Кіріспе

Құс түрі. Дикциссель (Spiza americana) – Cardinalidae тұқымдасына жататын, тұқым жейтін, көшіп-қонушы ұсақ құс. Ол АҚШ-тың орталық бөлігіндегі далалы жайылымдарда көбейеді және қыста Орталық Америка, Колумбияның және Венесуэланың солтүстік бөліктерінде болады. Бұл Spiza туысының жалғыз өкілі, бірақ кейбір дереккөздерде бұрын жойылған деп саналған тағы бір түр туралы мәлімет бар (төменде қараңыз).

Таксономия

Дикциссел 1789 жылы неміс натуралисі Иоганн Фридрих Гмелин Emberiza americana деген екілік атаумен ресми түрде сипатталды. Гмелин есебін «қара тамақталған қарға» деп атады, оны 1785 жылы Уэльстің табиғатшысы Томас Пеннант өзінің «Арктикалық зоологиясында» сипаттап, суретін салған. Дикциссел қазірде 1824 жылы француз натуралисі Шарль Люсьен Бонапарт енгізген Spiza туысына жататын жалғыз түр. Spiza туысының атауы – ежелгі грек тіліндегі кең таралған, қазір шаффинк деп саналатын бір типті қарғаның сөзі. Түр монотипті; кез келген түршесі танылмайды. Бұл үлгі бірегей болып қала береді және оның нені білдіретіні туралы нақты мәлімет жоқ; сондықтан ол тіпті жойылған туыс болуы мүмкін деген болжам бар. 2014 жылы Кайл Блейни Канаданың Онтарио штатында осы құстың суретін түсіріп, оның әлі де тірі екенін дәлелдеді. Оны көбінесе «Таунсенд дикцисселі» (немесе «Таунсенд қарғасы», «Таунсенд финчі») деп атайды, бұл атау ғылыми атау құрметке ие болған коллектордың есімінен алынған. Бұл түр немесе түрше емес, (тікелей дәлелдер болмаса да айтуға болады) түс өзгерісінің бір түрі. Құстарды салыстырғанда, «Таунсенд дикцисселінде» сары липохром пигменттерінің толығымен жоқ екені бірден көзге түседі. Бұл үлгінің түсі өзгеріп, қазіргі кезде бежегей түске айналған, бірақ бастапқыда атып алған кезде басының зәйтүн түсті бөліктері жақтарындай сұр, ал беті мен ішкі жағындағы сары және қоңыр түстер таза ақ болған. Қанаттары мен құйрығы қоңыр, себебі феомеланиндер липохроммен араласпаған. Осылайша, бұл құс, әрине, қарапайым генетикалық өзгерістің нәтижесі болуы мүмкін, мысалы, каротиноидтар метаболизміне әсер ететін бір ғана мутация, альбинизмде болатын нәрсе, бірақ басқа метаболистік жолмен. Құс денсаулығы жақсы көрініп, Таунсендтің мылтығынан зардап шегуге дейін жетілген, бірақ бұрын да, кейін де мұндай үлгілер тіркелген жоқ. Албинизм және басқа да пигменттік аберрациялар құстарда жиі кездеседі, сондықтан басқа үлгілердің табылмауы осы тұрғыдан алғанда қызығушылық тудырады. Дикцисселдің липохром метаболизмі туралы нақты мәліметтер жоқ; ол басқа құстарға қарағанда жақсырақ реттелуі мүмкін, сондықтан ондағы көптеген мутациялар өлімге әкеледі, ал Одубонның құсы тірі қалған өте сирек құстардың бірі болуы мүмкін. Жабайы құстарда түрлерге байланысты кейбір түс аберрациялары басқаларына қарағанда сирек кездеседі, ал тұтқындағы құстарда, мысалы, канарейкаларда, кейбір түс мутациялары бірнеше ғасырлар бойында жаңа түс түрлерін іздеу және өсіру кезінде ең көп дегенде бірнеше рет пайда болды (сонымен қатар қараңыз, Буджергирдің түстер генетикасы). Тек толық молекулалық биологиялық зерттеу Дикциссел метаболизмі мен үлгідегі ежелгі ДНК-ның мәселесін шешуге мүмкіндік береді, өте сирек кездесетін түс мутациясы туралы гипотеза ықтимал, және мұндай құбылыстар басқа Passeroidea түрлерінде де орын алады. Басқаша айтқанда, құс гибрид деп есептелді, бірақ дикцисселдің қарым-қатынасы туралы қазіргі білім бұл мүмкін емес; Spiza гибридтер шығаруы мүмкін бірнеше түр бар, мысалы, Passerina, бірақ Таунсенд үлгісінде көк түстің ең аз белгісі жоқ және ол әдеттегі дикцисселден ерекшеленбейді. Қалай болғанда да, Таунсенд құстың үн шығаруын байқады, ол көбінесе индиго қарғасына (Passerina cyanea) ұқсас болды, ал үлгінің митохондриялық және ядролық ДНК реттілігін дикциссел, индиго және басқа Passerina түрлерімен салыстыру арқылы гибридтік гипотезаны түс аберрациясынан әлдеқайда оңай дәлелдеуге немесе жоққа шығаруға болады. Екінші жағынан, дикцисселдердің ерекше дауыстарын ата-аналарынан алатыны немесе туа біткені туралы жеткілікті мәлімет жоқ, сондықтан Таунсендтің байқаулары туралы нақты қорытынды жасалмады.

Сипаттама

Олардың ұзындығы, қанатының ені және салмағы. Дикциссельдердің ірі, ақшыл тұмсығы, көздерінің үстінде сары жолақ, арқасында қара жолақты қоңыр жоғарғы денесі, қара қанаттары, иықтарында қызыл-қоңыр дақтары және ақшыл төс бөлігі болады. Ересек еркектердің қара жұтқыншағы, сары көкірегі, сұр беті мен басы болады. Бұл бас пен көкірек пішіні көбейтіс кезінде әсіресе жарқын болады, сондықтан ол шығыс аласа құртына ұқсайды. Аналықтары мен жас құстарының беттері мен басы қоңыр түсті, сыртқы түрі үй құсына ұқсас; олардың қабырғалары жолақты. Ұшқанда, олар төменгі, "электрлік" гуілдегіш "fpppt" дыбысын шығарады. Даладағы ашық жерден естігенде, осы құстың әні өткір "дик-дик" деп басталып, содан кейін гуілдегіш "циссель" дыбысы естіледі, оны "ски-длис-чис-чис-чис" немесе "дик-дик-цисс-цисс-цисс" деп те жазуға болады.

Өсіру

Құстар көбейтін жерлеріне өте кеш көшіп келеді, алғашқылары тек мамыр айында, ал көпшілігі маусымның басында жетеді.