Кіріспе
Мысырдағы грек православ монастыры — Әйя Екатерина монастыры (دير القدّيسة كاترين Dayr al Qiddīsa Katrīn; Μονὴ τῆς Ἁγίας Αἰκατερίνης), ресми түрде Синай тауының қасиетті және Алланың басып өткен Қасиетті Екатеринаның тәуелсіз корольдік монастыры, Египеттің Синай түбегінде орналасқан христиан монастыры. Синай тауының етегінде салынған бұл монастырь 548-565 жылдар аралығында тұрғызылған және әлемдегі үздіксіз қоныстанған ең көне христиан монастыры болып табылады. Монастырь Византия императоры Юстиниан I-нің бұйрығымен Мұса пайғамбар көрген өртенген бұтақты қоршап салынған. Бұл жерде сондай-ақ, әлемдегі үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне кітапхана да бар.
Saint Catherine's Monastery (دير القدّيسة كاترين Dayr al Qiddīsa Katrīn; Μονὴ τῆς Ἁγίας Αἰκατερίνης), officially the Sacred Autonomous Royal Monastery of Saint Catherine of the Holy and God Trodden Mount Sinai, is a Christian monastery located in the Sinai Peninsula of Egypt. Located at the foot of Mount Sinai, it was built between 548 and 565, and is the world's oldest continuously inhabited Christian monastery. The monastery was built by the orders of the Byzantine emperor Justinian I, enclosing what is claimed to be the burning bush seen by Moses. The site also holds the world's oldest continually operating library,
Христиандық дәстүрлер
Монастырь Мұса пайғамбар көрген жанып тұрған бұтаның орналасқан жеріне салынған. Қасиетті Екатерина монастырында Мұсаның болашақ әйелі Зипфорамен кездескен жері туралы айтылатын «Мұсаның құдығы» да бар. Бұл құдық бүгінде монастырьдың маңызды су көздерінің бірі саналады. Бұл орын христиандық, ислам және иудаизм үшін қасиетті. Негізі салынғалы бірнеше ғасыр өткен соң, Александриялық Қасиетті Екатеринаның денесі осы аймақтағы үңгірде табылған. Екатерина орта ғасырлардағы Еуропаның танымал әулиесі болған; оның тарихында христиан дінін қорғағандық үшін тік бұзылған дөңгелекке өлім жазасы берілген, бірақ оның қолы тигенде дөңгелек сынып кеткен. Содан кейін оның басын шабу туралы бұйрық берілген. Қасиетті Екатеринаның қабірлері бүгінге дейін монастырь ішінде сақталып, оны қастерлі саяхат орнына айналдырған. Монастырь император Юстиниан I (527–565 жылдары билік еткен) бұйрығымен салынған. Оның құрамында Мұсаның жанып тұрған бұтаны көрген жерінде Константин Ұлының анасы, император Еленаның бұйрығымен салынған «Жанып тұрған бұтаның шатыры» (сонымен қатар «Қасиетті Еленаның шатыры» деп те аталады) бар. Мұса көрген бұта осы бұта еді. Құрылысы тұрғысынан монастырьдің қабырғалық фермасы әлемдегі ең көне сақталған шатыр конструкциясы болып табылады. Бірінші крест жорысынан бастап 1270 жылға дейін Синайда крестшілердің болуы еуропалық христиандардың қызығушылығын арттырып, монастырьға батыл саяхатшылардың санын көбейтті. Монастырь Мысыр, Палестина, Сирия, Крит, Кипр және Константинопольдегі филиалдары арқылы қолдау көрсетілді. Орта ғасырлар бойы монастырьда араб, грек, сириялық, славян және грузин монахтары болған. Алайда, Османдық кезеңде монахтар қауымы көбінесе гректерден ғана құралды, бұл Трансжорданиялық христиан қалаларының құлдырауы мен азаюына байланысты болуы мүмкін. 1480 жылдардан бастап Валахия князьдері монастырьға садақа тарапынан көмек жіберуді бастады. Мамлюк сұлтандығының көп бөлігінде монастырь гүлденді, бірақ сұлтандық құлдыраған кезде дағдарысқа ұшырады. 14 ғасырдың ортасында бірнеше жүз монах болса, жүз жылдан кейін ондаған ғана қалды. Жергілікті бедуин тайпалары қауымды мазалап, Аль-Турдың христиан жағалау ауылының мүлкін тонады. 1505 жылы монастырь басып алынып, тоналды. Сұлтан мүлікті монахтарға қайтаруды талап еткенімен, мамлюк үкіметі бедуин көшпелілерін бағындырып, тәртіпті сақтай алмады. 1507 жылы неміс саяхатшысы Мартин Баумгартен монастырьға сапар шегіп, оның құлдырап бара жатқанын байқады. VII ғасырда Синайдағы оқшауланған христиан шөл самурықтары жойылды: тек бекінілген монастырь ғана қалды. Монастырь оны сақтап қалған мықты қамалдармен қоршалған. ХХ ғасырға дейін кіру сыртқы қабырғалардағы биік есік арқылы ғана мүмкін болды. Монастырь және оның аймақтағы бірнеше филиалдары Синай шіркеуін құрайды, оны архиепископ басқарады, ол сонымен қатар монастырьдің аббаты болып табылады. Шіркеудің Шығыс православие шіркеуі ішіндегі әкімшілік мәртебесі нақты емес: кейбіреулер, шіркеудің өзі сияқты, оны автокефальдық деп санайды, ал басқалары Иерусалимдегі Грек православие шіркеуінің құзырындағы автономиялық шіркеу деп санайды. Архиепископ дәстүрлі түрде Иерусалимнің Грек-православие патриархымен қасиеттіленеді; соңғы ғасырларда ол көбінесе Каирде тұрады. Крест жорықтары кезінде православиелік және католик шіркеулері арасындағы алауыздыққа қарамастан, монастырь Византия императорлары мен Иерусалим патшалығының билеушілері мен олардың сарайларының қамқорлығын көрді. 2017 жылдың 18 сәуірінде Монастырь маңындағы бақылау-өткізу пунктіне «Ислам мемлекеті» тобының жасаған шабуылынан бір полицей қаза тауып, үш полицей жарақат алды.
Қолжазбалар мен иконалар
548-565 жылдар аралығында негізі қаланған кітапхана әлемдегі үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне кітапхана болып табылады. Монастырь кітапханасы әлемдегі екінші ең ірі ежелгі кодекстер мен қолжазбалар жинағын сақтайды, оның көлемі Ватикан кітапханасынан кем. Онда грек, христиан палестиналық арамей, сириялық, грузин, араб, эфиоп/геез, латын, армян, шіркеу славян тілдеріндегі қолжазбалар мен кітаптар, соның ішінде өте сирек кездесетін еврей және копт кітаптары бар. 1844 жылдың мамырында және 1859 жылдың ақпан айында Константин фон Тишендорф зерттеулер үшін монастырьға келді және 4 ғасырға жататын, сол кездегі Библияның ең толық сақталған қолжазбасы – Синай кодексін тапты. 1859 жылғы жаңалық монастырьдан Ресейге ұзақ дау тудырған жағдайда кетіп қалды. Бірақ 2003 жылы орыс ғалымдары 13 қараша 1869 жылы Каир Метохион кеңесі мен архиепископ Каллистрат қол қойған қолжазбаның сыйға берілгендігі туралы құжатты тапты. Монастырь Ресей императоры Александр II-ден 9000 рубль сыйлық алды. Кодекс 1933 жылы Сталиннің бұйрығымен Британ мұражайына сатылды және қазір Лондонның Британ кітапханасында қойылған, оны кез келген адам көре алады. 2009 жылдың 1 қыркүйегіне дейін монастырь кітапханасынан және 1975 жылғы жаңа жаңалықтардың арасынан бұрын-соңды көрінбеген Синай кодексінің фрагменті табылды. 1892 жылдың ақпан айында Агнес С. Льюис Киелі кітаптың ертедегі палимпсест қолжазбасын Санкт-Катерина монастырының кітапханасынан тапты, ол Сириялық Синай кодексі деп аталды және монастырьде сақталады. Агнес және оның қарындасы Маргарет Д. Гибсон 1893 жылы екі ғалымның Кембридж тобымен бірге қайтып келді. Жаңа жаңалықтардың арасында тағы екі палимпсест қолжазба табылды. Монастырьде Мұхаммедтің Астинэмінің көшірмесі де бар, онда ислам пайғамбары Мұхаммед монастырьға қорғаныш бергені айтылады. Сонымен қатар, монастырьде 9 ғасырдан бастап шыққан Картлис Цховребаның қосымша кітаптарының жинағы – Мок'эвай К'арт'лисайдың көшірмесі сақталған. Ең маңызды қолжазбалар түсіріліп немесе цифрландырылды, сондықтан олар ғалымдарға қолжетімді. Лондон өнер университетінің зерттеу орталығы Ligatus-тың көмегімен кітапхана 2017 жылдың соңында қайта ашылды. Палимпсесттер ғасырлар бойы бір немесе бірнеше рет қайта пайдаланылғандығымен ерекшеленеді. Парқменттің жасалуы қымбатқа соққандықтан және көп уақыт алғандықтан, монахтар кейбір мәтіндерді апельсин шырынымен өшіріп тастайтын немесе сызып тастап, үстіне жаңа мәтін жазатын. Суреттеу ғалымдары тар жолақты көп спектрлі суреттеу әдістері мен технологияларын қолданды, олар көзбен көруге қиын болатын ерекшеліктерді, соның ішінде сияның қалдықтары мен парқменттегі ұсақ ойықтарды анықтады. Ең қызықты жаңалықтардың арасында "бұрын белгісіз 108 бет грек өлеңдері және грек дәрігері Гиппократқа жатқызылған ең көне рецепт"; Ежелгі сириялық Евангелиелердің таралуы үшін қосымша парақтар; Кесариялық Памфилдің он бір ізбасарының бірі Кесариялық Патриклостың (Израиль) бұрын белгісіз шейіттігі; ең ерте белгілі грузин қолжазбаларының кейбірі; сондай-ақ бұрын растау қиын болған Кавказ албаниясы және христиан палестиналық арамей тілі сияқты өлі тілдер туралы мәліметтер, ерте византиялық кезеңнің жергілікті диалектісі, көптеген теңдесі жоқ мәтіндік куәліктер бар.