Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Этностық топ
Ethnic group
Коми (сондай-ақ) – ежелгі пермь этносы, олардың отаны Еуропалық Ресейдің солтүстік-шығысында, Вычегда, Печора және Кама өзендерінің бассейндері маңында орналасқан. Олар негізінен Ресей Федерациясының Коми Республикасында, Пермь өлкесінде, Мурманск облысында, Ханты-Манси автономды округінде және Ямало-Ненец автономды округінде қоныстанған.
The Komi ( also ) are an Indigenous Permian ethnic group whose homeland is in the northeast of European Russia around the basins of the Vychegda, Pechora and Kama rivers. They mostly reside in the Komi Republic, Perm Krai, Murmansk Oblast, Khanty–Mansi Autonomous Okrug, and Yamalo Nenets Autonomous Okrug in the Russian Federation.
Атауы
Коми халқының кем дегенде үш атауы бар: пермяктар, зирилер және комилер, соңғысы – халықтың өзін-өзі атауы. Пермяк атауы алғаш рет 10 ғасырда орыс деректерінде кездеседі және Мезень және Печора өзендері арасындағы ежелгі жердің атынан шыққан – Пермь немесе «Ұлы Пермь» (Пермь Великая). Атаудың бірнеше түбірі ұсынылған, бірақ ең қабылданғаны – Veps тіліндегі Peräma ("артқы, сыртқы немесе алыс жер") сөзінен, оның құрамындағы perä ("артқы, шеткі") және ma ("жер") сөздері бар. Ежелгі скандинавия және Англия тілдерінде бұл жер сәйкесінше Бьярмаланд және Беормас деп аталған, бірақ бұл германдық атаулар орыс Пермінен өзге жерді білдіруі мүмкін. 20 ғасырдан бері бұл атау тек оңтүстік комилерге (коми-пермяктар) – Пермь өлкесінде ғана қолданылады. Ресейде «пермяк» сөзі этникалық тегіне қарамастан, Пермь немесе Пермь өлкесінің тұрғынын білдіреді. Солтүстік комилерді – зирилерді – атаудың шығу тегі күмәнді. Бұл атау 14 ғасырдан бері қолданылып келеді және орыс деректерінде түрлі формаларда кездеседі: Серян, Сириан, Сыриан, Сурян, Зирян, Зиран, Зырян (серьяне, сирьяне, сыряне, суряне, зиряне, зыряне), бірақ соңғысы басым болып қалыптасқан. Түркин бұл атау алғаш рет орыстармен кездескен коми тайпасының (мүмкін, саран тайпасы) атынан шыққан деп санайды, сол себепті бұл атау барлық солтүстік комилерге қалыптасқан. Коми тілінде сөйлейтін көрші халықтар комилерді ұқсас атаулармен атайды: Хантылар – sərän, sərån, săran, sārån, Мансилар – sarän, Ненецтер – sānnğr, saran, Удмурттар – sara kum. «Коми» атауы – коми халқының барлық топтарының эндоними. Бұл атау алғаш рет этнографтар тарапынан 18 ғасырда жазылған. Бұл сөз фин-угор тілінен шыққан, «адам, мырза» мағынасын білдіреді: коми kom, удмурт kum, манси kom, kum, ханти xum, селькуп qum, венгр hím ("еркек"). Кама өзенінің атынан шыққан деген болжам нақтыланбаған, бірақ Паула Кокконен сияқты кейбір ғалымдар осы тұжырымды қолдайды.
There have been at least three names for the Komis: Permyaks, Zyrians and Komi, the last being the self designation of the people. The name Permyaks firstly appeared in the 10th century in Russian sources and came from the ancient name of the land between the Mezen River and Pechora River – Perm or "Great Perm" (Пермь Великая). Several origins of the name have been proposed but the most accepted is from Veps Peräma "back, outer or far away land" from Veps perä "back, extreme" and ma "land". In Old Norse and Old English, it was known as Bjarmaland and Beormas respectively but those Germanic names might designate some other place than the Russian Perm. Since the 20th century, the name has been applied only to the southern Komi (Komi Permyaks) in Perm Krai. In Russia, permyak also means "an inhabitant of Perm or Perm Krai" independently from ethnicity. The name for the northern Komis – Zyrians – has a more contradictory origin. It exists since the 14th century and it had many different forms in various Russian sources such as Seryan, Siryan, Syryan, Suryan and Ziryan, Ziranian, Zyryan (серьяне, сирьяне, сыряне, суряне, зиряне, зыряне), but the latter finally became predominant. Turkin believed that it may come from a small local tribe of the Komis (probably named saran) which first met the Russians, hence the name became default for all the northern Komis. The neighbouring Uralic speaking peoples call the Komis with similar names: Khanty sərän, sərån, săran, sārån, Mansi sarän, Nenets sānnğr, saran, Udmurt sara kum. The name Komi is the endonym for all groups of the people. It was first recorded by ethnographers in the 18th century. It originates from a Finno Ugric word meaning "man, human": Komi kom, Udmurt kum, Mansi kom, kum, Khanty xum, Selkup qum, Hungarian hím "male". The origin from the name of the Kama River is disproven, though some scholars like Paula Kokkonen favour this version.
Тіл
Коми тілі – урал тілдері отбасының пермдік тармағына жатады. Удмурт тілімен өзара түсіністік деңгейі шектеулі. Екі негізгі диалекті бар: Коми Республикасындағы зириан және Коми-Пермяк округіндегі пермяк, олар дәстүрлі түрде жеке тілдер ретінде қарастырылған. Олар өзара түсініседі, сонымен қатар екі аймақтық тіл стандарты бар, біртұтас тілдің құрамында қарастырылуы мүмкін. Екі жеке стандарт совет кезеңінің басында, бір жағынан дәстүрлі әкімшілік шекараларға, екінші жағынан коми ұлттық идеяларына кедергі келтіру мақсатымен құрылды. 18 ғасырға дейін коми тілі көне перм әліпбиінде (коми: Важ Перым гижӧм, 𐍮𐍐𐍕 𐍟𐍔𐍠𐍨𐍜 𐍒𐍣𐍕𐍩𐍜, Važ Perym gižöm) жазылды, сондай-ақ, алғашқы екі әрпіне байланысты Анбур деп те аталды. Бұл әліпбиді 14 ғасырда Пермдік Стефан ойлап тапты және ол 16 ғасырға дейін қолданылды, содан кейін орыс тілінде сөйлейтін адамдар үшін шифрлау жүйесі ретінде пайдаланылды. 19 ғасырдан бастап кириллица қолданыла бастады және 1929-1933 жылдар аралығында қысқа мерзімге латын әліпбиімен ауыстырылды. Қазіргі коми тілі кириллицада жазылады, оған орыс тілінде жоқ дауысты дыбыстарды көрсету үшін Іі және Ӧӧ әріптері қосылған. Коми тілінде басылған алғашқы кітап (вакцинация жөніндегі нұсқаулық) 1815 жылы жарық көрді.
The Komi language belongs to the Permian branch of the Uralic family. There is limited mutual intelligibility with Udmurt. There are two main dialects: Zyrian in the Komi Republic and Permyak in the Komi Permyak Okrug, which have been traditionally treated as separate languages. They are mutually intelligible, and can also be considered to form a single language with two regional language standards. The two separate standards were created in the early Soviet era partly because of the traditional administrative borders, and partly to hinder pan Komi nationalistic aspirations. Until the 18th century, Komi was written in the Old Permic alphabet (Komi: Важ Перым гижӧм, 𐍮𐍐𐍕 𐍟𐍔𐍠𐍨𐍜 𐍒𐍣𐍕𐍩𐍜, Važ Perym gižöm), also known as Anbur in reference in reference to its first 2 letters, which was invented by Saint Stephen of Perm in the 14th century, seeing use up to the 16th century after which it saw use as a cryptographic writing system for Russian speakers. Cyrillic was used from the 19th century and briefly replaced by the Latin alphabet between 1929 and 1933. The Komi language is currently written in Cyrillic, adding two extra letters Іі and Ӧӧ to represent vowel sounds which do not exist in Russian. The first book to be printed in Komi (a vaccination manual) appeared in 1815.
Тарих
Тілдік реконструкцияға сүйене отырып, тарихи алдындағы пермдіктердің бірінші мыңжылдық б.з.б. шамасында екі халыққа – комилер мен удмурттарға – бөлінгені болжанады. 16-17 ғасырларда комилер коми-пермяктарға (Кама өзені алабында қалған) және коми-зырянға (солтүстікке көшіп кеткен) бөлінді. 12 ғасырдан бастап орыстар Пермь аймағына кеңейе бастады, комилер новгородтықтармен байланысқа түсті. Новгород саудагерлері аймаққа тері мен жануар терісі іздеп келді. Новгородтықтар оңтүстік коми аймағын «Ұлы Пермь» деп атады. Коми княздары Чердин бекінісін орталық етіп, Ұлы Пермді біріктірді. Орта ғасырлар дамыған сайын Новгородтың орнын Мәскеу алды. 1365 жылы Мәскеу князі Дмитрий Донской Пермьдік Стефанға аймақты христиан дініне өткізуді тапсырды. Стефанның миссиясы 1383 жылы Пермь епархиясының құрылуына әкелді. Стефан қайтыс болғаннан кейін комилердің қасиетті қамқоршысы болды. Ол коми тілі үшін әліпби жасады. Кейбір комилер христианды қабылдауға қарсылық көрсетті, әсіресе шаман Пама. Пермь герцогы тек 1470 жылы (оған Михаил деген христиан есімі берілді) крещение рәсімінен өтті, мүмкін бұл аймақтағы орыс әскери қысымын тоқтатуға тырысқандықтан болды. Михаилдың дінге келуі 1472 жылы Чердинді басып алған Мәскеудің шабуылын тоқтата алмады. Михаилға герцог атағын сақтауға рұқсат берілді, бірақ ол енді Мәскеудің вассалы болды. Герцогтік 1505 жылға дейін ғана сақталды, содан кейін Михаилдың ұлы Матвейдің орнын орыс губернаторы басты, комилердің тәуелсіздігі аяқталды. 1500 жылдары көптеген орыс көшпенділері аймаққа қоныс аударып, комилерді ассимиляциялау және колонизация процесін бастады. Сықтывкар (1930 жылға дейін Ұсть-Сисолск) 18 ғасырда аймақтағы басты орыс қаласы ретінде құрылды. Ресей үкіметі солтүстікке қылмыскерлер мен саяси тұтқындар үшін жазалау орындарын орналастырды. Ресей билігіне және славян қоныстанғандардың келуіне қарсы бірнеше коми көтерілісі болды, әсіресе 1860 жылдардан бастап аймаққа босатылған крепостнойлар көптеп келгеннен кейін. Коми мәдениетін жаңғыртуға бағытталған ұлттық қозғалыс та пайда болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан және 1917 жылғы төңкерістен кейін аймақтағы Ресей билігі құлдырады. Келесі ресейлік азамат соғысында большевиктер одақтастармен аймақты бақылау үшін күресті. Одақтас интервенциялық күштер жергілікті жазалау орындарынан босатылған саяси тұтқындардың көмегімен комилерді өздерінің тәуелсіз мемлекетін құруға ынталандырды. 1919 жылы одақтастардың әскері шыққаннан кейін большевиктер билікті өз қолына алды. Олар коренизация саясаты арқылы коми мәдениетін қолдады, бірақ индустрияландырудың күшеюі комилердің дәстүрлі өмір салтына және республиканың ландшафтына зиян келтірді. 1930 жылдардағы Сталиннің тазалаулары «буржуазиялық ұлтшылдық» деп айыпталған коми интеллигенциясын жойды. Бұл шалғай және жарамсыз аймақ гулагтар үшін де идеалды орын деп есептелді. Екінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан саяси тұтқындардың келуі және аймақтың қарқынды индустриялануы комилерді өз жерлерінде азшылыққа айналдырды. 1940-1950 жылдары Сталин коми интеллигенциясын тағы да тазалады, коми тілі мен мәдениеті басылды. 1991 жылы Кеңес Одағының таралуынан бері комилер өздерінің жеке ерекшеліктеріне қайтадан мән беруде.
Based on linguistic reconstruction, the prehistoric Permians are assumed to have split into two peoples during the first millennium BC: the Komis and the Udmurts. By the 16th 17th centuries, the Komis further divided into the Komi Permyaks (who remained in the Kama River basin) and the Komi Zyryans (who migrated north). From the 12th century the Russians began to expand into the Perm region and the Komis came into contact with Novgorod. Novgorodian traders travelled to the region in search of furs and animal hides. The Novgorodians referred to the southern Komi region as "the Great Perm". Komi dukes unified the Great Perm with its centre at the stronghold of Cherdyn. As the Middle Ages progressed, Novgorod gave way to Moscow as the leading Russian power in the region. In 1365, Dmitry Donskoy, Prince of Moscow, gave Stephen of Perm the task of converting the region to Christianity. Stephen's mission led to the creation of the eparchy of Perm in 1383. After his death, Stephen became the patron saint of the Komis. He also devised an alphabet for the Komi language. Some Komis resisted Christianisation, notably the shaman Pama. The Duke of Perm accepted baptism only in 1470 (he was given the Christian name Mikhail), possibly in an attempt to stave off Russian military pressure in the region. Mikhail's conversion failed to stop an attack by Moscow which seized Cherdyn in 1472. Mikhail was allowed to keep his title of duke but was now a vassal of Moscow. The duchy survived only until 1505 when Mikhail's son Matvei was replaced by a Russian governor and Komi independence came to an end. In the 1500s, many Russian migrants began to move into the region, beginning a long process of colonisation and attempts at assimilating the Komis. Syktyvkar (Ust Sysolsk before 1930) was founded as the chief Russian city in the region in the 18th century. The Russian government established penal settlements in the north for criminals and political prisoners. There were several Komi rebellions in protest against Russian rule and the influx of Slav settlers, especially after large numbers of freed serfs arrived in the region from the 1860s. A national movement to revive Komi culture also emerged. Russian rule in the area collapsed after World War I and the revolutions of 1917. In the subsequent Russian Civil War, the Bolsheviks fought the Allies for control of the region. The Allied interventionist forces encouraged the Komi to set up their own independent state with the help of political prisoners freed from the local penal colonies. After the Allies withdrew in 1919, the Bolsheviks took over. They promoted Komi culture with the policy of korenizatsiya, but increased industrialisation damaged the Komis' traditional way of life and the landscape of the republic. Stalin's purges of the 1930s devastated the Komi intelligentsia, who were accused of "bourgeois nationalism". The remote and inhospitable region was also regarded as an ideal location for gulags. The influx of political prisoners and the rapid industrialisation of the region as a result of World War II left the Komi a minority in their own lands. Stalin carried out further purges of the Komi intellectual class in the 1940s and 1950s, and Komi language and culture were suppressed. Since the end of the Soviet Union in 1991, the Komi have reasserted their claims to a separate identity.
Сәулет
Коми қоныстары үлкен, көп аулалы шіркеулер мен ауылдармен құрылған, олар әдетте өзен бойымен немесе өзенге жақын салынған. Коми халқы орманды аймақтарда мекендейтіндіктен, үйлер мен шаруашылық ғимараттарды салғанда негізінен ағаш қолданылған. Коми тұрғындарының үйлері ішкі құрылымы жағынан Солтүстік Ресей үйлеріне көп жағынан ұқсайды. Комилер арасында 2 негізгі үй түрі бар: Сысольский тип (Сысольский тип) және Вымский тип (Вымский тип). Сысольский үйі төртбұрышты болып келеді және ішкі бөлігі коммерциялық және тұрғындарға арналған жеке бөліктерге бөлінген. Вымский үйін Сысольский үйінен ажырату оңай емес, оның басты айырмашылықтары терезелер мен ішкі орналасуында. Аз орманды аймақтарда тұратын Ижма комилері шатырларда тұрады. Пермдік Стефанның коми халқын православиеге өткізуге жасаған тырыстықтары комилерге шіркеу архитектурасын салуға және тәжірибе жасауға мүмкіндік берді, соның нәтижесінде Солтүстік Ресей мен Помераниядағы құрылыстар сияқты, конус тәрізді шатырлы көптеген шіркеулер салынды. Республика аумағындағы шіркеулердің көпшілігі ағаштан салынса, кейбір шіркеулер мен монастырлар тастан тұрғызылған. 1917 жылы республикада 430-дан астам шіркеу болған, бірақ қазіргі кезде бұл сан 130-ға дейін азайды, оның 31-і мұра бағдарламалары бойынша тіркелген.
The Komi settlements were set up with large, multi courtyard churchyards and villages, which were typically constructed along or close to a river. Since the Komi people inhabit territories densely covered with forests, the main material for the construction of houses and farm buildings has traditionally been wood. Komi dwellings in many respects resemble North Russian houses in their internal structure. 2 major types of house types exist among the Komi, the Sysol house type (Сысольский тип) and the Vym house type (Bымский тип). The Sysol home is in a square shaped, divided internally between a commercial section and the private section for its residents. The Vym house type is not very easy to distinguish from the Sysol home, its major differences lying in the windows and internal arrangement. The Izhma Komi, living in sparsely wooded areas live in chum tents. The efforts of Stephen of Perm to convert the Komi people to Orthodoxy had allowed the Komi to begin constructing and experimenting with church architecture, creating many churches with the tented roof style similarly to the constructions happening in Northern Russia and Pomerania. While most churches in the territory of the republic were constructed with wood, select churches and monasteries featured stone construction. The republic had over 430 churches in 1917, but this number has fallen down to just 130, 31 of which are registered under heritage programs.
Киім-кешек
Коми халқының ұлттық киімдері өте алуан түрлі және көптеген жергілікті нұсқалары бар. Коми халқы қоныстанған аумақтардағы ерлер киімдері (коми еркектерінің қысқы киімдерін есептемегенде) көбінесе бір-біріне ұқсас болған, бірақ әйелдер киімдері әртүрлі, әр аймақтың өзіне тән киім үлгісі болған. Осы айырмашылықтар кестелеу өнерінде, мата түрлерінде және әшекейлеуінде көрінеді. Жалпы айтқанда, оңтүстік және орталық комилердің дәстүрлі киімдері солтүстік орыстар мен басқа финно-угорлық тайпалардың киімдеріне ұқсас, ал Ижма комилерінің киімінен ненецтермен ортақ белгілер көп кездеседі.
The national dress of the Komi people is quite diverse and has numerous local variants. While men's clothing had remained mostly similar throughout the territories inhabited by the Komi people (excluding the winter costumes of Komi males), women's clothing has more variety, each region having its own distinct clothing type. These differences lie in the embroidery technique, type of fabrics and ornamentation. In general, the traditional clothing of the southern and central Komi closely resembles that of the Northern Russians and other Finno Ugric groups, while the costume of the Izhma Komi has many common features with the Nenets.