Кіріспе
Ауырсыну туралы философиялық түсінік жалпы азап туралы немесе нақтырақ айтқанда, физикалық ауырсыну туралы болуы мүмкін. Ауырсынуды бастан өткеру, оның барлыққа ортақтығынан, адам өмірінің түрлі жақтарын қарастыруға мүмкіндік беретін жақсы арна. Ақыл-ой философиясындағы квалиа туралы пікір-таластар, физикалық ауырсынудың тар мағынасындағы ауырсынуды зерттейтін «ауырсыну философиясы» деп аталатын білім саласын құрады, және оны азаптың кең мағынасындағы ауырсынуды қарастыратын философиялық еңбектерден ажырату қажет. Осы мақалада екі тақырып та қамтылған.
Philosophy of pain may be about suffering in general or more specifically about physical pain. The experience of pain is, due to its seeming universality, a very good portal through which to view various aspects of human life. Discussions in philosophy of mind concerning qualia has given rise to a body of knowledge called philosophy of pain, which is about pain in the narrow sense of physical pain, and which must be distinguished from philosophical works concerning pain in the broad sense of suffering. This article covers both topics.
Ауырсынудың тарихи көзқарасы
18-19 ғасырлардағы шамамен бір замандас болған Джереми Бентам мен Маркиз де Сад осы мәселелерге қатысты өте әртүрлі көзқарастарға ие болды. Бентам ауырсыну мен ләззатты объективті құбылыстар ретінде қарастырып, осы принцип бойынша утилитаризмді анықтады. Алайда Маркиз де Сад мүлдем басқаша пікір білдірді – ауырсынудың өзінде этика болады, ал ауырсыну іздеу немесе оны тудыру пайдалы да, әділ де болуы мүмкін, тіпті осы мемлекеттің мақсаты – кек алу үшін, мысалы, заң арқылы ауырсыну сезімін қанағаттандыру (оның заманындағы жазалардың көп бөлігі, шын мәнінде, ауырсыну тудырудан тұрды). 19 ғасырдағы Еуропалық көзқарас Бентамның пікірін қолдау қажеттігін, ал де Садтың (олар ауыр деп тапқан) пікірін соншалықты күшпен басу қажеттігін көрсетті, осының нәтижесінде, де Сад болжағандай, оны басудың өзі ләззатқа айналды. Виктория дәуірі мәдениеті осы екіжүзділіктің ең көрнекті мысалы ретінде жиі айтылады. 20 ғасырдың әртүрлі философтары (мысалы, Дж. Дж. Смарт, Дэвид Келлог Льюис, Д. М. Армстронг) ауырсынудың мағынасы және ол адам тәжірибесінің мәнісі туралы не бізді хабардар ете алатыны туралы ойларын білдірді. Ауырсыну түрлі әлеуметтік-философиялық зерттемелердің тақырыбы болды. Мысалы, Мишель Фуко ауырсынудың биомедициналық моделінің және ауырсыну тудыратын жазалардан бас тартудың, Адам туралы жалпы ағартушылық идеяның бір бөлігі екенін атап өтті.
Ауырсынудың жекелігі
Көптеген жағдайда, адам өз санасы туралы білімді, жай ғана "ішкі әлемде" болу арқасында иеленеді деген қағида априорлы принцип ретінде қабылданады. Ішкі әлем мен сыртқы әлем арасындағы мұндай айқын шекараны Рене Декарт Картезиялық дуализм принципін бекіту арқылы ең кеңінен таратты. Өзінің санасының бастылығынан басқалардың санасының мәселесі туындайды, оның талқылауы көбінесе ауырсынуға қатысты болады. Кейбір ғалымдар психологиялық ауырсынуды ішкі сезімдік азап күйі деп сипаттайды. Бұл, аяқты тасқа тигізгенде болатын сезімге қарама-қарсы болып табылады.
Ауырсыну және ақыл-ой теориясы
Ауырсыну сезімі әр түрлі философтар тарапынан дуализм, жекелік теориясы немесе функционализм сияқты сана философиясының әртүрлі түрлерін талдау үшін пайдаланылған. Дэвид Льюис өзінің «Ақылсыз ауырсыну және марсиандық ауырсыну» мақаласында өзінің функционализмінің тұжырымын қолдау үшін әртүрлі ауырсыну түрлерінің мысалдары келтіреді. Ол «ақылсыз ауырсынуды» – «байланыстары шатысқан» (мүмкін, қалыпты ауырсынуды клиникалық психоалгиядан немесе шизофрениялық ауырсынудан ажырататын алғашқы байқау) адамда болатын, әдетте ауырсынудан жылау немесе азап шегуге емес, мысалы, өте шоғырлануға және математикада жақсы нәтижелерге қол жеткізуге алып келетін ауырсыну деп анықтайды. «Марсиандық ауырсыну» оның пікірінше, біздің ауырсынуымызбен бірдей себептік байланысқа ие, бірақ физикалық жағынан мүлдем өзгеше болады (мысалы, марсиандық ауырсыну С талшықтарының оқуынан емес, күрделі ішкі гидравликалық жүйенің жұмыс істеуінен туындайды). Льюис бұл екі құбылыстың да ауырсыну екенін және кез келген дұрыс сана теориясында ескерілуі керек деп мәлімдейді.