Шығыс славян халқы және дон казактарының тарихы

Кіріспе

Шығыс славян этносының шолуы

Қазақтардың тарихы бірнеше ғасырды қамтиды.

Дон казактары

Сол кезеңдегі көптеген тарихи құжаттарда Ресейдегі Дон қазақтары ерекше жауынгерлік мәдениеті бар тәуелсіз этномәдени халық ретінде көрсетілген. Қазақтар көршілеріне шабуыл жасап, олжа алуды маңызды табыс көзі ретінде қарастырған. 1444 жылы Рязань қазақтары Переславль-Залесскийді Алтын Орданың әскерлерінен қорғағандары және 1502 жылы Ресейдің Иван III хатында есімдері аталған. 1480 жылы Алтын Орда құлағаннан кейін Дон өзенінің маңындағы аймақ Қырымның батыс және Ноғайдың шығыс бөліктері арасында бөліскен. Дон өңірінің кең даласында қашқан шаруалар, бостандық іздегендер, қалыптасқан әлеуметтік тәртіпке наразы болған адамдар қоныстанған. Уақыт өте келе Дон қазақтарының мәдениеті біртұтас қауымдастыққа айналып, «қазақтар» деп аталған. Дон қазақтары Осман империясына және оның қарауындағы халықтарға (мысалы, татарларға) жасаған шабуылдарымен белгілі болған, бірақ олар басқа көршілес елдерді тонаудан да жиі тартынбаған. Олардың әрекеттері Польша-Литва мемлекетінің (Кресье) оңтүстік шекарасындағы шиеленісті күшейтіп, мемлекеттің барлық тарихы бойында осы аймақтарда үнемі төмен деңгейдегі соғыстарға себеп болған. Олардың Қара теңізге жасаған алғашқы теңіз шабуылы 1538 жылы Очаков бекінісіне жасалған шабуылмен тіркелген. Бұдан кейін жиірек және жақсы ұйымдастырылған шабуылдар жасалды, олардың басты мақсаты христиан құлдарын босату және олжа алу болды. Олардың жетістіктері батыс Еуропа елдерінің, соның ішінде Папалықтың назарын аударды, олар түріктерге қарсы бірлескен әрекеттер жасау ниетімен дипломатиялық ұсыныстар жасады. 1539 жылы Ресейдің Ұлы князі Василий III Осман сұлтанынан қазақтарды тоқтатуды сұрады, ал сұлтан: «Қазақтар маған адалдық серт бермейді, олар өздері қалағандай өмір сүреді» деп жауап берді. 1549 жылы Ресей патшасы Иван Қорқынышты түрік сұлтанының Дон қазақтарының агрессивті әрекеттерін тоқтату туралы өтінішіне: «Дон қазақтары менің поддандыларым емес, олар менің білуімсіз соғысқа шығады немесе бейбіт өмір сүреді» деп жауап берді.

Numerous historical documents of that period refer to the Don Cossacks in Russia as a sovereign ethno cultural people with a unique warrior culture. Cossacks conducted raids and pillaging against their neighbours as important sources of income. Already in 1444 Cossacks of Ryazan were mentioned as defenders of Pereslavl Zalessky against the units of Golden Horde and in a letter of Ivan III of Russia in 1502. The area around the Don River was divided between the Crimean west side and the Nogai east side after the Golden Horde fell in 1480. The vast steppe of the Don region was populated by runaway serfs, by those who longed for freedom, by people who were not satisfied with the existing social order. Over time, the culture of the Don Cossacks was formed into a united community and were called "the Cossacks". The Don cossacks known for their attacks on the Ottoman Empire and its vassals (like the Tatars), although they did not shy away from pillaging other neighbouring communities. Their actions exacerbated the tension at the southern border of the Polish–Lithuanian Commonwealth (Kresy), resulting in almost constant low level warfare in those territories for almost the entire existence of the Commonwealth. Their first recorded naval raid into the Black Sea dates to 1538, with an attack on the fortress of Ochakiv. This was followed by more frequent and better organised raids elsewhere, the freeing of Christian slaves being one of the chief aims, as well as the acquisition of plunder. Their success was such that they attracted the attention of the western European powers, including the Papacy, who made diplomatic overtures in the hope of launching joint ventures against the Turks. In 1539, Grand Prince Vasili III of Russia asked the Ottoman Sultan to curb the Cossacks and the Sultan replied: "The Cossacks do not swear allegiance to me, and they live as they themselves please." In 1549, the Tsar of Russia, Ivan the Terrible, replied to a request of the Turkish Sultan to stop the aggressive actions of the Don Cossacks, stating, "The Cossacks of the Don are not my subjects, and they go to war or live in peace without my knowledge."

Польша-Литва одақтастығы

Осыған ұқсас келісімдер Ресей, Осман империясы және Ұлттар Достастығы арасында өтті; олардың әрқайсысы жиі казактардың соғысқұмарлығын өз мүдделері үшін пайдалануға тырысты. Ал казактар өз тарапынан баршаны шамалы дара тонауға қуанышты болды. 16-17 ғасырлар аралығында Запорожье казақтары біріншіде Ұлы Литва княздығының, кейін Польша-Литва Достастығының поддандылары болды. Олар кішкентай, аз су айдайтын, өте маневрлі "чайка" деп аталатын галереялармен Қара теңізде жылдам қозғалды. Казақтардың өз жазбаларына сәйкес, 50-70 адамдық экипаж тасыған бұл кемелер Днепр өзенінің сағасынан Кіші Азияның Анадолы жағалауына қырық сағатта жете алатын еді. "Чайкалар" көбінесе басқару және бақылау орталықтары ретінде қызмет еткен үлкен галереялармен бірге жүретін. 1613 жылы Петро Конашевич Сағайдачный гетман болғаннан кейін, Еуропа мемлекеттерінің қолдауымен Украинаның ядросына айналдыруды көздегендіктен, шабуылдар саяси мақсатқа ие болды. 1618 жылы запорожьеліктер Түрікке қарсы лиганың мүшелері болды, өйткені Сағайдачный билігін Польшаның аймақтық астанасы Киевке көшірді. Теңізге шыққан казактардың жауынгерлік қабілеттері Осман жылнамаларында да бағаланды: "Әлемде өз өміріне олардан бейқам немесе өлімнен кем қорқатын халық табу қиын, – делінеді. Теңізді білетін адамдар теңіз шайқастарындағы шеберлігі мен батылдығының арқасында осы топтар кез келген басқа жаудан қауіптірек екенін мәлімдейді". 1615 жылы шабуыл жасаушылар тіпті түрік астанасы деп аталатын Константинополь қабырғаларына дейін жетіп, Мизевна мен Архиока порттарын тонады. 1616 жылы көктемде түріктердің Березан аралын қоршауға алып, казактардың теңізге шығуын болдырмау әрекеті сәтсіз аяқталды. Шабуыл жасаушылар Каффаны басып алды, ол барлық құлдар босатылғаннан кейін өртеліп тасталды. Сол жылы Анатолияның шығысындағы Трапезунд қаласы басып алынып, қиратылды. Сұлтан Ахмет I өз флотын Днепрге қуып жіберді; бірақ үйге қайтудың орнына казактар тағы бір рет Константинопольге бет бұрысты, онда олар еркін тонау жасады, тіпті бір дерек бойынша Топкапы сарайына да шабуыл жасады. Қала тағы да төрт рет шабуылға ұшырады, 1620 жылы бір рет, ал 1624 жылы үш рет. 1624 жылдан кейін запорожьелік шабуылдар біртіндеп тоқтады, өйткені казактар өздерінің әскери күш-жігерін құрлықтағы науқандарға көбірек жұмсады, мысалы, Оттыз жылдық соғыста бір жақта, содан кейін екінші жақта соғысты. Олардың қатары Польша мен Литвадан келген иммигранттардың есебінен көбейді. Шляхтаның запорожьелік казақтарды кәсіби әскери казактар тізіліміне енгізу үшін асыл тектілер ретінде қарастырмауы казактардың Достастыққа деген адалдығын әлсіретті. Казақтардың шляхтамен теңесу әрекеттері қабылданбады және Екі Ұлт Достастығын (Польша-Литва) Үш Ұлтқа (казактар/орыстармен) айналдыру жоспарлары азшылықтың пікіріне шектелді. 1648 жылғы азамат соғысынан (немесе поляктардың көзқарасынан көтерілістен) кейін Запорожье әскері 1649 жылы Украинаның бір бөлігін бақылауына алды, бірақ келесі онжылдықтарда олар әртүрлі уақытта поляк патшасын мойындады. 17 ғасырдың басында Достастыққа қарсы бірнеше казак көтерілісі болды. Олардың ең ірісі Хмельницкий көтерілісі болды, ол "Ұлы су тасқынымен" бірге Достастықтың алтын ғасырының аяқталуына себеп болған оқиғалардың бірі саналады. Бұл көтеріліс казактарды Достастықтың ықпал аймағынан алыстатты, бірақ оларды 1654 жылғы Переяслав шарты бойынша Ресей патшалығына бағындырды және 1667 жылы Андрусово шарты және 1686 жылғы Мәңгілік бейбітшілік шарты бойынша сол жақ жағалау Украинасын құрды.

Similar exchanges passed between Russia, the Ottomans and the Commonwealth; each of which often tried to use the Cossacks' warmongering for his own purposes. The Cossacks for their part were happy to plunder everybody more or less equally. Between the 16th to the 17th century, the Zaporoijan Cossacks became subjects first of the Grand Duchy of Lithuania, and later of the Union of Lublin of the Polish–Lithuanian Commonwealth. Using small, shallow draft, and highly manoeuvrable galleys known as chaiky, they moved swiftly across the Black Sea. According to the Cossacks' own records, these vessels, carrying a 50 to 70 man crew, could reach the Anatolian coast of Asia Minor from the mouth of the Dnieper River in forty hours. The chaiky were often accompanied by larger galleys that served as command and control centres. The raids also acquired a distinct political purpose after Petro Konashevych Sahaidachny became hetman in 1613, intending to turn the host into the nucleus of a Ukrainian nation with the support of the European states. By 1618, the Zaporozhians were members of the Anti Turkish League, as Schaidachny transferred his seat of power to Kiev, the Polish Crown's regional capital. The fighting qualities of the sea going Cossacks were even admired in the Ottoman chronicles: "One can safely say that in the entire world one cannot find a people more careless for their lives or having less fear of death; persons versed in navigation assert that because of their skill and boldness in naval battles these bands are more dangerous than any other enemy." In 1615, the raiders even sailed to the walls of Tsarhorod, as they referred to the Turkish capital, plundering the ports of Mizevna and Archioca. An attempt by the Turks to blockade the Berezan Island, and deny Cossacks access to the sea, was defeated in the spring of 1616. The raiders went on to capture Kaffa, which was burned down after all the slaves were freed. That same year Trebizond, in eastern Anatolia, was captured and destroyed. Sultan Ahmed I sent his fleet to the Dnieper in pursuit; but instead of going home the Cossacks once more sailed to Constantinople, where they raided at leisure, even rampaging through the Topkapı Palace, according to one account. The city was raided four more times, once in 1620 and no fewer than three times in 1624. After 1624, the Zaporozhian raids gradually died out, as the Cossacks began to devote more and more of their martial energies to land based campaigns, fighting on one side and then the other during such conflicts as the Thirty Years' War. Their numbers expanded with immigration from Poland proper and Lithuania. Szlachta failure to regard Zaporozhian Cossacks as nobles for inclusion in the registry of professional military cossacks eroded the Cossacks' loyalty towards the Commonwealth. The Cossack attempts to be recognized as equal to the szlachta were rebuffed and plans for transforming the Two Nations Commonwealth (Polish–Lithuanian) into Three Nations (with Cossacks/Ruthenian people) were limited to a minority view. After the civil war of 1648 (or Rebellion from the Polish viewpoint) the Zaporozhian Host gained control of parts of Ukraine in 1649, although they at various time acknowledged the Polish King over the following decades. There were several Cossack uprisings against the Commonwealth in the early 17th century. The largest of them was the Khmelnytsky Uprising, which together with The Deluge is considered as one of the events that brought an end to the Golden Age of the Commonwealth. This uprising distanced Cossacks from the Commonwealth sphere of influence, only to make them subject to the Tsardom of Russia under the Treaty of Pereyaslav (1654), and established their realm as Left bank Ukraine in 1667 under the Treaty of Andrusovo, and the Eternal Peace Treaty of 1686.

Ресей революциясы

Ресей революциясынан кейінгі Азамат соғысында казактар екі жақта да болды. Көптеген офицерлер мен тәжірибелі казактар Ақ әскерге, ал кедейлері Қызыл әскерге қосылды. Ақ әскер жеңіліске ұшырағаннан кейін, аман қалған казактар мен олардың отандарына қарсы "деказактизация" (рассказахивание) саясаты қолданылды, себебі олар жаңа үкіметке қауіп деп есептелді. Бұл олардың жерлерін басқа бөлімдерге бөлуді, оны аз ұлт өкілдерінің жаңа автономиялық республикаларына беруді және содан кейін осы жерлерге осы халықтарды қоныстандыруға белсенді түрде ынталандыруды қамтыды, бірақ тұтқындаулар мен қатыгездікпен ұстаулар да болды. Бұл қоныс аудару саясаты ең алдымен Терек казактарының жеріне қатысты. Қазақтардың отаны көбінесе өте құнарлы болды, ал ұжымдастыру науқаны кезінде көптеген казактар байлардың (кулактардың) тағдырын бөлісті. 1933 жылғы ашаршылық Дон мен Кубань аймақтарына ең ауыр соқты. Майкл Корттың сөзіне сүйенсек, "1919 және 1920 жылдары шамамен 3 миллион халқының ішінде большевиктер режимі шамамен 300 000-500 000 казакты өлтірді немесе жер аударып жіберді", оның ішінде 45 000 Терек казагы болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Соғыс басталғанда қазақтар конфликтінің екі жағында да танылды. Көпшілігі Кеңес Одағы үшін күресті, алайда, кейбіреулері, әсіресе Кеңес Одағының алғашқы жеңілістерінен кейін, соның ішінде соғыстың бірінші күні өзінің 436-шы полкінің бір бөлігімен немістерге өткен бұрынғы кеңес майоры Иван Кононовтың армиясының көп бөлігін жоғалтқаннан кейін, ескі есеп айдасу үшін немістермен ынтымақтастыққа түсуді жөн санады. 1942 жылдың жазында неміс әскерлері қазақтар қоныстанған аймаққа енді. Ашық далада қарсылық көрсету бекер болды, бірақ көптеген адамдар, коммунизмді жек көруіне қарамастан, өз елінің басып келген жауымен ынтымақтастықтан бас тартты. Ынтымақтастық әрі қарай қажет болмаса да, көшбасшылардың көпшілігі бұрынғы патшалық офицерлер болды, олар коммунистерден жеңілгендерінің кектерін алуды қалады, бірақ көптеген сарбаздар тұтқын лагерьлерінен келді. Кейбір жағдайларда, Ресей азамат соғысы кезінде бір-бірінен бөлінген туыстар конфликтінің екі жағында кездесіп, аяусыздықпен өлтісті. Сталинград шайқасы кезінде Семен Будённый басқарған қазақтардың шабуылдары немістердің Кавказға енуіне кедергі келтірді, ал Терек және Кубань қазақтары немістердің тауларды басып алуына қарсы тұрды. Бұл аймақ мұнайға ғана емес, Иран мен Иракқа апаратын жолдың кілті де болды. 1943 жылдан бастап қазақтар майданның оңтүстік бөлігінде қызмет етті, онда олардың барлау және логистикадағы көмегі бағалы болды. Көптегендер соғыстың соңғы кезеңдерінде Румыния арқылы Балқанға өтті. Ынтымақтастықта болғандардың көпшілігі, кейбір деректер бойынша 250 мыңнан астам адамды құрады (бірақ қазіргі мәліметтер нақты саны одан үш есе кем екенін көрсетеді), Дон қазақтары болды, олар бұрынғыда ең ірі және күшті әскер болғандықтан, кеңестік ұжымдастыру саясатынан ең көп зардап шекті. Кубань және Терек қазақтары, керісінше, тек Қызыл Армия үшін ғана күресті, тіпті ең қиын жағдайларда да олардың батылдығы айқын байқалды. Қызыл Армияның ең ірі қазақ әскері болған Кубань қазақтары 1945 жылы танымал Жеңіс шеруіне Қызыл алаңға салтанатты түрде қатысты. Көптеген ынтымақтастықта болғандар совет әскерінің шабуылынан қашып кетті (көбінесе совет қазақтарымен қуылды), бірақ Кеңес одақтастарының келісімдері бойынша мыңдаған адамдар КСРО-ға қайтарылды. Иосиф Сталиннің қайтысынан кейін көптеген репатрианттарға өз туған жерлеріне оралуға рұқсат берілді, бірақ олар бұл туралы құпия сақтауға міндеттелді. Тек 1991 жылы, КСРО-дағы коммунистік режим құлағаннан кейін ғана, олар өз қауымдастықтарының жоғалған мүшелерін ашық түрде еске ала алды. Ресей азамат соғысы мен Екінші дүниежүзілік соғыста қазақтардың бөлінуі бүгінгі күнге дейін даулы мәселе болып қалып отыр.

When the war broke out the Cossacks found themselves on both sides of the conflict. Most fought for the Soviet Union; however, some chose to settle old scores by collaborating with the Germans, especially after the Soviet Union's initial series of defeats, including the loss of much of the army of Ivan Kononov, a former Soviet major who defected to the Germans on the first day of war with some of his 436th regiment, and served around the German occupied city of Mogilev, guarding lines of communications against Soviet partisans. In the summer of 1942, the German armies entered territories inhabited by the Cossacks. There in the open steppe resistance was futile, but nevertheless many, despite their hatred of Communism, refused to collaborate with the invaders of their country. While collaboration was inevitable, most of the leaders were former Tsarist officers who wanted to avenge their defeat by the Communists, but many recruits came from prisoner of war camps. On some occasions relatives separated by the Russian Civil War met each other again on different sides of the conflict and killed ruthlessly. During the Battle of Stalingrad, Cossacks attacks, some led by Semyon Budyonny, were able to keep the Germans from entering the Caucausus, where particularly the Terek and the Kuban Cossacks were able to prevent the Germans from taking the mountains. Not only was the region rich in oil, but it was also the key to Iran and Iraq. From 1943 onward, the Cossacks were kept mostly in the southern part of the front, where their use in reconnaissance and logistics proved invaluable. Many went on through Romania and into the Balkans during the final stages of the war. Most of the collaborators, who some say numbered over 250,000 (although current figures claim the true number was not even a third of that) were the Don Cossacks, who, formerly the largest and strongest host, suffered the worst under Soviet collectivization policies. Kuban and Terek Cossacks, on the other hand, fought almost exclusively for the Red Army, and even in most desperate situations their heroism was evident. Being the largest Red Army Cossack host, the Kuban Cossacks in 1945 triumphantly marched on Red Square in the famous Victory Parade. Many of the collaborators fled the Soviet advance (often chased by Soviet Cossacks) but under Soviet Allied agreements thousands of them were handed back to the USSR. Following the death of Joseph Stalin, large numbers of the repatriated were allowed to return to their native lands, under a promise of secrecy. Only after 1991, with the collapse of the Communist regime in the USSR, could they openly mourn the lost members of their communities. The division of the Cossacks in both the Russian Civil War and the Second World War continues to be a controversial issue to this day.

Қазіргі Ресейде

Кеңес Одағының ыдырауынан кейін Ресейде елдің барлық аймақтарында көптеген казак қауымдастықтары пайда болды. Ресейде тіркелген және тіркелмеген қауымдардың барлығы казак идеологиясын ұстанады. Ресейдегі казак қауымдастықтары бір-бірімен және Ресей православие шіркеуімен ынтымақтасады. 2018 жылдың соңында казактар мәдени жұмысты үйлестіру және казак тамырын нығайту мақсатында (мысалы, дәстүрлі казак киімдерін қайта қолдану) үшін Бүкілресейлік казак қауымдастығын құрды. 2018 жылғы ФИФА Әлем чемпионаты кезінде Путинге қарсы наразылықтарды тоқтату үшін казак топтары Ресей полициясының құрамына енгізілді.