Рим Папасы I Лео: Өмір және қызметі

Кіріспе

Католик шіркеуінің басшысы 440-461 жылдар аралығында.

Рим папасы Лео I (400 – 10 қараша 461), сондай-ақ Лео Ұлы немесе Лео Апостол деп те аталады, 29 қыркүйек 440 жылдан өліміне дейін Рим епископы болды. Лео римдік аристократ болды және "Ұлы" деп аталған алғашқы папа болды. Ол 452 жылы Гунн Атилламен кездесіп, Италияға шапқышылығынан кері қайтуға көндіргенімен ең көп танылды. Ол сонымен қатар Шіркеу докторы, ал теологиялық тұрғыдан Леоның томын жариялағаны үшін есінде сақталған, бұл құжат Халкидон кеңесінің – төртінші экуменикалық кеңестің талқылауларының маңызды негізі болды. Бұл кездесуде негізінен Христеология мәселелері қарастырылды және Мәсіхтің құдайлық және адамдық екі табиғатының бір тұлғада "араласпай және бөлінбей" біріккен гипостаздық одағының ортодоксалды анықтамасы түсіндірілді. Одан кейін Монофизизм, Миафизизм және Диофизизммен байланысты үлкен ағыс пайда болды. Ол сондай-ақ папалық билік туралы идеяларды дамытуға маңызды үлес қосты.

Ерте өмір

Liber Pontificalis-ке сәйкес, ол Тосканада туған. 431 жылға қарай, диакон ретінде ол Римнен тыс жерлерде жақсы танымал болғандықтан, Иоанн Кассиан Леоның ұсынысымен Несторийге қарсы жазған еңбегін оған арнады. Осы шамада Александриялық Кирилл Иерусалимнің Ювеналмен болған юрисдикциялық дау туралы Римге жүгінді, бірақ бұл хат Леоға архидиакон ретінде, әлде тікелей Папа Целестин I-ге жолданғаны толыққанды белгісіз. Папа Сикст III-тің билігінің соңында император Валентиан III-нің өтінішімен Лео Галлияның бас әскери қолбасшыларының бірі Аэтий мен бас судья Альбин арасындағы дауды шешу үшін жіберілді. Иоганн Петер Кирш бұл тапсырманы императорлық сарайдың қабілетті диаконға деген сенімінің куәсі деп санайды. Пастырлық тұрғыдан алғанда, ол аштық, босқындардың көптеп келуі және кедейлікпен күрескен Римде қайырымдылық істерін жандандырды. Ол ораза ұстауды қайырымдылықпен және садақа берумен байланыстырды, әсіресе Quattro tempora (бір тоқсан сайынғы Ember күндері) кезінде.

Папа билігі

Лео өзінің қасына көптеген білімді адамдарды тартты және Аквитаниялық Просперийді хатшы немесе нотариус қызметін атқаруға тағайындады. Осы жарлыққа қарсы тұрған Хиллари папаға мойынсұнды, бірақ оның ізбасары Равенний кезінде Лео митрополиттік құқықтарды Арль мен Виен арасында бөлді (450). 445 жылы Лео Александрия патриархы Кириллдің ізбасары, Александрия патриархы Диоскормен дауласты, және оның шіркеуінің қағидалары Петр апостолының шәкірті және Александрия шіркеуінің негізін қалаушы Марк Евангелистің дәстүрінен өзгеше болмауы тиіс екенін талап етті. Африка провинциясы Мавритания Цезаренсис вандалдардың шапқыншылығы кезінде империяның және Никея сенімінің сақталуына және оқшауланғандықтан сыртқы қолдауға жүгінуге бейімділігі Леоға онда өзінің билігін орнатуға мүмкіндік берді. 446 жылы ол Мавритания шіркеуіне тәртіп мәселелері бойынша хат жазды, онда дін қызметкерлеріне мирян тағайындалмауы керектігін баса көрсетті. Грек патриархы Протерийдің өлтірілуіне байланысты Александрияның копт православие Папасы ретінде Тимофей Аэлур емес, императорлық патриарх Тимофей Салофакиолдың таңдалуына ол қол жеткізді. Ол Рим шіркеуінің сенімін Константинополь архиепископы Флавианға жолданған хат түрінде жариялады, онда Гипполық Августинге жақын батыстық Христов тану формулалары қайталанды. Кеңес хатты оқымады және Леоның өкілдерінің наразылығына назар аудармады, бірақ Римге шағымданған Флавиан мен Дорилейдің Евсевийін қызметтен шеттетуге шешім қабылдады. Осы себепті кеңес экуменикалық деп танылмады және кейін Халкидон сотында жоққа шығарылды. Ол Шығыс пен Батыс арасындағы Христов тану дауларын шешу үшін Халкидон кеңесінде қайтадан ұсынылды.

Халкидон кеңесі

Евтих, қақтығыстың басында Леоға жүгінді және Флавианның айыптауынан кейін одан қорғаныш іздеді, бірақ Флавианнан толық мәлімет алған соң Лео оның жағына нық бас қосты. Лео императордан Италияда экуменикалық кеңес өткізуді талап етті, ал осы уақытта 449 жылдың қазан айында Рим синодында «Жарлықшылар синодының» барлық шешімдерін жоққа шығарды. Императорға және басқаларға жазған хаттарында Евтихті манихейлік және докетизм еретиктерінің бірі ретінде қызметтен шеттетуді талап етті. 451 жылғы Халкидон кеңесі Құдай Ұлының нағыз адамдық табиғатын жоққа шығарған Евтихтің ересін қабылдамады және оның екі табиғатының – адам және құдай табиғаттарының, оның бір тұлғасында, араласпай және бөлінбей бірігуін бекітті. Кеңестің баяндамаларында былай делінген: «Жоғарыдағы хат оқылғаннан кейін, ең қадірлі епископтар: «Бұл – әкелердің сенімі, бұл – елшілердің сенімі. Біздің бәріміз де осылай ойлаймыз, православие осылай ойлайды. Осылай сенбегендерге қарғыс болсын! Петір Лео арқылы осылай айтқан. Елшілер де осылай үйреткен. Лео шындықты адал түрде үйретті, Кирилл да осылай үйретті. Кириллдің жады мәңгілік болсын. Лео мен Кирилл бірдей нәрсені үйретті, оған сенбегендер анафемаға ұшырасын. Бұл – нағыз сенім. Біздің православиеліктеріміз осылай деп санайды. Бұл – әкелердің діні. Бұл нәрселер неге Ефесте оқылмады? Бұл Диоскордың жасырған нәрселері». Лео олардың тәртіптік шараларын бекітуден қатаң бас тартты, себебі бұл Константинопольге Риммен шамалас билік беруге мүмкіндік беретіндей көрінді және қаланың әлеуметтік-саяси маңыздылығын оның шіркеулік мәртебесін анықтайтын фактор ретінде қарастырды; бірақ ол оның догматикалық шешімдерін, әсіресе Лео I (457) таққа отырғаннан кейін эутихиандармен келісімге келуге ұмтылыс байқалғанда, ынталы түрде қолдады.

Петірдің мұрагері

Лео варварлардың шабуылдары күшейген кезде папалыққа тағайындалды; бұл, Батыстағы императорлық биліктің әлсіреуімен бірге, Рим епископын азаматтық және саяси істерге көбірек араласуға мәжбүр етті. Ол, Петір апостолдан тікелей ізбасарлықпен негізделген паптық үстемдікті алға ұсынған Рим епископтарының біріншілерінен болды, және бұл шіркеулер арасындағы бірлікті сақтау мақсатында жасалды. Киелі кітап тілінен өзге, Лео өзінің Петірмен ерекше қарым-қатынасын римдік құқықтан алынған терминдермен де сипаттады. Ол өзін Петірдің (лайықсыз) мұрагері және өкілі (викарий) деп атады, апостолдық билігін алғандықтан және оның үлгісін ұстанғаны үшін міндетті болды. Бір жағынан, Петір оның алдында Леоның өкілдігін қалай жүзеге асыру керектігін талап етті; екінші жағынан, Лео, Рим епископы ретінде, оның билігін ұстаған Апостолға өкілдік етті. Дегенмен, Мәсіх әрқашан барлық игілік пен биліктің бастауы ретінде көрінеді, ал Лео оның алдында өзінің міндеттерін қалай атқарғаны үшін жауапты (1-уағыз). Осылайша, Рим епископының қызметі Мәсіх пен Петір арасындағы ерекше қарым-қатынасқа негізделген, бұл қарым-қатынас өзінен қайталанбайды; сондықтан Лео өз рөлін және Рим епископы ретіндегі билігін қалада да, одан тыс жерлерде де лайықты орындау үшін Петірдің көмегіне, оның мысалына және араласуына сүйенді.

Лео мен Аттила

451 жылы Халон шайқасының нәтижесі шешілмей қалғаннан кейін Аттила 452 жылы Италияға шабуыл жасап, Аквилея сияқты қалаларды тонады және Римге қарай бет алды. Ол биліктегі император Валентиан III-нің қарындасын өтемақысымен бірге жіберуді талап еткен. Жауап ретінде император Атилламен келіссөздер жүргізу үшін үш елші жіберді: 450 жылғы консулдардың бірі Геннадий Авиен, бұрынғы қалалық префект Меммий Эмилий Тригетий және Лео. Атилланың кері шегінуіне әкеп соққан келіссөздердің нақты мәліметтері көп емес. Көне және орта ғасыр тарихшыларының көпшілігі Леоның іс-қимылын жоғары бағалап, осы сәтті елшілік үшін оған толық құрмет көрсетті. Аквитаниялық Проспердің айтуынша, Лео Атиллаға соншалықты әсер еткендіктен, ол шегінуге мәжбүр болды. Оның замандасы, тарихшы Приск, Атилланың өз әскерлерінің кеңесімен Римге шабуыл жасаудан бас тарғанын жазды, себебі олар Атилла 410 жылы қаланы тонағаннан кейін көп ұзамай қайтыс болған вестготтар королі Алариктей аяқтайды деп қорқыпты. VIII ғасырдың соңында Павел Диакон былай деді: діни киім киген, қылышпен қаруланған, тек Атиллаға ғана көрінетін алып адам Леомен сөйлескен кезде оны және оның әскерін өліммен қорқытты, бұл Атилланы оның талабына бойынсұнуға итермеледі. ХХ ғасырдың басында діни скептик Джон Б. Бюри былай деп атап өтті: Елшіліктің болғанына күмән жоқ. Атақты елшілер Гард көлінің оңтүстік жағалауындағы ғұндар лагеріне барды. Сондай-ақ, Атилланың кенеттен шегінгені де белгілі. Бірақ оны кетуге итермелеген себептер қандай болғанын білу қиын. Бұл бұзық патша шіркеудің үгіт-насихатына құлақ қойған болар деген ой ақылға сыймайды. Император Хонорияны беруден бас тартты және ақша төленгені туралы ешқандай жазба жоқ. Сенімді жылнама басқа бір оқиғаны жеткізеді, ол елшілік жіберілгенімен қайшы емес, бірақ Атилланың оны жақсы қабылдауына себеп болған нақты себептерді көрсетеді. Барбариялық әскерде оба ауруы басталып, азық-түліктері таусылды, сонымен қатар шығыстан Маркиан Италияға көмекке әскер жіберді. Егер оның әскері обадан зардап шеккен болса және шығыстан әскер келген болса, онда Атилланың шегінуге мәжбүр болғанын түсінуге болады. Бірақ қандай шарттарға келісілсе де, ол бұл тұрақты бейбітшілікке әкелмейтінін білдірді. Ол Хонория берілмесе, Италияға қайта оралып, одан да жамандықтар жасаймын деп уәде берді. Леоның араласуы 455 жылы вандал королі Гензерихтің қаланы тонауына тосқауыл қоймады, бірақ оның ықпалымен кісі өлтіру мен өрт сөндірілді. Папа Римский және оның дін қызметкерлері басқыншымен кездесіп, оны тоқтатуды өтінді. Вандалдар қаланы тонаған кезде бұл әрекет Римнің өртелуінен сақтап қалды және қорқып қалған халықтың бір бөлігі паналаған Әулие Петр, Әулие Павел және Әулие Иоанн базиликаларының аман қалуын қамтамасыз етті. Лео Рим қаласын қайта құруға көмектесті, Әулие Петр сияқты маңызды орындарды қалпына келтірді.

After the indecisive outcome of the Battle of Chalons in 451, Attila invaded Italy in 452, sacking cities such as Aquileia and heading for Rome. He allegedly demanded that the sister of the reigning Emperor Valentinian III be sent to him with a dowry. In response, the emperor sent three envoys to negotiate with Attila: Gennadius Avienus, one of the consuls of 450, Memmius Aemilius Trygetius, the former urban prefect, and Leo. Little is known of the specifics of the negotiations, as a result of which Attila withdrew. Most ancient and medieval historians celebrated Leo's actions, giving him all the credit for this successful embassy. According to Prosper of Aquitaine, who was alive at the time of the event, Attila was so impressed by Leo that he withdrew. Another near contemporary was the historian Priscus who records that Attila was dissuaded from attacking Rome by his own men because they feared he would share the fate of the Visigothic king Alaric, who died shortly after sacking the city in 410. Paul the Deacon, in the late 8th century, relates that an enormously huge man dressed in priestly robes and armed with a sword, visible only to Attila, threatened him and his army with death during his discourse with Leo, and this prompted Attila to submit to his request. Writing in the early 20th century, the religious skeptic John B. Bury remarked:
The fact of the embassy cannot be doubted. The distinguished ambassadors visited the Hun's camp near the south shore of Lake Garda. It is also certain that Attila suddenly retreated. But we are at a loss to know what considerations were offered him to induce him to depart. It is unreasonable to suppose that this heathen king would have cared for the thunders or persuasions of the Church. The Emperor refused to surrender Honoria, and it is not recorded that money was paid. A trustworthy chronicle hands down another account which does not conflict with the fact that an embassy was sent, but evidently furnishes the true reasons which moved Attila to receive it favourably. Plague broke out in the barbarian host and their food ran short, and at the same time troops arrived from the east, sent by Marcian to the aid of Italy. If his host was suffering from pestilence, and if troops arrived from the east, we can understand that Attila was forced to withdraw. But whatever terms were arranged, he did not pretend that they meant a permanent peace. The question of Honoria was left unsettled, and he threatened that he would come again and do worse things in Italy unless she were given up with the due portion of the Imperial possessions. Leo's intercession could not prevent the sack of the city by the Vandal King Genseric in 455, but murder and arson were repressed by his influence. The Pope and members of his clergy, went to meet the invader to implore him to desist. While the Vandals plundered the city, the gesture nevertheless prevented Rome from being burned and assured that the Basilicas of St Peter, St Paul and St John, in which part of the terrified population sought refuge, were spared. Leo assisted in rebuilding the city of Rome, restoring key places such as Saint Peter's.

Өлім және жерлеу

Лео 461 жылдың 10 қарашасында қайтыс болды және өзінің қабірі Әулие Петірдің қабіріне мүмкіндігінше жақын болсын деген тілегімен, оның денесі Ескі Әулие Петір базиликасының галереясына жерленді. Ол Әулие Петірге жерленген алғашқы папа болды. 688 жылы папа Сергий I Леоның қалдықтарын базиликаның оңтүстік қанатына көшірді. Көшіру себебі, кейінгі папалардың көптеген қабірлері Леоның қабірінің маңыздылығын жасырып тастады деп Сергий санайтындықтан болды.

Маңыздылығы

Рим папасы Бенедикт XVI Леоның папалық қызметінің "Шіркеу тарихындағы ең маңыздыларының бірі болғаны даусыз" екенін айтты. Леодан кейін тек бір ғана папа, Григорий I, Шіркеу докторы деп танылды. Католик шіркеуі 10 қарашаны Қасиетті Лео мерекесі күні ретінде белгілейді, бұл күн Мартирологиум Иеронимианумда және 8 ғасырлық Сен-Виллиборд күнтізбесінде оның қайтыс болу және жұмаққа кіру күні ретінде көрсетілген. Бұрын оның мерекесі Римде 28 маусымда, оның реликвиялары Санкт-Петер базиликасына қойылған күні тойланатын, бірақ 12 ғасырда 11 сәуірдегі Галлиялық ритуал мерекесі Жалпы Рим күнтізбесіне енгізіліп, 1969 жылға дейін осы күні сақталды. Шығыс Католик шіркеулері, сондай-ақ Шығыс Православие шіркеуі 18 ақпанда Әулие Лео мерекесін тойлайды. Ұлы Лео 10 қарашада Англия шіркеуі мен Епископ шіркеуінде құрметтеледі. Рим ритуалында оның мәтіндерінен үзінділер сағат литургиясында оқылады, мысалы, Рождество күні.