Кіріспе

Дауысты дыбыстардың өзгеруі – поэтикалық тәсіл.

Фонологияда дауыстылар үйлесімділігі – бұл фонетикалық ереже, онда белгілі бір аймақтағы (әдетте фонеологиялық сөз) дауысты дыбыстар белгілі бір ерекшеліктерді ортақ болуы керек ("үйлесімділікте" болуы керек). Дауыстылар үйлесімділігі көбінесе қашықтықтан әсер етеді, яғни әсер ететін дауыстылар бір-біріне тікелей жақын болуы міндетті емес, ал әсер ететін дауыстылардың арасында аралық дыбыстар болуы мүмкін. Әдетте, бір дауысты дыбыс домен ішінде басқа дауысты дыбыстарда прогрессивті немесе регрессивті өзгерістерге себеп болады, нәтижесінде әсер ететін дауыстылар триггерлік дауыстының тиісті ерекшелігімен сәйкес келеді. Дауыстылар үйлесімділігіне қатысатын дауыстылардың табиғи топтарын анықтайтын жалпы фонетикалық белгілерге дауыстының артқа жылжуы, дауысты биіктігі, мұрындылануы, дөңгелектілігі, тіл тамырының алға және артқа жылжуы жатады. Дауыстылар үйлесімділігі көптеген жалғастырмалы тілдерде кездеседі. Дауыстылар үйлесімділігінің әсер ететін аймағы көбінесе морфема шекарасынан асып түседі, ал жұрнақтар мен префикстер әдетте дауыстылар үйлесімділігінің ережелерін сақтайды.

Терминология

Дауыстылар үйлесімділігі термині екі түрлі мағынада қолданылады. Бірінші мағынасында, ол дауыстылардың кез келген қашықтықтағы ассимиляциялық процесін білдіреді, ол прогрессивті немесе регрессивті болуы мүмкін. Осы мағынада қолданылғанда, дауыстылар үйлесімділігі термині метафония терминімен мағынасы бірдей болып табылады. Екінші мағынасында дауыстылар үйлесімділігі тек прогрессивті дауыстылар үйлесімділігін (басынан соңына қарай) қамтиды. Регрессивті үйлесімділік үшін умлаут термині қолданылады. Осы мағынада метафония – жалпы термин, ал дауыстылар үйлесімділігі мен умлаут – метафонияның екі кіші түрі болып табылады. Сондай-ақ, умлаут термині дауыстылардың өзгерісінің бір түрін атау үшін де қолданылады. Бұл мақалада «дауыстылар үйлесімділігі» термині прогрессивті және регрессивті үйлесімділікке қатысты қолданылады.

Түркі тілдері

Түркі тілдері дауыстылар үйлесімділігі жүйесін прототүркі тілінен мұраға алған, ал ол тілде бұл жүйе толыққанды дамыған болатын. Бір ғана ерекшелік – өзбек тілі, парсы тілінің күшті ықпалынан дауыстылар үйлесімділігін жоғалтқан; алайда, оның ең жақын туысы ұйғыр тілі түркі тілдеріне тән дауыстылар үйлесімділігін сақтап қалған.

Қазақ тілі

Қазақ тілінің дауыстылар үйлесім жүйесі негізінен алдыңғы/арқалыққа бөлінеді, бірақ орфографияда көрсетілмейтін дөңгелектеу үйлесімі де бар.

Қырғыз

Қырғыз тіліндегі дауыстылар үйлесім жүйесі негізінен алдыңғы/арқалыққа бөлінеді, бірақ қазақ тіліндегіге өте ұқсас дөңгелектеу үйлесім жүйесі де бар.

Алдыңғы/арқадағы гармония

Түрік тілінде екі дауыстылар классы бар: алғы және артқы. Дауыстылар үйлесімділігіне сәйкес, сөздерде бір мезгілде алғы және артқы дауыстылар болуы мүмкін емес. Сондықтан, көптеген грамматикалық жұрнақтар алғы және артқы түрлерінде келеді, мысалы, Türkiye'de "Түркияда", бірақ Almanya'da "Германияда". +Түрік дауыстылар үйлесімділігі Nom. sg Gen. sg. Nom. pl Gen. pl. Мағынасы Іп іпі іптер іптердің 'арқан' Ел елі елдер елдердің 'қол' Қыз қызы қыздар қыздарының 'қыз'

Түгеллейтін үйлесімділік

Сонымен қатар, i және ı әріптері жұрнақтардағы дөңгелек дауыстылардан кейін тиісінше ü және u дыбыстарына айналуға бейім, сондықтан кейбір жұрнақтардың қосымша түрлері бар. Осының нәтижесінде "Түркия" деген мағынада Türkiye'dir, "есік" үшін kapıdır, ал "күн" үшін gündür, "қарбыз" үшін karpuzdur сияқты сөздер пайда болады.

Ерекшеліктер

Барлық жұрнақтар дауыстылар үйлесімділігіне толық сәйкес келмейді. (i)yor жұрнағында о өзгермейді, ал i алдыңғы дауыстыға қарай өзгеріске ұшырайды; мысалы, sönüyor – "сонып бара жатыр". Сол сияқты, (y)ken жұрнағында e өзгермейді: Roma'dayken – "Римде болғанда"; және (y)ebil жұрнағындағы i де өзгермейді: inanılabilir – "сенімді". ki жұрнағы жартылай үйлесімділік көрсетеді, артқы дауыстыны қабылдамайды, тек алдыңғы дауысты вариантты ғана қабылдайды: dünkü – "кешегі", yarınki – "ертеңгі". Түрік тіліндегі көптеген сөздерде ғана емес, ішкі құрамында да дауыстылар үйлесімділігі болады. Дегенмен, көптеген ерекшеліктері бар. Құрама сөздер дауыстылар үйлесімділігі тұрғысынан жеке сөздер саналады: құраманың бөліктері арасында дауыстылардың үйлесуі міндетті емес (сондықтан "this|day" = "today" сияқты тіркестерге рұқсат етіледі). Дауыстылар үйлесімділігі қарыз сөздерге қолданылмайды, мысалы, француз тілінен алынған otobüs – "автобус". Сондай-ақ, осы ережеге бағынбайтын бірнеше түрік сөздері бар (мысалы, ана – "ана", kardeş – "бауыр", олардың ескі формаларында ana және karındaş болып дауыстылар үйлесімділігіне бағынған). Бірақ мұндай сөздерде жұрнақтар соңғы дауыстымен үйлеседі; сондықтан annesi – "оның анасы", voleybolcu – "волейболшы". Кейбір қарыз сөздерде соңғы дауысты a, o немесе u болып келеді, сондықтан артқы дауыстыға ұқсайды, бірақ шынында алғанда алдыңғы дауысты болып табылады және дауыстылар үйлесімділігін сол бойынша басқарады. Мысалы, саат – "сағат", араб тілінен алынған сөз. Оның көпше түрі saatler. Бұл дауыстылар үйлесімділігінен ерекшелік емес, керісінше, a алдыңғы дауыстыны білдіретін ережеден ерекшелік. Дауыстылар үйлесімсіздігі, әсіресе қарыз сөздерде, ұқсастық арқылы жойылуға бейім: мысалы, Hüsnü (ер адамның аты) < бұрынғы Hüsni, араб тілінен husnî; Müslüman – "мұсылман" < Осман түрік тілінен, парсы тілінен mosalmân.

Туван

Тува тілі түркі тілдерінің арасында дауыс үйлесімiнiң ең толық жүйесiне ие.

Орал тілдері

Көптеген, бірақ барлығы емес, урал тілдерінде алдыңғы және артқы дауыстылар арасында дауысты үйлесімділігі кездеседі. Дауысты үйлесімділігі прото-урал тілінде болған деген гипотеза жиі айтылады, бірақ оның бастапқы көлемі әлі де талқылауда.

Самой тілінде

Дауыстық үйлесім нагасан тілінде кездеседі және протосамоед тілі үшін де қалпына келтірілген.

Манси

Дауыстылар үйлесімділігі Оңтүстік Манси тілінде болған.

Мари

Мари тілінің көптеген түрінде дауыстылар үйлесімділігі болады.

Ерзя

Ерзя тілінде дауыстылар үйлесімнің шектеулі жүйесі бар, ол тек екі дауысты дыбыс бірлігін қамтиды: (алдыңғы) және (артынғы). Ерзяның ең жақын туысы – мокша тілінде фонемалық дауыстылар үйлесімі жоқ, алайда мокшада ерзя тіліндегі дауыстылар үйлесіміне ұқсас таралымда алдыңғы және артқы аллофондар кездеседі.

Фин тілдері

Фин тілдерінің көпшілігінде дауыстылар үйлесімділігі кездеседі. Лив және стандартты эстон тілдерінде ол жоғалып кеткен, онда алдыңғы дауыстылар ü ä ö тек бірінші (басымды) буында ғана кездеседі. Дегенмен, Оңтүстік Эстонияның вору (және сето) тілі, сондай-ақ кейбір [Солтүстік] эстон диалектілері дауыстылар үйлесімділігін сақтап қалған.

Вице-министрлер

Вепс тілінде дауыстылар үйлесімділігі жартылай жоғалған.

Шумер тілі

Дауыстылардың биіктігіне немесе АТР-ға сәйкес дауыстылар үйлесімділігінің бар екенін көрсететін кейбір деректер Саргоникалық Лагашқа дейінгі жазулардағы i3/e префиксінде кездеседі (үлгінің ерекшеліктері бірнеше ғалымды ғана емес, тіпті бір фонема, және соңғы кезде бір дауысты) болжауға алып келді. Кейінгі кезеңдердегі жазуларда кейбір префикстер мен суффикстердің дауыстыларының жақын буынға толық немесе ішінара сіңісіп кетуінің көптеген мысалдары кездеседі, сондай-ақ екі буынды түбірлерде екі буында да бірдей дауыстылар болуға бейімділік байқалады, бірақ бұл қағида емес. Дауыстылардың кездесу кезінде жиырылуына ұқсас құбылыс (*/aa/, */ia/, */ua/ > a, */ae/ > a, */ue/ > u, т.б.) та жиі кездеседі.

Гармонияның басқа түрлері

Дауыстылар үйлесімділігі ең белгілі үйлесім түрі болғанымен, әлем тілдерінде кездесетін барлық үйлесім түрлері тек дауыстыларды ғана қамти бермейді. Үйлесімнің басқа түрлері дауыссыздыларды қамтиды (бұл дауыссыз үйлесімділігі деп аталады). Көбінесе кездеспейтін үйлесім түрлері – дыбыс биіктігі немесе дауыстылар мен дауыссыздылардың екеуінің үйлесімділігі (мысалы, артқы тіл үйлесімділігі).

Сылбырлық үйлесімділік

Сылбырлық үйлесім – қазіргі барлық славян тілдерінің түп-тамыры саналатын протославян тіліндегі процесс. Ол – бір буынға жалпыланған алдыңғылық (жұмсақтық) екенін білдіреді. Бұл – дауыссыз-дауысты үйлесімінің бір түрі, онда "жұмсақ" немесе "жұмсақ емес" қасиеті әрбір дыбысқа жеке емес, бірден бүкіл буынға қолданылады. Нәтижесінде, артқы дауыстылар *j* немесе жұмсақ дауыссыздан кейін алдыңғы қатарға жылжу алды, ал дауыссыздар *j* немесе алдыңғы дауыстыдан бұрын жұмсақталды. Дифтонгтар да үйлесімді болды, бірақ олар тез арада монофтонгтарға айналды, себебі буындарды дауыстымен аяқтауға бейімділік болды (буындар ашық немесе ашық болатын). Бұл ереже ұзақ уақыт бойы сақталды және алдыңғы дауыстыны қамтитын буынның әрқашан жұмсақ дауыссызбен басталатынын, ал *j* буынының алдында жұмсақ дауыссыз бен кейін алдыңғы дауысты болатынын қамтамасыз етті. Ұқсас процесс Сколт сами тілінде де кездеседі, онда дауыссыздардың жұмсақтығы және дауыстылардың алдыңғы қатарға жылжуы – бүкіл буынға қатысты жоғары сегменттік процесс. Жоғары сегменттік жұмсақтық ʹ әрпімен белгіленеді, бұл Модификатор әрпінің сызықшасы, мысалы, *vääʹrr* сөзінде ('тау, төбе').