Кіріспе
Нәрсені сол нәрсе ететін немесе анықтайтын нәрсе (essentia) әр түрлі ойшылдар мен әр түрлі жағдайларда әртүрлі мағыналар мен қолданыстарға ие. Философия мен теологияда ол бір нәрсені сол нәрсе ететін қасиеттер немесе қасиеттер жиынтығы ретінде қолданылады, немесе керісінше айтқанда, осы қасиеттер болмаса, ол өзінің ерекшелігін жоғалтады. Эссенция – бұл нәрсеге кездейсоқ немесе мүмкін болатын қасиет немесе атрибут, бірақ оның ерекшелігіне байланысты емес нәрсеге қарсы қойылады.
Essence (essentia) has various meanings and uses for different thinkers and in different contexts. It is used in philosophy and theology as a designation for the property or set of properties or attributes that make an entity the entity it is or, expressed negatively, without which it would lose its identity. Essence is contrasted with accident, which is a property or attribute the entity has accidentally or contingently, but upon which its identity does not depend.
Этимология
Ағылшын тіліндегі "essence" сөзі француз тілінен "essence" арқылы латынша "essentia" сөзінен келген. Латын тіліндегі түпнұсқа сөзді ежелгі Рим философтары грек тіліндегі "ousia" терминіне латыншада дұрыс аударма беру мақсатымен жасаған. Бұл ұғым Аристотельдің (Платоннан да кездеседі) нақты техникалық термині ретінде пайда болды, ол грек тіліндегі "to ti ên einai" фразасын қолданды, бұл сөздер "ол не болуы керек" дегенді білдіреді. Бұл фраза сонымен қатар схоластикалық "quiddity" терминіне сәйкес келеді, немесе кейде "to ti esti" деген қысқа тіркесі, яғни "ол не?", және сол идея үшін схоластикалық "haecceity" (thisness) терминіне де сәйкес келеді. Бұл фраза латын тіліне аударма жасаушылар үшін қиындық тудырды, сондықтан олар бүкіл фразаны білдіру үшін "essentia" сөзін қолданды. Аристотель және оның шәкірттері үшін мән ұғымы анықтамамен (horismos) тығыз байланысты. Стоик философ Сенека (б.з.д. 65 ж.) бұл сөзді Цицеронға (б.з.д. 43 ж.) жатқызды, ал ритор Қуинтилиан (б.з.д. 100 ж.) бұл сөзді стоик философ Сергий Плавт (б.з.д. I ғ.) бұрын жасағанын мәлімдеді. Терминнің ерте қолданылуы Апулейдің (б.з.д. 170 ж.) және Тертуллианның (б.з.д. 240 ж.) еңбектерінде де кездеседі. Кейінгі антикалық дәуірде бұл термин христиан теологиясында жиі қолданылды, ал Августин (430 ж.), Боэций (524 ж.) және ортағасырлық латын тілінде жазған басқа теологтардың еңбектері арқылы көптеген тілдерде туындаған терминдерді жасаудың негізіне айналды. Томас Аквинский Боэцийдің "De hebdomadibus" (II кітап) еңбегіне жазған түсіндірмесінде бұл еңбекте алғаш рет мән (id quod est, нәрсе не екені) мен болмыстың (esse) арасындағы айырмашылық енгізілгенін айтады. Егер болмысқа қатысты болмыс шексіз және толық болса, онда мән – зат емес – болмыстың толықтығын шектейді және оны шектелі етеді.
Онтологиялық мәртебесі
Платонның диалогтарында нақты тіршілік иелері өздерінің мәнін "формалар" арқылы, сезімдік қабылдау объектілерінен логикалық немесе онтологиялық тұрғыдан бөлек абстрактілі жалпыламалармен байланыстыру арқылы иеленеді деп санайды. Бұл формалар көбінесе сезімтал заттардың "көшірмелері" болатын үлгілер немесе парадигмалар ретінде ұсынылады. Сезімтал денелер үнемі өзгеріп тұрады және кемшілдікке толы, сондықтан Платонның пікірінше, мәңгілік, өзгермейтін және толық формалардан гөрі кем нақты. Платон келтірген жалпыламалардың типік мысалдары – үлкендік, кішілік, теңдік, бірлік, жақсылық, сұлулық және әділдік. Уильям Оккам сияқты номиналистердің пікірінше, жалпыламалар нақты бірліктер емес, тек дауыс дыбыстары; тек жеке тұлғалар ғана бар. Жалпыламалар – бірнеше жеке тұлғаны білдіретін сөздер; мысалы, "homo" сөзі. Сондықтан, жалпылама – дыбыс шығарудың бір түріне тосқанды. Джон Локк "шынайы мәнді" және "атаулы мәнді" ажыратты. Шынайы мән – нәрсені сол нәрсе ететін нәрсе, ал атаулы мән – нәрсені сол нәрсе ететін біздің түсінігіміз. Эдмунд Гуссерлдің айтуынша, мән идеалды. Бірақ, идеал дегеніміз – мәннің сананың объектісі. Мән сезім ретінде түсіндіріледі.
Индуизм
Кез келген жеке тұлғаны түсіну үшін, адамның Свадхармасы (көркем мәні) мен Свабхавасы (мендік әдеттері мен эголық тұлғаның шартталуы) арасында ерекшелік жасалады. Свабхава – адамның табиғаты, ол оның самскараларының (сыртқы әлеммен өзара әрекеттесу нәтижесінде санада қалыптасқан іздер) салдарынан туындайды. Осы самскаралар әдеттер мен ой-шағылыс үлгілерін жасайды, содан кейін олар біздің табиғатымызға айналады. Бірақ Свабхаваның таза ішкі сапасы – смаррана деген түрі де бар, біз мұнда тек самскаралардың нәтижесінде пайда болған Свабхаваға ғана тоқталамыз (өйткені таза, ішкі Свабхава мен смаррананы тану үшін, адам өзінің самскараларын біліп, оларды бақылауы керек). Дхарма сөзі "ұстау" деген мағына беретін дхр түбірінен шыққан. Ол – бір нәрсені бірге ұстап тұратын күш. Яғни, Дхарма – бір тұлғаның тұтастығын сақтайтын, оның негізгі сапасы мен айқындығын (көркем мәнін), формасын және атқаратын қызметін анықтайтын нәрсе. Дхарма сондай-ақ әділдік және міндет ретінде де түсіндіріледі. Өз Дхармасын орындау – әділ болу, Дхармасын орындау – міндетін атқару (өз көркем мәнін таныту).