғалатын, оның үстінде жүзетін жеңіл заттар. Жи Менгтің (郗萌) түйіндемесі "Джин кітабының" (晋书) астрономиялық тарауларында кездеседі. Тянь мектептері 17 ғасырға дейін ғалам мен жер туралы халықтың түсінігіне әсер етті, содан кейін оларды Еуропадан әкелінген космологиялық ұғымдар ығыстырды. Кейде аспан Jiutian (九天) "тоғыз аспан бөлімі" – орталық аспан және сегіз бағытқа бөлінеді.

Буддизм

Тянь – буддалық космологиядағы аспан әлемдері мен таза жерлер. Кейбір құдайлар да Тянь деп аталады.

Даоизм

Даоизмдегі тік аспан қабаттарының саны әртүрлі. Даоизмдегі кең таралған сенім бойынша, 36 Тянь "алты деңгейге бөлініп" орналасқан, және олардың "әрқайсысында әртүрлі құдайлар" болған. Кейде олар бір-бірімен бәсекелесіп отырған. Даоизмдегі кейбір аспандар, мысалы, Шанцин Даоизмінде, жамандықпен байланыстырылған, бірақ Тянь көбінесе жақсылық күші ретінде қарастырылған. Көк кейде Даомен немесе Даоға сәйкес өмір сүру арқылы қол жетімді болатын табиғи энергиямен теңестіріледі. Оны кейде "Аспан" деп атаған. Лаози сияқты жоғары рухани дәрежедегі даостардың тірі кезінде онда мекен еткені және "ең таза Инь мен Янды" сіңіргені туралы ойлар бар. Көптеген ежелгі халықтық дін өкілдері Тао әлемінің бар екеніне сенген.

Игуандао

Игуандаода Тянь үш тік әлемге бөлінеді. Ли Тянь (理天) – «шындық көгі», Ци Тянь (氣天) – «жан көгі» және Сян Тянь (象天) – «материя көгі».

Жапонша түсіндірмелері

Кейбір жағдайларда, синтоисттерде аспан – түлкі рухтары сияқты ками бар бірнеше шар тәрізді әлемдердің иерархиясы деп саналады. Шинтода көк – табиғат құдайлары үшін таза және тәртіпті орын саналады. Крил «құдай» деген ежелгі қытай атауларының тарихи өзгерісіне қатысты: Шан оракулдарында жиі Ди мен Шанди қолданылып, «Тянь» сирек қолданылса, ал Чжоу қолалары мен мәтіндерінде «Тянь» Шандиге қарағанда жиірек қолданылған. «Тан Ши» (湯誓 ‘Танның сөзі’) тарауы ерте Чжоу мәтіндерінде Тяньның Шандимен қалай қолданылғанын көрсетеді. Дәстүр бойынша, Шанның Тан патшасы Ся әулетінің соңғы билеушісі Цзеді құлату үшін өзінің халқын жинады, бірақ олар шабуыл жасауға тартынды. Патша былай деді: «Ей, халықтың көптеген өкілдері, менің сөзімді тыңдаңыз! Мен, кішкентай бала [патшалар қолданатын кішіпейіл атау], бүлік тудыруға батыл болмаймын, бірақ Хсиа [Сиа] билеушісінің көптеген қылмыстары үшін көк оны жоюға бұйрық берді. Енді, халқым, сендер: «Біздің әміршіміз бізге мейірім көрсетпейді, керісінше, бізді шаруашылықтан шақырып, Хсиа әміршісіне шабуыл жасап, жазалауға мәжбүрлейді», – дейсіздер. Мен сендердің осы сөздеріңді естідім, бірақ Хсиа патшасы қылмыскер. Мен Шандиден қорқамын, сондықтан оны жазаламаудан басқа жолым жоқ. Енді сендер: «Бізге Хсианың қандай қылмысы тиді?» – дейсіздер. Хсиа патшасы халқының күшін тоздырып, қалаларда зорлық-зомбылық жасайды. Оның халқы оған көмектеспей, жалқаулыққа берілген. Олар: «Бұл күн қашан батар? Біз де сенің қасыңда өліп қаламыз», – дейді. Міне, Хсиа патшасының жолы осы, енді мен барып оны жазалаймын. Маған, жалғыз адамға, көктегі [тиан] тағайындаған жазаны орындауға көмектесіңіздер, тілеймін. Мен сендерге жақсы сыйлықтар беремін. Мен өз сөзімнен қайтпаймын. Егер менің сөзіме құлақ қоймасаңдар, балаларыңды өлтіремін, кешірілмейсіздер». Тианның Шан халқының құдайы емес екенін анықтағаннан кейін, Крил оның пайда болуына қатысты гипотеза ұсынады. Шан және Чжоу халықтары да 大-ды «үлкен немесе ұлы адам» ретінде бейнелеген. Чжоу кейіннен оған бас қосып, Tian 天 дегенді білдірген, яғни «патша, патшалар» (мыс., wang lang=zh ‘патша’, ‘бастық’, онда оракул графикалары ‘үлкен адам’ астындағы сызықты бейнелейді және жоғары сызықты қосатын қола графикалары бар). «Патша» сөзінен Тянь сөзі «өлген патшалар», «ата-баба патшалары» деген мағынаны алды, олар «тағдырды, қамқорлықты» және ақырында жалғыз құдіретті Тәңір «Тянь» көктегі құдайларды басқарды. Сонымен қатар, Тянь «аспанды» (ата-баба патшалар мен құдайлар мекендеген жер) және көзге көрінетін «көкті» атады. Тағы бір мүмкіндік – Тяньның Тенгримен байланысы болуы мүмкін, бұл сөздің түпкілікті шығу тегін көрсетеді. Келли Джеймс Кларк Конфуцийдің өзі Тяньды антропоморфтық құдай ретінде қарастырғанын, Кларк оны «Аспандық Жоғарғы Император» деп атағанын, бірақ конфуциандықтардың көпшілігі бұл пікірмен келіспейтінін айтады.