Кіріспе

III ғасырдағы Рим императоры немесе узурпаторы

Сильбаннак III ғасырдағы дағдарыс кезінде белгісіз Рим императоры немесе узурпаторы болды. Сильбаннак ешқандай замандас құжаттарында есімдерінде аталмаған және оның өмірі ХХ ғасырға дейін ұмытылған, онда оның есімін бейнелейтін екі монета табылды, біріншісі 1930-шы жылдары, екіншісі 1980-шы жылдары. Оның ерекше аты оның галлдық тегі болуы мүмкін екенін көрсетеді. Оның өмір сүргендігіне жалғыз дәлел – осы екі монета болғандықтан, Сильбаннак билік құрған нақты уақыт пен аумақ белгісіз. Монетаның дизайны мен күміс құрамына сүйенсек, Сильбаннак, әрине, Араб Филипп (244–249), Деций (249–251), Требониан Галл (251–253), Эмилиан (253) немесе Валериан (253–260) билік еткен кезде өмір сүрген болуы мүмкін. Ең көп таралған екі идея бар: біріншісі – Сильбаннак Араб Филипп билік еткен кезде, 248 және 250 жылдар аралығында Галлияда узурпатор болған деген ескі гипотеза, екіншісі – екінші монетаның дизайнына негізделген, Сильбаннак қысқа мерзімге заңды император болған, Римді Эмилианның өлімі мен Валерианның келуі аралығында басқарған деген жаңа гипотеза.

Атауы

Сильбаннакустың монеталары оған Император Мар. стилін береді. Сильбаннакус Август. 1982 жылы жазған неміс тарихшысы Феликс Хартманн мен 2019 жылы жазған ағылшын тарихшысы Максвелл Крейвеннің айтуынша, Сильбаннакустың есімі келттік текті болуы мүмкін, себебі "акус" жұрнағы Сильбаннакустың Галлия, немесе тіпті Британиядан шыққандығын көрсетеді. Тағы бір мүмкіндік – Сильбаннакус, Silvannacus немесе Silvaniacus есімдерінің қате жазылуы болуы мүмкін, бұл есімдер римдік орман құдайы Сильваннан туындаған. Сильван, этрус құдайы Селвансқа негізделген болуы мүмкін, бұл Сильбаннакустың Орталық Италиядан (этрусктердің отаны) шыққандығын ұсынады. Әйтпесе, Солтүстік Италияда кельт-галлиялық ықпал болған, бұл "акус" жұрнағының тағы бір түсіндірмесі, ол Солтүстік Италиялық текті көрсетеді. Есімнің қате жазылуы мүмкін, өйткені басқа императорлардың монеталарында да қате жазудың белгілі мысалдары бар: Лицинийдің (308–324) кейбір монеталарында ол "Лицинний" деп, ал Ветранионың (350) кейбір монеталарында "Вертаний" деп көрсетілген. "Мар." атпен басталатын көптеген римдік есімдер болғандықтан, оның номенін дұрыс оқу қиын. Кейбір қазіргі анықтамалық еңбектер оны "Маркус Сильбаннакус" деп атаса да, Маркус әдетте осы кезеңде монеталарда көрсетілмейтін преномен болған. Крейвеннің пікірінше, "бірден-бір ықтимал нұсқалар" – Марций немесе Мариус. 2002 жылы неміс тарихшысы Кристиан Корнер үшінші мүмкіндік ретінде Маринус есімін ұсынды. Егер оның номені Марций болса, Крейвен оның император Филипп Арабтың әйелі және император қызы Марсия Отацилия Северамен туыс болуы мүмкін деп санайды (244–249).

Түсіндірмелер мен болжамдар

Сильбаннакустың екі монетасы да бір кезде Галлияда табылған; бірінші монета 1930 жылдары Лотарингияда, ал екінші монета 1980 жылдары Париж маңында табылған. Лотарингиядағы монетаны Британ мұражайы 1937 жылы швейцариялық монета сатушыдан сатып алған. Бұл бірегей монета зерттеушілерді қызықтырып, көптеген сұрақтар тудырды. Римдіктер монеталарды көптеп соғып шығарғандықтан, оның тек бір ғана мысалы белгілі болғандықтан, оның түпнұсқалығы және Сильбаннакустың өмір сүргендігі күмәнді болды. Британ мұражайы монетаның түпнұсқа екендігіне күмән келтірмеді, себебі ол дизайны мен құрамы жағынан үшінші ғасырдың басқа монеталарына ұқсас болды, бірақ Сильбаннакустың нағыз тұлға екендігіне қатысты сұрақтар қалды. Монетаның түпнұсқа екенін сенімді түрде дәлелдеу үшін қосымша мәліметтер келтірілді: Сильбаннакустың портреті басқа императорлардың портреттерінен толыққанды сәйкес келмеді, әріптерде түзету іздері табылмады, ал монетаның сыртқы жағындағы бейне бұрыннан белгісіз болды. Монетаның дизайны мен күміс құрамы оны үшінші ғасырдың ортасына, яғни 238 және 260 жылдар аралығында соғылған деп көрсетеді. Бұл Сильбаннакусты Рим империясы ішкі тұрақсыздық пен сыртқы қауіп-қатерлерге ұшыраған Үшінші ғасыр дағдарысы кезінде император немесе узурпатор етеді. Екінші монета табылғаннан кейін көп жыл бойы жеке коллекцияда сақталды және оның бар екендігі 1996 жылы француз тарихшысы Сильвиан Эстиот жариялағанға дейін кеңінен белгілі болған жоқ. Сильбаннакус тек Эстиоттың зерттемесінен кейін ғана нағыз тарихи тұлға ретінде мойындалды, оның өмір сүруін енді бір емес, екі монета растады. Монеталардың алдыңғы жағында бірдей жазу болғанымен, артқы жағы әртүрлі. Бірінші монетада VICTORIA AVG деген жазу бар, ал екінші монетада MARTI PROPVGT ("Қорғаушы Марсқа") деп жазылған. Оның өмір сүргендігіне куәлік ететін дерек тек екі монета болғандықтан, Сильбаннакустың билігі немесе узурпациясы өте қысқа болған болуы мүмкін, шамамен бірнеше апта немесе тіпті бірнеше күнге созылған. Осы кезеңді және оның танылмауын ескеретін болсақ, оның билігі Сильбаннакустың өлімімен аяқталған болуы мүмкін. Монеталардағы бейнелеуге сүйенсек, Сильбаннакус жасы келмеген, кішкентай басы және сәл созылған беті, сондай-ақ сәл бүркіт мұрыны болған. Көптеген толық сақалды замандас императорлардан айырмашылығы, Сильбаннакустың толық сақалы болмаған, бірақ жақ сүйегінен төмен түсетін шашы және сақалсыз жағы болған.

Галлиядағы узурпатор ретінде

Сильбаннакустың қашан белсенді болғаны тек монеталардан ғана анық емес. 1940 жылы британдық нумизмат Харольд Маттингли 1937 жылғы монетаның стиліне сүйене отырып, 249/250 жылдарға жатқызды. Кейінгі авторлардың көпшілігі осы шамамен 3 ғасырдың ортасындағы мерзіммен келісіп, оны Филипп Арабтың тұрақсыз билігіндегі узурпатор ретінде қарастырады. Крейвен 248 жылды ең мүмкін жыл деп санайды, Сильбаннакустың көтерілісін Спонсиан, Пакациан және Йотапиан сияқты кейінгі узурпаторлардың көтерілістерінен аз уақыт бұрын болған деп есептейді. Бұл ең көп таралған болжам болғамен, монетаның Филипптің заманынан екендігі – сараппен жасалған пікір ғана, әрі нақты емес. Кейбір тарихшылар Сильбаннакусты Филипптің ізбасары Децийдің (249–251) билігіне, ал басқалары Постумға (260–269) дейін, яғни Галл империясын құрған уақытқа жатқызады. Бұл идеяны алғаш француз тарихшысы ұсынған. Монеталардың табылған жерінен басқа, Сильбаннакусты Галлиямен байланыстыратын тағы бір фактор – 1937 жылғы монетадағы Меркурийдің Викторияны ұстап тұрған бейнесі. Меркурий – Галлиядағы аса ірі құдай, кейіннен Постумның монеталарында қолданылған. Меркурийдің бейнесі монетаны дәл мерзімге орнатуды қиындатады, себебі бұл құдай үшінші ғасырдың соңына дейін монеталарда сирек кездеседі. 1982 жылы үшінші ғасыр узурпаторлары туралы зерттеуде Хартманн Сильбаннакустың көтерілісін болжамды түрде қайта құрды, ол Рейн шекарасына жақын Үлкен Германияда Филиппке қарсы көтерілген болуы мүмкін деп жазды. Хартманн Сильбаннакустың Рим армиясындағы германдық қосымша әскерлеріне басшылық еткен болуы мүмкін деп санайды. Болжамдық көтеріліс Деций билікке келгенге дейін созылған болуы мүмкін, оны төртінші ғасыр тарихшысы Евтропий Галлиядағы көтерілісті басуы туралы айтады. Дегенмен, Евтропийдің Галатиядағы (Анатолиядағы) көтеріліске қатысты айтқаны және оны "Галлия" деп қате түсінген болуы мүмкін. 2019 жылы Крейвен Хартманннің пікіріне ұқсас болжамды реконструкция ұсынды, Сильбаннакустың Германияның Жоғарғы немесе Төменгі бөлігінің губернаторы ретінде басталып, Рейн шекарасындағы ұмытылған дағдарысты шешкеннен кейін әскерлері тарапынан императорға көтерілген болуы мүмкін деп жазды. 1937 жылғы монетада Виктория, ал 1996 жылғы монетада Марс бейнеленген, бұл құдайлар шайқастағы сәттілікпен байланысты. Крейвен Сильбаннакустың германдық шабуылға күтпеген жеңіліс сыйлаған болуы мүмкін деп болжады. Бұл реконструкциялар өте болжамдық: Филипп билік еткен кезде Рейн шекарасына герман тайпаларының қауіп төндіргені туралы ешқандай мәлімет жоқ, ал Сильбаннакустың қолбасшы немесе губернатор болғаны туралы идеялар әлі негізсіз.

Римде император болған кезде

Сильбаннакустың екінші монетасының стилі император Эмилианның (253) монеталарында қолданылған дизайнды көшіреді, бұл Сильбаннакустың Филипптің кезінен кейін, мүмкін Эмилианның қысқа билігі тұсында билік еткенін көрсетеді. Атап айтқанда, монетадағы Сильбаннакустың бейнесі де, MARTI PROPVGT деген жазу да Эмилианның монеталарына өте ұқсас. Бұл ұқсастық монеталардың бір монетаханада соғылғанын ұғындырады, яғни Сильбаннакус императорлық астанадағы монетахананы қысқа мерзімге бақылаған болуы мүмкін. 253 жыл қырқыралы жыл болды және көптеген оқиғалар көздердің жетіспеуіне байланысты бүркеншік күйде қалды. Эмилианның алдында Требониан Галл (251–253) биледі, ал Эмилиан Дунайда готтарға қарсы жеңіске жеткеннен кейін әскерлері тарапынан император деп жарияланды. Галл генерал Валерианға узурпаторды жеңуді бұйырды, бірақ Эмилиан Италияға жылдам жетіп, Галлды құлатты. Валериан бірнеше апта ішінде оған қарсы бүлік көтергенде Эмилианның билігі аяқталды. Эмилиан Валерианмен шайқасу үшін Римнен аттанды, бірақ шайқасқа дейін сарбаздары оны өлтірді. Екінші монетаның ерекшеліктері Римде соғылған монеталардың ерекшеліктеріне ұқсас болғандықтан, Сильбаннакус Галлиядағы узурпатор емес, Рим астанасының қысқа мерзімге билеушісі болуы мүмкін. Британдық тарихшы Кевин Бутчердің пікірінше, Сильбаннакус Эмилианның офицері болған, ол Эмилианның өлімінен кейін Римді қорғап, Валерианға қарсы күш жинауға тырысқан. Егер осы болжам дұрыс болса, Сильбаннакус сәтсіздікке ұшыраған болар еді, өйткені Валериан Эмилианның өлімінен кейін көп ұзамай Римді бақылауға алды. Сильбаннакустың монеталары Галлияда табылғаны, оның Римде билік еткендігі туралы идеяны жоққа шығармайды: империяда валюта айналымы болды және астанадан Рейн шебіне монеталардың қозғалысын бақылауға болатын жол бар. Алғашқы монета Галлияда соғылған деген пікір айтылғанға дейін, Маттингли оның Римдегі Араб Филипп үшін соғылған монеталарға ұқсас екенін жазған. Егер ол Рим Сенатының қолдауымен астананы басқарса, Сильбаннакус сәтсіз узурпатор емес, заңды, бірақ аз уақытқа ғана билік еткен император саналатын болар еді. Сильбаннакусты Римдегі билеуші ретінде қарастыратын Эстиот, сондай-ақ неміс тарихшысы Удо Хартман сияқты кейбір тарихшылар осы нұсқаны ең мүмкін деп санайды.

Веб-көздер

DIR – , Meckler, M. L.; Körner, C. "Араб Филипп және 240-жылдардың соңындағы талқылаушы үміткерлер". 2021 жылғы 11 сәуірде алынған.