Кіріспе

ежелгі Қытайдағы сөздік түрі Ежелгі қытай тіліндегі сөздік түрі, әріптерді дыбыс пен ұйқасқа қарай жинақтаған. Ұйқас сөздігі, ұйқас сөздігі немесе ұйқас кітабы – бұл таңбаларды түбірдің орнына дыбыс пен ұйқасқа қарай жинақтаған ежелгі қытай тіліндегі сөздік. Ең маңызды ұйқас сөздік дәстүрі Қытайдың солтүстік және оңтүстік дәстүрлерін біріктіру арқылы классикалық кітаптарды оқу және поэзия жазу үшін дұрыс айтылуды кодтаған Цююнь (601) -нан басталды. Бұл шығарма Тан дәуірінде өте танымал болды және бірнеше рет қайта қаралып, кеңейтілді, олардың ең танымал - Гуанъюнь (1007–1008). Бұл сөздіктер таңбалардың айтылуын fǎnqiè әдісімен анықтайды, бұл әріптердің жұбы сәйкесінше буынның басын және қалған бөлігін көрсетеді. Кейінгі ұйқас кестелері бұл сөздіктердің дыбыстарын олардың буынның басы, ұйқас топтары, тондары және басқа да қасиеттері бойынша кестелеу арқылы айтарлықтай дәлірек және жүйелі түрде түсіндірді. Бұл кітаптардан алынған фонологиялық жүйе, көбінесе ұйқас кестелерін қолдану арқылы түсіндіріледі, ол Орта қытай тілі деп аталады және қытай тілінің алғашқы түрлерінің дыбыстарын қалпына келтіру үшін негізгі дерек болып табылады. Ол қазіргі қытай тілінің көптеген түрлерінде кездесетін, сондай-ақ енді ажыратылмайтын кейбір ерекшеліктерді қамтиды. Ол сонымен қатар көне қытай тілінің қайта құрылуында (б.з.д. 1 мың жылдық) басқа да дәлелдермен бірге қолданылды. Кейбір ғалымдар бұл еңбектерде сипатталған санаттарды поэзиялық ұйқас ұғымынан ажырату үшін швед лингвисті Бернард Карлгрен қолданған "rime" деген француз тіліндегі орфографияны қолданады.

Құрылымы

Цюйюн және оның ізбасарларының құрылымы бірдей болды. Таңбалар бастапқыда төрт тонға бөлінді. «Жетілік» тондықтары көбірек болғандықтан, олар екі томды («巻» – «жұлдыз», «кітап» немесе «көлем») алып, қалған үш тон бір-бір томға сыйды. Соңғы топ, яки «кіріс тоны» деп аталатын сөздер p, t немесе k әріптерімен аяқталады, бұл басқа үш тонның м, n және ng мұрындықтарымен аяқталатын сөздерге сәйкес келеді. Бүгінде бұл соңғы дауыстар қытай тілінің оңтүстік диалектілерінде сақталған, бірақ солтүстік диалектілерінде, тіпті стандартты тілде де жоғалып кеткен. Әр тон рифмалық топтарға (韻) бөлінді, дәстүрлі түрде топтың бірінші таңбасымен аталды (韻目 – «рифмалық көз»). Лу Файанның басылымында 193 рифмалық топ болды, Чжансун Наян оларды 195-ке, ал Ли Чжоу 206-ға дейін кеңейтті. Төменде Гуанъюньдің бірінші рифмалық тобының басталуы көрсетілген, бірінші таңбасы 東 («шығыс»):

Әр рифмалық топ гомофондық топтарға бөлінді, олардың алдында кішкентай шеңбер («紐» – «ілмек») тұрды. Әр таңбаның жазуында оның мағынасы қысқаша түсіндірілді. Гомофондық топтың бірінші таңбасының соңында оның айтылуының сипаттамасы берілді, ол формуламен, бастапқы (聲母) және соңғы (韻母) әріптерін көрсететін әріптер жұбы арқылы берілді. Мысалы, 東 сөзінің айтылуы 德 және 紅 әріптерімен сипатталды, бұл t + uwng = формуласын білдіреді. Бұл формуладан кейін Qieyun-да 反 немесе Guangyun-да 切 әрпі және гомофондық әріптердің саны келді. Жоғарыдағы үлгіде бұл формуладан кейін 十七 саны келеді, яғни 東-ты қоса алғанда, бірдей айтылатын 17 жазу бар екенін көрсетеді. Әр томдағы рифмалық топтардың реті ешқандай ережеге бағынбаған сияқты, тек ұқсас топтар бірге орналастырылды, ал әртүрлі тондардағы сәйкес топтар әдетте бір ретпен орналастырылды. Егер екі рифмалық топ ұқсас болса, олардың бірдей бастапқы әрпі бар үлгілі сөздерді таңдауға бейімділік болды. Гуанъюнь мазмұнының кестесі жақын рифмалық топтарды (同用) деп белгілейді, яғни олар реттелген өлеңде рифма жасай алады. Жоғарыдағы үлгіде, мазмұнның соңғы бөлігіндегі 刪 рифмалық тобына арналған жазбаның астында (оң жақтағы бетте) «山同用» деген жазу бар, бұл топ келесі топпен рифма жасай алатынын көрсетеді 山. Төменде Гуанъюньдің қазіргі атаулары, олардың кіретін финалдары (келесі бөлімді қараңыз) және рифма кестелерінде берілген кең рифма топтары (攝) көрсетілген. Әртүрлі тондардағы сәйкес рифмалық топтарды бір қатарға орналастыру үшін кейбір жазбалар қайта ұйымдастырылды, ал қараңғы сызықтар топтарды бөліп көрсетеді:

+ Гуанъюньдің рифмалық топтары және сәйкес финалдар Тон бойынша рифмалық топтар Таралу класы бойынша финалдар 攝 平 деңгейі 上 жоғарылайтын 去 кететін 入 кіріп I/IV II аралас таза III 1 1. 東 3 1. 董 4 1. 送 5 1. 2. 冬 4 2. 宋 5 2. 3. 鍾 3 2. 腫 4 3. 用 5 3. 4. 江 3 3. 講 4 4. 絳 5 4. 覺 1 5. 支 3 4. 紙 4 5. 寘 1 6. 脂 3 5. 旨 4 6. 至 1 7. 之 3 6. 止 4 7. 志 1 8. 微 3 7. 尾 4 8. 未 1 9. 魚 3 8. 語 4 9. 御 1 10. 虞 3 9. 麌 4 10. 遇 1 11. 模 3 10. 姥 4 11. 暮 1 12. 齊 3 11. 薺 4 12. 霽 1 13. 祭 4 14. 泰 1 13. 佳 3 12. 蟹 4 15. 卦 1 14. 皆 3 13. 駭 4 16. 怪 4 17. 夬 1 15. 灰 3 14. 賄 4 18. 隊 1 16. 咍 3 15. 海 4 19. 代 4 20. 廢 1 17. 真 3 16. 軫 4 21. 震 5 5. 質 1 18. 諄 3 17. 準 4 22. 稕 5 6. 術 1 19. 臻 5 7. 櫛 1 20. 文 3 18. 吻 4 23. 問 5 8. 物 1 21. 欣 3 19. 隱 4 24. 焮 5 9. 迄 1 22. 元 3 20. 阮 4 25. 願 5 10. 月 (山) 1 23. 魂 3 21. 混 4 26. 慁 5 11. 沒 (臻) 1 24. 痕 3 22. 很 4 27. 恨 1 25. 寒 3 23. 旱 4 28. 翰 5 12. 曷 山 1 26. 桓 3 24. 緩 4 29. 換 5 13. 末 1 27. 刪 3 25. 潸 4 30. 諫 5 15. 鎋 1 28. 山 3 26. 產 4 31. 襉 5 14. 黠 2 1. 先 3 27. 銑 4 32. 霰 5 16. 屑 2 2. 仙 3 28. 獮 4 33. 線 5 17. 薛 2 3. 蕭 3 29. 篠 4 34. 嘯 2 4. 宵 3 30. 小 4 35. 笑 2 5. 肴 3 31. 巧 4 36. 效 2 6. 豪 3 32. 晧 4 37. 號 2 7. 歌 3 33. 哿 4 38. 箇 2 8. 戈 3 34. 果 4 39. 過 2 9. 麻 3 35. 馬 4 40. 禡 2 10. 陽 3 36. 養 4 41. 漾 5 18. 藥 宕 2 11. 唐 3 37. 蕩 4 42. 宕 5 19. 鐸 2 12. 庚 3 38. 梗 4 43. 映 5 20. 陌 梗 2 13. 耕 3 39. 耿 4 44. 諍 5 21. 麥 2 14. 清 3 40. 靜 4 45. 勁 5 22. 昔 2 15. 青 3 41. 迥 4 46. 徑 5 23. 錫 2 16. 蒸 3 42. 拯 4 47. 證 5 24. 職 曾 2 17. 登 3 43. 等 4 48. 嶝 5 25. 德 2 18. 尤 3 44. 有 4 49. 宥 2 19. 侯 3 45. 厚 4 50. 候 2 20. 幽 3 46. 黝 4 51. 幼 2 21. 侵 3 47. 寑 4 52. 沁 5 26. 緝 深 2 22. 覃 3 48. 感 4 53. 勘 5 27. 合 咸 2 23. 談 3 49. 敢 4 54. 闞 5 28. 盍 2 24. 鹽 3 50. 琰 4 55. 豔 5 29. 葉 2 25. 添 3 51. 忝 4 56. 㮇 5 30. 怗 2 26. 咸 3 53. 豏 4 58. 陷 5 31. 洽 2 27. 銜 3 54. 檻 4 59. 鑑 5 32. 狎 2 28. 嚴 3 52. 儼 4 57. 釅 5 33. 業 2 29. 凡 3 55. 范 4 60. 梵 5 34. 乏

Фонологиялық жүйе

Рифмдік сөздіктер ортағасырлық қытай тілінің фонологиясы туралы маңызды деректер ретінде кеңінен зерттелді, ал олар ашқан жүйе орта қытай тілі деп аталды. Цюйюнның өзі 20-ғасырдың ортасына дейін жоғалған деп есептелгендіктен, осы жұмыстың көп бөлігі Гуанъюнға негізделді. Кітаптарда дыбыс бірліктері мен олардың айтылуы толыққанды көрсетілген, бірақ тілдің фонологиясы сипатталмаған. Бұл алғаш рет рифма кестелерінде жасалды, олардың ең ертегілері Сун әулетінен басталады, бірақ бұл дәстүр Тан әулетінің соңына дейін жететін болуы мүмкін. Бұл кестелер толыққанды фонемиялық талдау болмаса да, рифмалық кітаптардың дыбыс бірліктерін бастауыш, аяқтауыш және басқа да ерекшеліктерінің тізімдерін қолдана отырып талдады. Бастауыштар артикуляция орны және тәсілі тұрғысынан одан әрі талданады, бұл сол кезде әлемдегі ең жетілген Үнді тіл білімінен шабыттанғандығын көрсетеді. Дегенмен, рифма кестелері Цюйюннан бірнеше ғасыр өткен соң жасалды, сондықтан оның көптеген ерекшеліктері бұлыңғыр болды. Эдвин Пуллейбланк рифма кестелерін рифмдік сөздіктердегі ерте орта қытай тілінен өзгеше, кеш орта қытай тілінің кезеңін сипаттайтын құрал ретінде қарастырады.

Жергілікті тілдердегі сөздіктер

10-14 ғасырлар аралығында Солтүстік Қытайды шетелдік билік басып алудың бір салдары – көптеген ежелгі дәстүрлердің әлсіреуі болды. Кю және саньцю поэзиясы сияқты халық әдебиетінің жаңа түрлері пайда болды, сондай-ақ 1324 жылы Чжоу Дэцин (周德清) жасаған, кю өлеңдерінің рифма ережелеріне нұсқаулық ретінде қызмет еткен Чжунюань Иньюнь пайда болды. Чжунюань Иньюнь – рифма кестесі дәстүрінен радикалды жаңалық, онда жазбалар 19 рифма класына топтастырылған, әрқайсысы екі үлгілі таңбамен анықталған. Бұл рифма кластары әртүрлі тонды рифмаларды біріктірді, олардың параллелизмі Гуанъюнь рифмаларының ретінде көрінеді. Рифма кластары дыбысталу бойынша, содан кейін гомофондар тобына бөлінеді, айтылуын көрсететін басқа белгілер жоқ. Сөздік сол кездегі солтүстік тілінің ерекшеліктерін көрсетеді, онда тілдің жоғары және төмен тонға бөлінуімен қатар, орталық қытай тілінің соңғы дауыстықтары жоғалып кеткен. Бұрын кіріс тонында топтастырылған буындар басқа тонға ауыстырылып, 入聲作去聲 («кіріс тоны шығыс тонға айналады») сияқты белгілермен көрсетілген. Мин әулетінің ертедегі сөздігі – Лань Маодың «Юньлуэ Итун» (韻略易通) Чжунюань Иньюньге негізделген, бірақ гомофондар тобын бастапқы буындардың белгілі бір ретімен орналастырды, олар мнемоникалық өлең түріндегі цы поэзиясында тізімделген. Дегенмен, бір рифма тобы, тон және бастапқы буынға бірнеше гомофондар тобы жатуы мүмкін, себебі медиалды дыбыс өзгерістері рифманың құрамына кірмейді. 16 ғасырдың соңындағы Фучжоу диалектін сипаттайтын рифма сөздігінде де жаңалықтар кездеседі, ол кейінірек өңделген Ци Лин Байинде сақталған. Бұл еңбек диалекттің соңғы буындарын тізімдеп, оларды медиалды және рифмалық жағынан ажыратады, әр гомофондар тобын соңғы буын, бастапқы буын және тон бойынша бірегей түрде жіктейді. Соңғы және бастапқы буындар поэзия түрінде тізімделген.

Таңгут

Тангут тілі 1038–1227 жылдар аралығында қазіргі Гансу аймағында орналасқан Батыс Ся мемлекетінің тілі болды. Бұл тіл 20 ғасырдың басында тангут жазуымен жазылған құжаттардың кең жиынтығы табылар алдында төрт ғасыр бойы қолданыстан шығып кеткен еді. Тангут тілін қайта құруға көмектесетін маңызды дереккөздердің бірі – «Таңбалар теңізі» аталған өлеңдер сөздігі. Бұл сөздік толығымен тангут тілінде жазылған, бірақ құрылымы жағынан қытай сөздіктеріне ұқсас. Сөздіктің бір томы тангут тілінің деңгейлік және көтеріңкі тонды дыбыстарын, ал үшінші томы «аралас категориядағы» таңбаларды қамтиды, олардың мағынасы әлі анықталған жоқ. Қытай сөздіктері сияқты, әр том рифмаларға, содан кейін кішкентай шеңбермен бөлінген дыбыстас топтарға бөлінеді. Әр дыбыстас топтағы алғашқы тангут таңбасының айтылуы екі тангут таңбасынан тұратын фанки формуласы арқылы көрсетіледі. Михаил Софронов Чен Лидің әдісін осы фанкилерге қолданып, тангут тілінің басы әрі соңының жүйесін жасады.