Кіріспе

Советтік орта қашықтықтағы реактивтік ұшақ (авиалайнер)
{|Инфоқаптама ұшақ түрі
|түрі = Тар денелі авиалайнер
|жобалау тобы = Яковлев
|өндіруші = Саратов авиациялық зауыты
|алғашқы ұшу = 1975 жылдың 7 наурызы
|қолданысқа енгізілуі = 1980 жылдың 22 желтоқсаны
|қызметтен шығарылуы =
|статусы = Қызметте
|негізгі пайдаланушы = Изхавиа
|басқа пайдаланушылар = Jet Express Airlines, Kosmos Airlines, KrasAvia, RusJet
|өндірілген = 1977–2003
|саны = 187

Даму

1972 жылы Яковлев жобалау бюросы 100-120 жолаушы тасымалдайтын, қысқа және орта қашықтықтағы авиалайнерді жасау жұмысын бастады. Ол Tupolev Tu 134 ұшағының, сондай-ақ Ilyushin Il 18, Antonov An 24 және An 26 турбовинтті ұшақтарын алмастыруға арналған еді. Жаңа авиалайнер салыстырмалы түрде кішкентай әуежайлардан жұмыс істеуі керек болғанмен, жақсы экономиканы сақтай отырып, көптеген советтік әуежайлар жаңартылып, жаңа үлгідегі ұшақтарды қабылдауға бейімделгендіктен, Яковлевтің кішірек Як-40 сияқты шөптес ұшу-қону жолақтарында қону-көтеру қабілетіне ие болуы міндетті емес еді. Бұл талап Яковлев жобалаған ең ірі, ауыр және қуатты ұшаққа әкелді, тіпті 2017 жылы MC 21 ұшағы ұшып кеткенге дейін. Бастапқы жобалардың арасында екі "Соловьев Д-30" турбожелгіштерімен жұмыс істейтін және үлкейтілген Як-40-қа ұқсайтын тік қанатты авиалайнер болды, бірақ жоғары өткірлік коэффициенті бар турбожелгіштермен жабдықталған батыс авиалайнерлерімен салыстырғанда бәсекеге төтеп бере алмайды деп есептелді. Сондықтан Яковлев үш "Лотарев Д-36" үш біліктегі жоғары өткірлік турбожелгіштерімен жұмыс істейтін конструкцияны таңдады, олар 63,90 кН (14 330 фунт) итеру күшін қамтамасыз етуі керек еді. Як-40-тан айырмашылығы, жаңа авиалайнерде қанаттары бүкілген болар еді. 11 градус бұрышпен жасалған қанаты бар үш прототиптің біріншісі (SSSR 1974 тіркелген) 1975 жылдың 7 наурызында алғашқы рейсін жасады. Одан кейін 23 градус бұрышпен жасалған қанаты бар және бірінші прототиптегі 17 емес, 20 қатар терезесі бар кабинасы бар екінші прототип (SSSR 1975) және үшінші прототип (SSSR 1976) жақсартылған мұзсыздандыру жүйесімен жабдықталды.

Дизайн

ЯК-42 – толық металл конструкциялы, төмен қанатты моноплан, оның жобалық қызмет мерзімі 30 000 сағаттық ұшуға арналған. Барлық прототиптерде әрқайсы екі доңғалақты негізгі қону шассисі болды, ал бірінші сериялық өндірісте төрт негізгі доңғалақ енгізілді. Қанат құрылымы жобалау процесінде маңызды өзгерістерге ұшырады, алғашқы прототип 11 градус бұрышпен, ал екінші прототип 23 градус бұрышпен жасалды. Бағалау нәтижесінде екінші прототиптің үлкен бұрышы өндіріске таңдалып алынды. Алғашқы ұшақтардың қанат алды жиегі таза болды, басқару беттері болған жоқ, ал қанат артқы жиегінде қарапайым жапсырмалар орнатылған. Кейінірек жасалған ұшақтарда бұл өзгертілді, оларға қанат алды жиегінде иінтіректер, ал қанат артқы жиегінде жарықтар орнатылды. Екі қозғалтқыш артқы фюзеляждың екі жағында орналасқан, ал үшіншісі артқы фюзеляж ішіне орнатылған, ауа "S" тәрізді канал арқылы беріледі. Артқы фюзеляжда қосымша қуат блогы (APU) да орнатылған. Тартымды кері айналдыру құрылғысы (thrust reversers) жоқ. Ұшақтың құйрығы T пішіндес, тік және көлденең қанаттары бұрышпен жасалған. Қызмет етудің алғашқы жылында "Аэрофлоттың" ЯК-42 ұшақтары шамамен 200 000 жолаушыны тасымалдады, негізінен Мәскеуден, сондай-ақ Ленинградтан Хельсинкиге және Донецктен Прагаға халықаралық рейстерде. "Як-42" паркінде кеңінен пайдалану жоспарланған. Алайда, 1982 жылдың 28 маусымында "Аэрофлоттың" ЯК-42 ұшағынан құйрық бөлігі, иінтірек бұрандасының бұзылуынан ұшу кезінде ажырап кетті, нәтижесінде ұшақ Мазыр қаласының жанында құлап, жолаушылардың барлығы қаза тапты. Осы оқиғадан кейін ұшақтар қызметтен тоқтатылып, 1984 жылдың қазан айында ғана қайтадан пайдалануға берілді. 1982 жылы Югославияның Aviogenex компаниясы жеті ұшаққа экспорттық тапсырыс берді, бірақ келісімшарт орындалмады. 1995 жылдың 1 қаңтарына дейін барлығы 185 ЯК-42, оның ішінде 105 ЯК-42Д ұшағы жасалды.

Операторлар

2019 жылдың шілдесіне дейін 22 Як-42 коммерциялық авиатасымалдарда пайдаланылды. Операторлар: Izhavia (8), KrasAvia (10) және Turukhan Airlines (4).